Чөөн-Хемчик кожууннуӊ чогаалчылары.

Чөөн-Хемчик кожууннуӊ чогаалчылары.

Чѳѳн-Хемчик  чурттуг шупту  41 чогаалчы бар  болган.      Оларны 3 бѳлүкке чарып турар бис:

1. Россияның (ССРЭ-ниң) Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүннери (шупту 11 кижи): Олег Карламович Саган-оол,Олег Ѳдербеевич Сувакпит, Монгуш Идам-Сурун Ыдыраанович, Монгуш Кенин-Лопсан Борахѳѳевич, Куулар Черлиг-оол Чашкынмаевич, Монгуш Василий Борахѳѳевич, Ондар Чылгычы Чимит-Доржуевич,  Ховалыг Маадыр-оол Бартыштаанович, Монгуш Кѳжелдей Борбак-оолович, Байсалова  Зоя  Семис-ооловна, Ооржак Лидия Хорагаевна.
2. Тываның Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүннери (13 кижи):

Куулар Доржу Сенгилович (дыл эртемнериниң доктору, чогаал сайгарыкчызы, очулдурукчу), Монгуш Осур-оол Амашкынович, Ойдан-оол Хѳвенмей Монгушевич, Ондар Алдын-оол Содунамович, Ондар Аракчаа Чүлдүмович, Саая Таспай Ѳдербеевич, Сагды Клара Чамыяновна, Ондар (Феликс Шаажаң-Хѳѳевич), Александр Чаш-оолович Тамба-Сүрүн, Чүлдүм Чап Монгушевич, Монгуш Эргеп Санчыт-оолович, Куулар Сарыг-оол Тамба-Сурунович, Аракчаа Куулар Мунзукович.

3. Авторлар (17 кижи):

Донгак Барыкаан Хуралбаевна, Донгак Владимир Саарымбуевич, Донгак Владимир Уржутлойович, Куулар Сүттүг-оол Мижит-Доржуевич, Монгуш Очур-оол Бора-Хѳѳевич , Ооржак Комаадыр Дуган-оолович, Саая Соскалдай Дамбаевич, Сат Күстүгүр Күдерекович, Танов Седип-оол Токпак-оолович, Шаравии  Валерий Севилбаевич, Хомушку Матпа Сумбуевич, Тамба-Сюрюн Раиса Александровна, Серен-оол Зоя Кууларовна, Монгуш Мерген-Херел Мажааевич, Куулар Сарыг-оол Санчыевич, Монгуш Вячеслав Николаевич, Куулар Кертик-оол Чигир-оолович.

Бо бүгү чогаалчыларныӊ аразындан ТР-ныӊ Улустуӊ Чогаалчызы деп аттыӊ эдилекчилери КууларЧерлиг-оол Чашкынмаевич, Монгуш Кенин-Лопсан Борахооевич олар  болганнар.

Алышкы чогаалчыларга  Монгуш Кенин-Лопсан Борахѳѳевич, Монгуш Василий Борахѳѳевич, Монгуш Очур-оол Бора-Хѳѳевич база  Сувакпит  Олег  Өдербеевич, Саая Таспай Ѳдербеевич олар хамааржыр.

I эге.  Чаӊгыс чер-чурттугларывыс-- Россияның (ССРЭ-ниң)       Чогаалчылар Эвилелиниң           кежигүннери.

Россияның (ССРЭ-ниң) Чогаалчылар Эвилелини  кежигүннери шупту 11 чогаалчы кирип турар.

 Олег Карламович Саган-оол-1913 чылдын январь 1-де Танды-Тыванын Даа кожууннун Шемиге тѳруттунген.

Чогаал ажылын 1937 чылда эгелээн. Ол чылын баштайгы шулуу “Бистин тѳрээн чуртувус” парлалгага унуп келген. Оон бижээн”Найырал” деп чечен чугаазы , “Баян-Таланын кижизи”,”Кежиктиг сылдыс” деп тоожулары,”Бир кодээ Советте”,”Оттуушкун” деп шиилери,”Торээн кижилер” деп романы тыва уран чогаалдын дээдилеринге хамааржыр.Ол “Сумудан келген оол”(1951),”Баян-Таланын кижизи”(1963),”Кежиктиг сылдыс”(1965),”Доспестер”(1967),”Тѳрээн кижилер”(1970),”Чогаалдар чыындызы”(1975),”Ийи тоожу”(1977),орус дылда “Торээн кижилер”(1980) деп номнарнын автору.”Ак-кок хемнернин кижилери”,”Тыва-уелернин белдиринде” деп барымдаалыг киноларнын сценарийлерин бижээннернин бирээзи.

