Беседа "Бурунгу Тывага хогжум херекселдерин кылып ап, ажыглап чорааны"

Тээлинин Дамба Хуреш-оол аттыг уран-чуул школазы

 Беседа

 «Бурунгу Тывага хогжум херекселдерин кылып ап, ажыглап чорааны»

Белеткээн: Опей А.А.

Тээли 2015

Беседа Тывага хогжум херекселдернин кылып    

ап, ажыглап чорааны.

Бистин огбелеривис кошкун амыдыралдыг-даа чораан болза, онзагай чараш уннуг хогжум херекселдерин ботары кылып ап, ойнап чорааннар.

       Ам оларнын кол-колу-биле таныжып кореелинер.

Игил-    тоол,   хоомей   кууседиринге.

Бызаанчы-  ырлаарда.

Чадаган-   ыр  удеерде.

Дошпулуур-  сыгыт,  хоомей  кууседиринге.

Хомус-  хой кадарарда хойлап алыр.

Лимби-  чылгы   манап  хонарда  ап алыр.

Амырга-  эдиски, шоорну аннаарда ап чораан.

Дунгур,  орба,  конгулуур, конгурга, конгураа, кынгыраа, хамнар ажыглап турар.

Бурээ-бушкуур, шан кенгирге, тун, кнга, тамбыра, дешпи,

дуудорум-ламалар ажыглап турар. Азы хурээлерге турар.

         Оларны чууден канчаар кылып ап чорааныл?

Баштай-ла кадыг дыт ыяштытып алыр.Ол ыяш бедикчерге унгун чаарт дыт болур ужурлуг. Ийи талазында суг агып бадкан.Чуге ийи талазында суг агып бадкан ужурлугул дээрге, ындыг ыяштын ортузунда дээрбээ тогерик тески болур ындыг ыяшты кайы хире херегин доорааш, суга чугун ундур хайындырып кааптар .Кургаг-даа ыяш домей-ле чуктуг болур .Кажан кургдырда изиг хун караанга эвес, холегеге кургадыр.

Кургай беерге хевирлей, дурзулей чазааш, одеке хооп каар. Он хире хонганда уштуп коорге,хурен сарых онну апарган болур. Ол он озээн откен болгаш,канчаар-даа чонарга, чазарга читпес. Шуут болган чазааш, арнын,

ан-ошку, серге, балык кештерин болбаазырадып кылгаш шап алыр.

            Хылынга аът кудуруун ажыглап чораан. Турган-на аъттын кудуруун

барып кезип албас.  Кончуг чыраа, саяк, чугурук аъттын кудуруун аажок еткир дижир. Кудурукту тилеп алгаш, кара суг бажынга суп каар.

Узулбес болзун дээш кадырары ол. Чеди сес хире хонганда хылдарнын баштары ийи адыр апарган  болур. Ол адыраарган черден алгаш тыртарга,  бир хыл ийи апаар. Чингези каракка костуру безин берге.

Игил-биле дошпулуур ийи хылдарлыг. Бызаанчы дорт хылдыг.

Чадаган алды, он ийи, чээрби дорт, тортен сес хылдарлыг болур.

Игилдин чазы ангы боош болур. А бызаанчынын чазын хылдарын сукулаштырып каан дудуш болур.

                Игил,  бызаанчыаът ьаштыг азы, кошкар баштыг болур. Аът баштыг

кылыры хундуткел, чоргаарал хевирлиг. Ол аът бажы ыяп-ла ногаан кылдыр будуп алыр чораан.

       Шынында ногаан аът бар бе? Чок.Мындыг тоолчургу чугаа бар.

