Главные вкладки

    Төрээн чугаа Кичээлге өөредир чогаал: С. Сарыг-оол. Шагаа.(ар.106-111)
    план-конспект урока по чтению (4 класс) по теме

    ЧИГЖИТ ЗУЛЬДАНА  ДИИН-ООЛОВНА

    Төрээн чугаа

    Кичээлге өөредир чогаал: С. Сарыг-оол. Шагаа.(ар.106-111)

    Кичээлдиң сорулгазы:

    1.Тыва чоннуң база бир чаагай чаңчылынга хамааржыр байырлалы – Шагааны эрттирериниң  ужурларын уругларга билиндирери.

    2. Тыва календарь езугаар  12 чыл санаашкыны-биле таныштырар.

    3.С. Сарыг-оолдуң «Шагаа» деп эгези-биле таныштырыр.

    4.Уругларның  ниити билииниң деңнелин делгемчидериниң дуржулгазын байыдар болгаш амыдыралга оларның  мөзү-шынарлыг, эстетиктиг хамаарылгазын хевирлээр.Төрээн чуртунга ынак, чоргаарланып чоруур кылдыр кижизидер.

     

    Дерии: компьютер, проектор, слайдылар, экран,  сюжеттиг чуруктар, ном «Аңгыр-оолдуң тоожузу», 12 чылды идик-хеви.

     

    Кичээлде ажыглаар аргалары : эжеш ажылдаар, бөлүктеп, коллективтиг кады ажылдаар, бот ажылдаар.

     

    Чорудуу:

    I. Кичээлдиң организастыг кезээ:

       Кичээлде келген аалчылар, ада-иелер-биле мендилежир.

     II Актуалдыг кезээ:

      1. Беседа.

    1) Биче эргилдениң чылдары –биле кыска таныштырар.

         12 дириг амытаннар аттарындын тургустунган тыва календарь: күске, инек,пар, тоолай, улу, чылан, аът, хой, мечи, дагаа, ыт, хаван.

     

    2. Уругларга берген дыңнадыглары.

     

    -Бо чылын кандыг чылды үдеп, кандыг чылды уткуп турар бис?

     

    Шагаа уткуурунуң ужурлары:

    Шагаага аъш-чем белеткели

            Шагаага белеткел күстен-не эгелээр.Хырмача, үүже, күскү чиш, быштак, далган ааржы, чодураалыг чөкпек , манчыны белеткээр.

    Ол чемниң дээжизин отче, оран-чуртче , саңче чалаар кылдыр белеткеп салыр.

          Шагаа хүнүнге уткуштур аъш-чем быжырар.Шагааны аъштыг-чемниг, бай эрттирер болза, аас-кежик бүдүн чылда доктаар.

     

    image 

    ( сюжетная картина сканирована из школьной стенгазеты школы)

     

     

    Чүдүлгелиг езулалдар.

        Шагаа чедир үш хонук бурунгаар хүрээге ном номчудар азы лама башкыларны, хамнарны үш хонук бурунгаар аал-коданын арыгладып чалаар турган. Хүрээге кирерде азы оран-таңдыга чүдүүрде, тыва тонун кедип алгаш диленирге,бурган башкы чүдүлгени хүлээп алыр деп санап турар.

       Шагаа бүдүүзүнде кижилер дөжек-ширтээн, өгнүң өрегезин кактаар, силгиир.  Аалдан кара күштерни арыглап-аштап турары ол. Аржаандан  арыг эм сугну чалап эккелгеш, аалды аргылаар турган.

     

    image

     

    http://fr.rian.ru/images/19345/57/193455710.jpg

     

    Шагаага сагыыр тос ужурлар:

             Шагаа 9 ёзулалдыг: саң салыры, чалама баглаары, чажыг чажар болгаш йөрээл салыры, чалбарыыры, ак харга арыгланып кактаныры, чуңгулаары, мөөрейлиг оюннар ойнаары, Шагаа дою кылыры.

     

    -Шагааны каш шакта уткуп алырыл? Кажан Шагаа дүжер чүвел?

     

     

     

       Саң –Шагааның ыдык сүзүглелдиг одаан чүгле эр хиндиктиг улус салыр. Хой кажаазы ышкаш ыяшты чыскаай салгаш, чемнин дээжизин артыш-биле  отче өргүүр турган.

     

    image

     

    ( сюжетная картина сканирована из школьной стенгазеты школы)

    художник Лопсан А.А.)

     

    Чалама-шөйген хендирге азы ыяш будуктарынга баглап каар янзы-бүрү өңнүг дилиндек пөстер.Кижи бүрүзү чаагай күзелдерин иштинде боданып алгаш, хендирге баглап каар.

     

    image

     

    (фото из классного архива МБОУ СОШ № 3  3 «е» класс)

     

     

    Чалбарыг-оран-таңды ээлеринден бүгү-ле экини (аайны) дилеп аарының ёзулалы.