Оон чогаалдары Россия иштинге болгаш даштыкыга 16 дылдарже очулдуртунган.

Сувакпит  Олег  Өдербеевич(1926, май 9- 2002, январь 15)-ТАР-ның Чөөн-Хемчик кожууннуң Баян-Дугайга  төрүттүнген.

        «Сылдысчыгаш», «Тываның  аныяктары» солуннарга  редакторлаан, СЭКП Тыва  обкомунга  инструкторлаан, 1971  чылдан  1980 чылга  чедир  Тываның  Чогаалчылар  Эвилелиниң  баштаар  черин, дараазында  Чогаалчылар  Эвилелин  даргалаан.

        1942  чылда чогаал  ажылын  эгелээн. «Оорушкунуӊ  ыры»  деп баштайгы   шулуктер  ному  1955 чылда  унген. « Бичии  оннуктеримге», «Найырал», «Тиилелгенин базымнары», «Харым  каш-тыр?», «Уенин  уну», «Отчугаштын чырыы  дээш  оон-даа  ѳске  номнары  унгулээн.1962  чылдан  бээр  ССРЭнин  Чогаалчылар  Эвилелинин   кежигуну.

Монгуш Идам-Сурун Ыдыраанович - 1920 чылдын апрель 30-де Танды-Тыванын Даа кожууннун Хондергейде  Кара-Суг деп черге тѳруттунген. Чайлаг школазын дооскаш, бот-ѳѳредилге-биле билиг чедип алган.Ажылчы базымын типографиядан эгелээн.”Тыванын аныяктары”  солунга корреспондент кылдыр,”Ленинчи орук” солуннун редакторунга, Тыва областын ном ундурер черинге база Тарлагга башкылап ажылдаан. Шулукчу.

Монгуш  Кенин-Лопсан Бора-Хѳѳевич.-1925 чылдың апрель 10-да Чөөн-Хемчиктиң Хөндергей сумузунда Чаш-Тал деп черге төрүттүнген. Чогаал ажылын 1940 чылдар үезинде эгелээн. Шүлүкчү, прозачы, очулдурукчу. Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Тываның улустуң чогаалчызы, Тыва Республиканың Президентизиниң С.А. Сарыг-оол аттыг чогаал шаңналының лауреады. Россия Федерациязының болгаш Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тыва Республиканың эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы. Төөгү эртемнериниң доктору, Нью-Йорктуң Эртемнер Академиязының чиңгине кежигүнү, «Хамнаашкынның дириг эртинези» деп аттың эдилекчизи.  Ооң адын «ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп Күрүне номунче киирген. Чогаалдары ССРЭ-ниң болгаш делегей улустарының дылдарынче очулдуртунган. Тыва улустуң бурунгу культуразынга, ужурлар, чаңчылдарынга, ооң иштинде тыва хамнаашкынга хамаарышкан, тыва, орус, даштыкы дылдарда үнген хөй номнарның, эртем ажылдарының, чүүлдерниң автору.

Куулар  Черлиг-оол  Чашкынмаевич- 1940 чылдың декабрь 10-да Чөөн-Хемчиктиң Хорум-Даг сумузунуң Шеми-Аксынга төрүттүнген. Чогаал ажылын 1960 чылда эгелээн. Шүлүкчү, прозачы, драматург, очулдурукчу. ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Тыва Республиканың алдарлыг чогаалчызы. Тыва Республиканың Культура, кино болгаш туризм яамызының С.А. Сарыг-оол аттыг чогаал шаңналының лауреады. Тыва улустуң аас чогаалының чыындыларын тургузарынга киришкен, ол талазы-биле эртем ажылдарын бижээн.

