КЫМЫС – САХА ТӨРYТ УТАҔА

Таатта  улууһунааҕы  муниципальнай үөрэх  тэрилтэтэ

Егоров  Г.В. аатынан   Хара Алдан  орто оскуолата

КЫМЫС – САХА ТӨРYТ  УТАҔА

Хара  Алдан   орто   оскуолатын

3 кылааһын   үөрэнээччитэ

Николаев Костя

2023

Актуальноhа:

Саха аhа астаныыта судургу, айылҕаттан сибиэһэй, эккэ-хааҥҥа иҥэмтиэлээх. Онон киһи доруобуйатыгар туhалаах. Биһиги төрүт аспытын аhыах, үөрэтиэх, сайыннарыах  тустаахпыт.

Үлэм сыала: Саха төрүт утаҕын - кымыhы кытта билсиhии

Соруктара:

1. Сахалыы үүт ас арааhын үөрэтии;
2. Кымыhы бэлэмнээhин кистэлэҥнэрин чинчийии;
3. Кымыс киhи доруобуйатыгар суолтатын арыйыы;
4. Оскуолам оҕолоро сахалыы  аһы төһө билэллэрин  быһаарыы

Чинчийии объега: кымыс

Чинчийии ньымалара:

1. Научнай литератураны ааҕыы, үөрэтии;
2. Бөлөхтөөһүн;
3. Анкета ыытыы, ону ырытыы
4. Кымыhы бэлэмнииргэ холонуу

             Сахалыы аспыт – биһиги омук быһыытынан уратыбытын көрдөрөр төрүт культурабыт быстыспат сорҕото буолар. Саха аһын арааһын маннык бөлөхтөргө араарыахха сөп: үүнээйи аһылык, от аһылык, үүт аһылык:

    Саха бастыҥ мааны аһа – үрүҥ ас. Сахалар «үрүҥ» диэн тылы «учугэй» диэн суолтаҕа тутталлара: Үрүҥ Аар Тойон, Үрүҥ Уолан, үрүҥ дьиэ… Онон үүттэн оҥоһуллар астары үчүгэй, бастыҥ-мааны ас диэннэр «үрүҥ ас» дииллэр.

           Үрүҥ аһы хайдах астаналларыттан көрөн 4 сүрүн бөлөххө араарыахха сөп:

1. Бэйэтинэн аҥардастыы сиэниллэр ас. Холобур: суорат, үрүмэ, иэдьэгэй.
2. Бурдук аһы кытта сиэниллэр ас: арыы, хайах, чохоон, күөрчэх.
3. Утаҕы ханнарарга анаммыт ас: кымыс, быырпах, ымдаан.
4. Аһы тупсарарга анаан, тума быһыытынан туттуллар ас: тар, сүөгэй, суорат.

          Быырпах - оргуйбут ууга сүөгэйи, суораты кутан ытыйаллар. Ынах үүтүттэн оҥоһуллубут быырпаҕы билигин сорохтор «кымыс» диэн сыыһа этэллэр.

           Ымдаан – сайыҥҥы кэмҥэ сахалар ордук сөбулээн иһэр утахтара. Оргутуллубут тымныы ууга суораты кутан, үрдүгэр биир дэхси күүгэн тахсыар диэри ытыйаллар.

Ымдаан хас да араастаах: арыылаах ымдаан, сүөгэй ымдаан, үөрэ ымдаан.

           Былыр сайылыкка киирэн баран, сонно тута биэлэрин ыан кымыстарын оҥорбутунан бараллар. Ыанар биэни сайынын сууккаҕа 5-8 төгүл ыыллар. Ол кэми «улуу тунах» диэн ааттыылар. Ыһыаҕы тэрийэр киһи ыһыахха хас атыыр үөрдээҕий да, соччонон ахсааннаах сири иһитинэн кымыһы бэлэмниирэ диэн суруйаллар. Былыр кымыс 30-тан тахса көрүҥүн оҥороллоро үһү. Улуус аайы араас амтаннаах кымыс буолар эбит.

Билигин кымыс маннык араастара биллэр:

Көйүү кымыс диэн олус өр турбут, кичэйэн оҥоһуллубут итириктээх кымыс.

Саамал кымыс диэн итии, сылаас саҥа оҥоһуллубут мөлтөх итириктээх кымыс.

Симиин кымыс (минньигэс) диэн эмиэ ааттыылар.

Хара кымыс элбэх ууттан, олус кыра биэ үүтүттэн, сүөгэйэ суох кымыс.