бир шевер кижи игил кылып алган чуве-дир. Оозунун эткири-даа аажок болган Ындыныг, ыянгылыг-ла. Оозунга холун эрттир хандыкшаан, хундус даа, дуне-даа холдан салбастаан, ойнап-ла орар болу берген. Ынчап турда диирен чедип келген, Ак салдыг ашак диирен чуну эккээйн дээш согуруп туруп берген . Чуну-даа эккел дээрге, ыяп-ла тораан эккээр мындыг. Оон база-ла чуну эккейн дээш туруп бээр. Олурарга олуртпас, чыдарга чытырбас. Ол шуутхинчектенип, арып баскырап эгелээн. Ам канчаар боор, бир каран корнур кижиге чедип, ужурун чугалаан. Шо-толгезин салып коргеш, мынча деп-тир: «Ам баргаш игилин ойнай бээринге база тораан кээр эвеспе. Ол кээрге ногаан аъттан тып екел дээш айбылавыт»-дээш.  Оонге келгеш  игилин ойнап олурда, шынап-ла демгии диирен чедип келгеш, согурээш: «Чуну эккейн?» -деп-тир. «Ногаан аъттан тып екеп корем»-дээрге, чорупкаш ол-ла хевээр сураг барган дээр чуве. Ол кижи игилинин бажын дораан ногаан кылдыр будаан.

   Хомусканчап тыптып келгенил?

Шагда бир анчы кижи тайгага аннап чорааш дыннаарга, бир-ле черде айялга-даа ышкаш дааш унген. аяар кедеп чеде бээрге, кончуг улуг даг-иргек сынгаш, ушкан дытты чавыдактап алган, оон кожайып чарлы берген чартыланчак ыяштарын тыртарга сирленчек уннер унуп турар болган.

Даг иргек шаанга киир ойнааш чоруптарга анчы баргаш чартыланчак ыяштарны чинге-чоон айы биле тыткылап коорге шынап--ла аялгалыг болган.Бир чартыны чара тырткаш дижинге дээскеш тытарга, оон артык болган. Ынчалдыр-ла баштай чарты хомус тывылган. Оон-на ам ыяш хомус, сооскен хомус, дая-хомус дээш-ле демир хомуска четкен мындыг чуве-дир.

Бо хогжум херекселдеринин аттарытын тывылганы база солун. Бир садыгжы кижи кыдат чорааш бир-ле хогжум херекселин садып алган. Орта шору ойнаар-даа апарган . Ол кижинин ады Бызаакай боорга: «Бызаанчы» деп чуве-дир дээн. Ол-ла хевээр ындыг ат тывылган.

     Игил-ийи хылдыг дээн уткалыг.

     Дошпулуур-ойнаарга дошпую чоржан аъттын чоруу дег шокунгуурлаан дээн уткалыг.

     Чадаган-чада салган дээн.

     Хомус-хойлап алыр дээн уткалыг.

Ам бо хогжум херекселдеринге хамаарыштыр ырлажып чораан кожан ырларны дыннап корээлинер.

       (Башкы боду оореникчилер биле ырлап бээр)

Эки ыяш будужунден,

Эдип алган игилимни

Эмдик аскыр кудуруундан

Этсип алган игилимни.

          Быдаа чемин кылып орда

          Авам,Ачам эки-ле ийин

          Бызаанчылап ойнап орда

          Акым,угбам амыр-ла ийин.

Алаак чернин ыяжындан

Чазап алган дошпулуурум

Аскыр аъттын кудуруундан

Хылдап алган дошпулуурум.

           Саралазы эки аъдым

           Саарын какпайн мунар силер

           Чадаганым чараш эдим

           Чарбайн,успейн ойнаар силер.

Хойлар бажы дозарымга

Хойлапалыр хомузумну

Хоор-ла чонга аян дудар

Хойуг уннуг бодумайны

            Дагдан унген дайя хомус

            Даайым кылып берген чуве

            Дага тайбас хап-ла идиимКууйум таарап берген чуве.

Шолдан унген сооскен хомус

Честем кылып берген чуве

Шолге тайбас хап-ла идиим

Угбам даарап берген чуве.

«  Хогжум Херекселдерин ботарын, азычуруп коргускен чуруктар-биле

Таныжылга».

Туннел:Ынчангаш бистин тыва чоннун бир янзы онзагай хогжум херекселдерин хундулеп огбелеривистин атырып каан хогжум херекселдерин,ону сонуургап ойнап чоруурунарны кузедим.