Ховалыг  Маадыр-оол Бартыштаанович -1947 чылдың апрель30-де Хорум-Дагга тѳрүттүнген.. «Маадыр-оол Ховалыгныӊ номнары удаа-дараа үнүп, бодунуӊ номчукчуларын тып эгелээн. Номнары: «Меӊгилиг бедиктерниӊ кыйгызы» (1987), «Хаяда хадыӊнар» (1988), «Улуг от» (1993), «Ыдыктаан тук» (1996), «Хүреш бурганы» (2001), «Самдар тоожу» (2003), «Чудуруктуӊ чажыды» (2005) деп номнары чырыкче үнген.

Монгуш Василий Бора-Хѳѳевич-935 чылдыӊ декабрь17-де Хѳндергейге тѳрүттүнген.Чадаананыӊ №1 школазын, Москваныӊ М.В.Ломоносов аттыг күрүне университединиӊ журналистика факультедин дооскан. Сатира, юмор жанрыныӊ үндезилекчилериниӊ бирээзи.

Номнары: «Кадай-кыска хаан-на мен», «Боданганы ботка херек», «Каш чанныг кадай-кыстар», «Каттырбайн чуну чаннаар», «Бодун мактаар болбас тенек», «Каттырымзаан чаны чараш», «Каткы бажы каткан эвес»

        Монгуш Кожелдей Борбак-оолович-(1943 октябрь 9 – 1998 апрель12)

Чыргакыга  тѳруттунген. Чадаананыӊ №1, Кызылда Курунениӊ башкы институдун дооскан.

Башкылап, «Ленинчи орук» солунга редакторлап, телерадиокомпанияга радиожурналистеп чораан. Номнары: «Эремаа», «Часкы хаттар», «Шын кайдал?», «Торээн чурттан ыракка».

        Ондар Чылгычы Чимит-Доржуевич-1955 чылдыӊ ноябрь 16-да Бажын-Алаакка тѳрүттүнген.Бажын-Алаак ортумак школазын, Б.Щукин аттыг Дээди театр училищезин, Новосибирскиде партиянын Дээди школазынын журналистика факультедин дооскан.

        Республиканыӊ хѳгжүм-шии театрынга артист бооп, солуннарга корреспондентилеп, культура министриниӊ оралакчы сайыдынга ажылдаан, 1989 чылдан эгелеп Культура болгаш кино сайыды бооп ажылдаан.

  Номнары: «Сѳѳлгү ѳртээл», «Тѳнмээн дайын», «Ханныг истер», «Галстуктуг адыг», «Воспоминания о грядущем», «Мусульманнар батальону».

Байсалова Зоя Семис-ооловна (Амыр-Донгак) -1953 чылдың апрель 15-те Тыва АССР-ниң Чөөн-Хемчик кожуунунуң Шемиге төрүттүнген. Ол чогаадыкчы ажылын шүлүкчү бооп эгелээн. «Шапкын саарыг» (1979), «Ийи чүрек» (1992) деп шүлүк чыындыларын үндүрген.Зоя  Байсалова (Амыр-Донгак) чечен чогаал бижиир мергежилин Москвага, М. Горький аттыг литература институдунга бедидип, чечен чогаалдың теориязы-биле ханы чепсегленген. Аңаа өөренип тура, проза бижиириниң талазы-биле мергежилди шиңгээдип алган. «Ховуда херээжен» (1993) деп тоожунуң, хөй санныг чечен чугааларның автору. Россияның Чогаалчылар болгаш Журналистер эвилелдериниң кежигүнү.

Ооржак  Лидия Хорагаевна-1958 чылдын декабрь 17-де Дзун-Хемчик кожууннун Чыргакыга торуттунген. Прозаик, щүлүкчү. Филология факультедин дооскан. Номнары:«Тѳлгээ душпес чажыттар»,«Ээргииштиг ээрем».

II эге. Чаӊгыс чер-чурттугларывыс--Тываның Чогаалчылар    Эвилелиниң кежигүннери

Куулар Доржу Сенгилович-1932 чылдыӊ август 1-де  Хѳндергейге тѳрүттүнген. Абаканныӊ башкы институдун дооскан. Тыва шүлүк чогаалы» деп ажылга кандидат диссертациязын кмгалаан, тыва улустуӊ аас чогаалынга доктор адын камгалаан.

Эртем ажылдары: «Тувинская поэзия», «Аас чогаалыныӊ чыыкчыларнга дуза», «Тѳѳгү болгаш амгы үе»  «Улустуӊ аас чогаалы», «История и современность». Дыл эртемнериниң доктору, чогаал сайгарыкчызы, очулдурукчу.