Аарахтаах кымыс диэн сүөгэйдээх кымыс.

Кыдьымахтаах кымыс диэн арыылаах кымыс. Ууллубут арыы тоҥон кымыс үрдүгэр уста сылдьар буолар. Бэркэ маанылыыр ыалдьыттарыгар иһэрдэллэр.

           Кымыһы биэ үүтүттэн, сүөгэй хойуутуттан, тартан уонна сылгы бэстээҕиттэн оҥороллор. Сылгы бэстээҕэ диэн кэлин атаҕын иҥиирэ.

Кымыһы оҥоруу  икки ньымалаах:

1). Биэ үүтэ-20л.                                   2). Биэ уутэ -500 л.

Оргуйбут уу – 10 л.                              Көөнньөрүү – 200л.

Хойуу, бэстээх иҥиир -2 л.                  Ынах үүтэ – 150 л.

                                                                Оргуйбут уу – 150 л.

Кымыһы оҥоруу быраабылата:

1.Элбэхтик, күүстээхтик, өр кымыс хамсатарынан үөһэттэн-аллараа охсооһун.

2.Кымыс көөнньөр кэмигэр булкуйуу, сабыытын тыын салгын киирбэт гына тылбыйыы.

3.Биэ үүтүүттэн иитээйитин уонна кымыһы таба бэлэмнээһин.

4.Көөнньөрбөҕө сылгы бэстээҕин үлтү сынньан угуу.

5.Ааспыт сыллааҕы иитээйинэн кымыһы таба оҥоруу.

6.Көөнньүбүт биэ үүтүгэр кытарах ынах үүтүн уонна сүөгэй хойуутун таба кутуу.

7.Биэ үүтүгэр ыраас оргуйбут ууну таба кутуу.

Кымыс туһата

1. Утаҕы ханнарар аналлаах.  Кинини бухатыырдар утахтарынан ааҕаллар.
2. Кымыс былыргыттан киһиэхэ эмтээҕинэн, чэгиэн-чэбдик буолуу аһынан биллэр.
3. Уһун  үйэлэнии аһынан эмиэ ааттанар.
4. Кымыска С, РР битэмииннэр, киһиэхэ наадалаах аминокислоталар, гормоннар, элеменнэр бааллар. Битэмиин тиийбэт буолуутугар, күүс-уох эстиитигэр туһалыыр.
5. Кымыс бактериялары, микробтары өлөрөр, сайдыыларын тохтотор. Үөрэхтээхтэр этэллэринэн, кымыс антибиотикка тэҥнээх. Ис органнар ыарыыларын эмтиир.
6. Кымыһы сиэргэ-туомҥа тутталлар, айыылары-иччилэри аһаталлар.

Мин оскуолам оҕолоругар анкета ыыттым. Кыттыбыт оҕо ахсаана: 31

    «Эн ханнык сахалыы астары билэҕиний?» диэн ыйытыыга оҕолор 9 көрүҥү билэллэр.

    «Эн күн аайы ханнык үрүҥ аһылыгы сиигиний?» диэҥҥэ оҕолор бары арыы, сүөгэй сииллэр, үүт иһэллэр.

   «Сахалыы утахтартан эн ханныгы иһэҕиний?» үһүс ыйытыыга 25 оҕо кымыһы иһэр.

Мин дакылаат суруйаммын маннык түмүккэ кэллим:

1. Биһиги өбүгэлэрбит кымыс кутар иһиттэрин – чороону киэргэтэн, оһуордаан оҥороллоро. Кинилэр кымыһы улахан суолталыыллара итиннэ көстөр.
2. Кымыс доруобуйабытыгар туһалаах. Сахалар уһун үйэлэниибит аспытыттан тутулуктаах. Кымыс эмтиир ньымаларын үөрэтэн, төрүт утахпытын киэҥник туттарбыт курдук дьаһаныахха.
3. Соҕурууттан тиэллэн кэлбит аһы аһыырбыт биһиги эппитигэр-хааммытыгар сөп тубэспэт. Онон доруобуйабыт мөлтөөтө, үйэбит кылгаата. Араас газированнай утахтары иһиэх кэриэтэ, бэйэлээх бэйэбит утахпытын – кымыспытын иһэргитигэр сүбэлиибин.

          Саха киһитин мындыра, булугас өйө, сатабыла аһыыр аһын астанарыгар көстөр. Кымыһы сырдатан суруйуу, реклама баар буолара наада диэн этии киллэрэбин.