     

    image

     

    http://im5-tub-ru.yandex.net/i?id=209760810-38-72&n=21

     

    Йөрээл - бүгү-ле чүвеге чаагай күзээшкиннер  ёзулалы. Ол үеде ламалар судур номчуур, а хамнар йөрээл салып, аргылаашкын кылыр турган.

     

    Чолукшууру:

       Шагаа үезинде чолукшуурда, улуг кижи холдарының адыжын куду кылдыр, биче назылыг кижи өрү угландыр сунар.

      -Аал-оран , ал-бот амыр-ла болзун?

      -Ак сүт дег оруктуг бол, аарыг аржык , бак чүве оюп чорзун, мал-маганың кодан сыңмас кылдыр өссүн, ажы-төл менди чорзун.

     

    image

     

    ( сюжетная картина сканирована из школьной стенгазеты школы)

     

     Ак харга арыгланып кактаныры- аза, четкер, нүгүл, кемден арыгланыры.

     

    image

    (фото из классного архива МБОУ СОШ № 3  3 «е» класс)

     

    Чуңгулаары . Шары кежинге дагдан чуңгулаарынга кырган, аныяк-даа кижилер шупту киржир. Чуңгулаарга  багай чүүлден арыгланыр, чуртталгазы чаартынар.

     

     

    Мөөрейлиг оюннар ойнаары:  чинчи чажырары, баг кагары, хендирбе сый шавары, тевектээри, кажыктаары, аът шалбалаары, шыдыраалаары, ча адары, «Аскак-кадай»

     

    image

    ( сюжетная картина сканирована из школьной стенгазеты школы)

     

    image

                                  (фото из классного архива МБОУ СОШ № 3  3 «е» класс)

     

    Шагаа дою кылыры.     

          Шагаа үезинде шупту улус дең эргелиг. Аалдар аразынга оюн-тоглаа, шагаа дою, аалдаашкын ай-айы-биле уламчылаар.  Чурумнуг, ээлдек, чымчак, хүлүмзүрүп турар, танывас улуска-даа байыр чедирер. Улуг улусту хүндүлээр, биче улусту карактаар.

     

    III. Чаа тема

    1. Автор Степан Агбаанович Сарыг-оолду допчу-намдары.

         1908 чылдың ноябрь 17-де Өвүр Торгалыгның Кадыгбай деп черге төрүттүнген. Чогаал ажылын 1930 чылдарда эгелээн. Тыва чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи. Шүлүкчү, прозачы, драматург, очулдурукчу. ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. «Аңгыр-оолдуң тоожузу» деп романы болгаш өске-даа чогаалдары ССРЭ-ниң улустарының болгаш делегей улустарының чээрби  хире дылдарынче очулдуртунган.

    http://historydom.okis.ru/img/historydom/vjklm/DSC0465565673hgf.JPG

    http://historydom.okis.ru/img/historydom/vjklm/DSC0465565673hgf.JPG

     

    http://www.tuva.asia/uploads/posts/2009-08/1250257286_saryg-ool.jpg

    http://www.tuva.asia/uploads/posts/2009-08/1250257286_saryg-ool.jpg

     

    2.С. Сарыг-оол. Шагаа

    а) словарь ажылы:

        үлүүг-  хой кадарар оочур

       доорамчы- доораан эът

       бүдүүнүң  хүнү- мурнунда хүн

       өгнүң ынаазы- хана биле хараача быжыглаар ыяш

       челе- анай баглаар баг

       челени  савактаары- челени дээктээри

       чолукшуур- мендилежир

      сөгүрүүр- тейлээр

      б) үлегерлиг башкы аянныг номчуур;

      в) уруглар сөзүглелди аянныг  шилилгелиг абзацтап номчуур;

      г) уруглар медерелдиг, илдик чокка дөрттеп номчуур;

     

    IY.Сула шимчээшкин

    «Ужар-ушпас»

    -Кажык ужар бе?

    -Куш ужар бе?

    -Кижи удар бе?

    -Күске удар бе?

    -Куш ужар бе?

     

      д) сөзүглелдиң утказы-биле ажыл;

       -Шагаа кажан болурул?         (кыш төнүп, час айы эгелеп турда)

       -Шагаа деп чүл?                      (Тыва чоннуң Чаа чылы)

       -Шагаага белеткел кажан эгелээрил? (күстен)

       -Бүдүү хүнде чүнү кылырыл? (аштаныр, чем белеткээр, кижилер харга кактаныр)

       -Аптара  иштинден чүнү уштурул, кандыг езу-чурум кылырыл?  (сыйда огунга ужа чаа шиштээр)

       -Дөрде аптара кырынга чүү хып турарыл? ( чула)

       -Кандыг оюннар Шагаа байырлалында ойнаарыл?