Монгуш Осур-оол Амашкынович - 1926 чылдыӊ май 9-та Хорум-Дагга тѳрүттүнген. Кызылдыӊ башкы институдун дооскан Россия Федерациязыныӊ алдарлыг башкызы. Номнары: « Бай-Ыяш, «Шагаа».

ОЙДАН-ООЛ Хөвеңмей Монгушевич-1938 чылдың октябрь 25-те Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунда Дагыр-Шемиге төрүттүнген. Чадаананың 2 дугаар школазын дооскан. Баштайгы ному 1967 чылда «Оттуг-Мыйыс» деп ат-биле үнген. 1980 чылда «Чаптанчыг Уранмаа» деп ному парлаттынган. К. Чуковскийниң шүлүктерин, алтай, моол чогаалчыларның чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Ооң шүлүктерин орус дылче М.Рамазанова, С.Козлова очулдурган.

СААЯ Таспай Өдербеевич — 1933 чылдың сентябрь 10-да Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунуң Чадаана сумузунуң Баян-Дугайга төрүттүнген. Шүлүкчү, хам. Баштайгы ному «Чаа-Суур» 1968 чылда чырык көрген, дараазында «Чаптанчыг амытаннар» (1974), «Частың белээ» (1980) деп шүлүктериниң чыындылары үнген. Ооң шүлүктеринге он ажыг ырылар чогаатынган.

        САГДЫ Клара Чамыяңовна — 1930 чылдың март 15-те Тыва Арат Республиканның Чөөн-Хемчик кожууннуң Шеминиң Кожагар-Өдекке төрүттүнген. Кызыл-Даг, Хорум-Даг, Шеми школаларынга башкылаан, шии артизи болуп, Тыва радио, телевидение комитединге режиссер кылдыр, Улусчу чогаадылга бажыңынга сектор эргелекчилеп, 1973-1976 чылдарда республиканың культура яамызының оралакчы сайыдынга, Тываның хөгжүм-шиизи театрының директорунуң оралакчызынга, Тожунуң улусчу театрының режиссерунга  ажылдаан. 1993 чылдан бээр Россияның ачы-буян-биле кадыкшыл Фондузунуң Тывада салбырының даргазы болгаш президентизи. Драматург.

Сегленмей Феликс Шаажан-Хооевич-        1917 чылда май 10-да Танды Тывазынын Даа кожууннун Доскаар деп черге торуттунген.Эгезинде моол бижикти, дараазында латинчиткен  тыва бижикти боду ооренип алган.1938 чылда ССРЭ-нин Ойрот-Тура(амгы Горно-Алтайск) хоорайга зоотехник эртемни чедип алган.Прозаик.

Тамба-Сурун Александр Чаш-оолович -1914  чылдын июнь 1-де Танды-Тыванын Даа кожууннун Шемиде  Узун-Кара-Сугнун Белдирээш деп черге торуттунген.        Чадаананын Алдыы-Хурээзиге шавылааш, 1930 чылда бижик болгумунге чаа тыва бижикке ооренгеш, партия чырыдыышкынынын тур курстарын дооскан.1938-1943 чылдарда “Тыванын аныяктары” солунга, Чоон-Хемчик аревэ кожкомунун бирги секретарынга ол кожууннун “Ленинчи орук” солунунун харыысалгалыг секретары болгаш редакторунга ажылдаан.Шулукчу.

Куулар Аракчаа Мунзукович-1922 чылдын июль 15-те Тыва Арат Республиканын Чоон-Хемчик кожууннун Дагыр-Шемиге торуттунген.Бижик-билигге боду ооренгеш, совет-партия школазын дооскан.Тыванынын Революстуг аныяктарынын эвилелинин эге организациянын секретарынга, Овурнун реванэнин килдис эргелекчизинге, «Тыванын аныяктары», «Шын» солуннарга, Тыванын ном ундурер черинге редакторлап чораан. Прозачы.

ЧҮЛДҮМ Чап Монгушевич-1939 чылдың октябрь 22-де тыва Арат Республиканның Чөөн-Хемчик кожууннуң Хорум-Даг сумузунуң Кош-Терек деп черге төрүттүнген. Хорум-Дагның, Чадаананың школаларынга өөоренгеш, Кызылда күрүнениң башкы институдун дооскан.

МОНГУШ Эргеп Санчыт-оолович - 1922 чылдың ноябрь 26-да Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергейге төрүттүнген.

        Күш-ажылчы базымын Араттың революсчу аныяктарының эвилелиниң үүрүнүң секретарындан эгелээн; мал, чер ажыл-агыйының эштежилгезин даргалаан, Мөңгүн-Тайга улус өөредилге килдизин эргелекчилээш, Барлык, Дөң-Терезин, Ээрбек, Тожунуң Адыр-Кежиг база Чербиниң кадыкшылга школаларынга башкылаан.Прозаик. «Өдүгенде чайлаг» 1985 чылда «Детская литература» ном үндүрер черге орус дылга парлаттынган.

Куулар Сарыг-оол Тамба-Сурунович

1937  чылдын март  18-те Тыва Арат Республиканын  Чоон-Хемчик  кожууннун Шемиде Бедик-Одек деп черге торуттунген.Чадаананын 1 дугаар школазын, Кызылда куруненин башкы институдун дооскан. Чадаана, Шеми, Хандагайты школаларынга башкылаан.  «Тываның  аныяктары»  солунга  корреспондентилеп, Тыва   АССР-ниң  радио, телевидение  комитединге  редакторлап, «Шын»  солуннуң  культура, улус өөредилгези  биле  чечен  чогаал  килдизин  удуртуп  ажылдаан. Чогаалчы  Александр Чаш-оолович Тамба-Сүрүңнүң  улуг  оглу. Шүлүкчү.Чогаал  ажылын  1966  чылда эгелээн. Ооң  шүлүктери, очерктери  республика  солуннарынга, «Улуг-Хем»  альманагынга үнгүлээн.

Номнары: «Идегел», «Бодалдарым боодалдары».

Ондар Алдын-оол Содунамович-1933 чылдын январь 16-да Дзун-Хемчик кожууннун Иймеге торуттунген. Прозаик.1960 чылда Кызылдыӊ башкы институдун дооскан.

Тыва Республиканын Чогаалчылар Эвилелинин кежигуну.

  Номнары: «Алдын холдар»: чечен чугаалар.  

         Ондар Аракчаа Чулдумович

1936 чылдын сентябрь 10-да Дзун-Хемчик кожууннун Иймеге торуттунген.2001 чылдын август 19-та Чадаана хоорайга мѳчээн. Шүлүкчү.

Тыва Республиканын Чогаалчылар Эвилелинин кежигуну(1991).

                   Номнары:«Хулээлге», «Делгем шынаа», «Урана»,«Тѳрээн бойдус тѳлдери бис».

III.Нептереӊгей авторлар.

Бо эгеде Россияныӊ-даа Тываныӊ-даа Чогаалчылар Эвилелинче кирбээн, ынчалза-даа тыва чогаалга үлүг-хуузун киирип чораан база  ам-даа улаштыр бижип чоруур чогаалчыларывысты киирген бис. Оларныӊ чамдыызы хып дээн аныяанда, чогаадыкчы үезинде чырык ѳртемчейден чарылган болуп турар, а чамдыызы ам-даа бижип, чогаалдарын ном кылдыр үндүреринге белеткеп чоруур  авторлар деп түӊнедивис.

Донгак Барыкаан Хуралбааевна-1898 чылдын сентябрь 23-те Танды-Тывазынын  Даа кожууннун Хондергейде Бедик-Хавак деп черге торуттунген.17 харлыында моол бижикти боду ооренгеш, улаштыр чаа тыва бижикке  ооренген.

Танды-Тывазынга ооскээн хувискаалга  идекпейлиг киришкен болгаш Хондергейге херээженнер эвилелин даргалаан. Дараазында Тыва Арат Республиканын Намынын Топ Хораазынын чанында Бугу-Тыва херээженнер килдизинин бирги даргазы апарган. 1925 чылда Хувискаалчы Намнын Топ Комитет кежигунунге сонгуткан. Хондергейге «Кызыл тараачын» колхозту тургузушкан. Эн баштайгы тыва херээжен шулукчу.

1920 чылдарнын ортан уезинде шулуктерни чогаадып эгелээн болгаш 1929 чылдын март 30-демоол дыл кырынга унген  «Унэн» солунга оон «Марттын сези» деп шулуу парлаттынган. Тыва бижк тывылганда шулуктерин  «Шын» солунга болгаш «Революциянын херели»   сеткуулге парлаткылаан.1975 чылдын июнь 12-де Хондергейге мочээн.