       (игил,бызаанчы, шоор-ыры, кожамык, шыдыраа, даалы, шахмат, кажык кагар,  чарыштырар, ча адар, тевектээр, чинчи чажырар, Аскак-кадай ойнаар)

    -Дагдан чуңгулаарынга кымнар киржирил? (бичии, аныяк, кырган улус шупту киржир)

    -Аңгыр-оолдуң амыдыралында чүнү билип алдыңар?

      Аңгыр-оолдуң дугайында үшкү арындан чугаалаңар.

      в) сөзүглелдиң утказын план  езугаар чугаалаар:

     I Шагаага белеткел ажылы күстен эгелээр.

                                            II Бүдүү хүнүнде  кылыр ажылдар.

                                            III Шагаа уткуур тос ужурлар.

                                           IY Шагаада аъш-чем дою.

                                           Y  Шагааны оюн-тоглаазы.

    Шагаага ойнаар оюннар дугайында  кроссворд

    1. Азырал дириг  амытаннар хевирлери кирген тыва мөөрейлежир оюн.

    2.Шагаада уруглар чүнү чажырып ойнаарыл?

    3. Шагаага чүнү теп ойнаарыл?

    4. Шагаада аныяк-даа, кырган-даа, бичии-даа улустар бедик черден бадар оюну.

     

    1

     

     

     

     

     

    2

     

     

     

     

     

    3

     

     

     

     

     

    4

     

     

     

     

     

     

    Y Рефлексилиг кезээ:

     -Шагаа дугайында  чүнү билир сен?

     - Шагаага белеткел кажан эгелээрил?

     -Бүдүү хүнде чүнү кылырыл?

     - Шагаа сагыыр ёзулалдарны адаар.

     -Кандыг тыва оюннар билир силер?

     

    YI Бажыңга онаалга.

         С. Сарыг-оол. Шагаа номчуур.

     

    Литература:

    1. Н.С. Конгар, Э.Д. Ондар. Төрээн чугаа.Тываның ном үндүрер чери Кызыл-2006 чылы.

    2. Психология болгаш этиканың кол удуртукчузу  «МЕДЕРЕЛ» ТувГУ, психология болгаш этика  эртеминиң кандидады  Татьяна Ондар

    3.ЭОР:

    http://www.tuva.asia/uploads/posts/2009-08/1250257286_saryg-ool.jpg,

    http://historydom.okis.ru/img/historydom/vjklm/DSC0465565673hgf.JPG,

    http://im5-tub-ru.yandex.net/i?id=209760810-38-72&n=21,

    http://fr.rian.ru/images/19345/57/193455710.jpg

     

    4. Класстың  фоточуруктары МБОУ СОШ № 3  3 «е» клазы

     Школаның хана солунундан сюжеттиг чуруктар  3 «е» класстың,

    художник Лопсан А.А.

     

     

    Скачать:

    ВложениеРазмер
    Package icon toreen_chugaa_4_kl_s.saryg-ool_shagaa.zip1.84 МБ

    По теме: методические разработки, презентации и конспекты

    Төрээн чугаа 2 класс

    Пояснительная записка, тематическое планирование,...

    Ыдыктыг чем – сарыг шай.

    Классный час на тувинском языке "Чай - священный напиток"...

    Шагаа 2010. Оюн – маргылдаа: «Дурген, дурген дурген чугаа, дургектелип турар болзун.

    Сорулгазы: 1.     Шагаа байырлалы – Тыва чоннун ыдыктыг, хундулуг байырлалы дээрзин...

    Темазы: Кижи, бойдус ,экология, кадыкшыл. Хереглээр чогаал:М.Кенин-Лопсан «Кестирген пош»

    БоЧаа билиглерни шингээдип алырын кичээли.Сорулгазы: Уругларнын шын, медерелдиг .ыыткыр номчуурун чедип алыр.Дыл-домаан , чугаазын ,угаан-бодалын сайзырадыр.Бойдуска ынак,ону камнап кадагалаары бистин...

    Чечен чогаал номчулгазы «Хек» деп ненец улустун тоолу.

    Сорулгазы: тоолду номчуп турда кичээнгейлиг дыннаарынга ооредир, хундулээчел,дыннангыр болур кылдыр кижизидер,ыры,шулук,улегер домактар дузазы-биле аас чугаазын сайзырадыр....

    «Шаг чаагай, шагаа чаагай !» Улуг болуктун уругларынын «Шагаа» байырлалынын сценарийи.

    «Шаг чаагай, шагаа чаагай !»Улуг болуктун уругларынын «Шагаа»  байырлалынын сценарийи.Шагнын чаагай эргилдезиШагаа хуну унуп келдиЧанчыл ындыг артыш-санынЧаагай чыдын айдызаалы !...