Тамба-Сюрюн   Раиса  Александровна -1959 чылдыӊдекабрь 19-та Шемиге тѳрүттүнген.  Ооӊ адазы сураглыг шүлүкчү- Александр Тамба-Суруӊ.    

Чогаал ажылын 1970 чылда эгелээн. Оон шулуктери орус, моол,вьетнам,испан,бурят дылдарже очулдуртунган. А.Набоковтун,Тэффинин,А.Ахматованын, Акугаванын,С.Есениннин,О.Хайямнын чогаалдарын ол тыва  дылче очулдурган.

     ШАРАВИИ Валерий Севилбаевич -1929 чылдың май 29-та Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунда Бажын-Алаакка төрүттүнген. Шүлүкчү, журналист.

        Баштайгы шүлүктерин 1947 чылда бижип эгелээш, республика солуннарынга парладып эгелээн. «Авамга» деп шулуктер ному 1968 чылда чырыкче үнген. «

        Номнары: «Авыралдыг авам», «Сеткилимниӊ аккыр чечээ», «Кур черниӊ аныяктары», Салым-чолдуӊ шорааннары».

 Монгуш Мерген-Херел Мажааевич (1950-1996).-Бажыӊ-Алаакка тѳрүттүнген. Бажыӊ-Алаак ортумак школазын дооскан. Ат-сураглыг ыраажы, композитор, шүлүкчү. Чонда нептерээн ырлары «Далай чалгыы», «Ырлап келем»,  «Чангыс хадыӊ», «Белек", «Чадаана» д.о.ѳ. «Ленинчи орук» солунга корреспондентилеп чораан .1968 чылдан кожууннуӊ Культура бажыӊыныӊ директору бооп ажылдаан.

Монгуш Очур-оол Бора-Хооевич-1938 чылда чайын Кызыл хоорайга мочээн. Шүлүкчү.Кызылдыӊ башкы институдунуӊ   физика-математика факультедин  дооскан.

Ном үндүрер  черге ажылдап турган(1964-1968). Ному:«Шулуктер».

   Донгак Владимир Саарымбууевич-1953 чылдын апрель 15-де Дзун-Хемчик кожууннун Баян-Талага торуттунген.2005 чылдын май 7-де Кызыл хоорайга мочээн. Шүлүкчү.  Ному: «Мѳнге чай»

Донгак Владимир Уржутлойович-1950 чылдыӊ июнь8-те Хѳндергейге тѳрүттүнген.Шүлүкчү. Номнары: «Хаяалыг хүе үнгелекте»

Куулар Сүттүг-оол  Мижит-Доржуевич-1927 чылдыӊ март18-те Шемиге тѳрүттүнген. Шүлүкчү, очулдурукчу. Очулга ажылын хѳйү-биле кылып чораан.Аныяанда-ла чок болган.

Ному: «Кышкы шивилер».

Ооржак Комаадыр Дуган-оолович-  1939 чылдыӊ март 7-де Чадаанага  тѳрүттүнген. Кызыл-Арыг, Хайыракан, Бажыӊ-Алаак школаларынга  башкылап  чораан.  Бажыӊ-Алаак ортумак школазынга «Баштайгы базым» деп чечен чогаал бѳлгүмүн удуртуп чораан. . Ному: «Хадыыр-Сарыг».

Серен-оол Зоя Кууларовна- 1947 чылдыӊ январь 23-те Чадаанага тѳрүттүнген. Баштайгы шүлүү «Ыр-ла, чүрээм»  деп ат-биле «Улуг-Хем» сеткүүлүнге парлаттынган. Шүлүктери республика солуннарынга удаа-дараа үнгүлээн. Хүндүлүг дыштанылгаже үнгүже Чадаананыӊ дугаары 2 школазынга тыва дыл, чогаал башкызы бооп ажылдаан.

Монгуш Вячеслав Николаевич- 1964 чылдыӊ июнь 28-те Хайыракан сумузунга тѳрүттүнген. Парлалга органынга үр чылдарда ажылдап чоруур. Амгы үеде «Чаа орук» солуннуӊ кол редактору.