Тожунун дидим эки турачы оолдары
статья по краеведению (5 класс) на тему

Тѳѳгүнүң арыннарындан Тожу.

                                               «Тѳрээн чурттун камгалап чорааш, амы-тынындан

                                                 чарылган дайынчыларга мѳңге алдар»

Кичээлдиң сорулгазы: Ада-чурттун Улуг дайыны 1941-1945 чылдарында Тыва Арат Республиканын чонунун куш-ажылчы болгаш дайынчы эрес-маадырлыг чоруун, акы-дунмалышкы чоннарнын бузулбас эвин, быжыг найыралын таныштырып маадырларга чоргааралды оттурар.

Дерилгези: «Тоогунун арыннарындан Тожу» деп стенд Михаил Сундуйнун «Эки турачы аъттыг эскадрон», «Фронтовики таежной Тоджи», «Фронтовые письма» деп номнары, «Священная война» деп ыры салыр (аялгазы Я.Френкельдии созу  Р.Газмановтуу). Тыва эки турачылар, дайын дугайында уругларнын чураан чуруктары.

Кичээлдин чорудуу:

Эге сос:

Экии уруглар!

Бистер Ада-чурттун Улуг дайынынын тонгенинден бээр 70 чыл оюн бо класс шагында эртирер бис.

Ада-чурттун дайыны 1941 чылдын июнь 22-де 4 шак 15 минут турда немец фашистиг эжелекчилер бистин чурувусче оор езу-биле халдаан.

 Бирги оореникчи:

Ада-чурту - совет чуртту боскундува

Айыылдыг хол сиринейнип чедип келген,

«Барнын чоктун аразы» деп соглеп болур

Бачым хуннер – дортен бирден дортен беш чыл.

«Ынак мен» деп ийи состун кужун шенээр

Ыдык дошкун шылгалдаже чон-даа кирген;

Дээди советорегеде чус-чус чоннар

Демниг бир аай кодурулгеш хайнып унген

                            (С.Сарыг-оол «Маадыр Чургуй-оол»)

«Дайын дугайында чуну билир бис?» -  деп викторина

1. Ада-чурттун Улуг дайыны каш чылда эгелээнил? (1941 ч)
2. Ол дайын каш чыл ургулчулээнил? (1418 хонук)
3. Ада-чуртун дайынынга каш кижи олгенил? (27 миллион дайынчы)
4. 27 миллион кижи олген болза 1418 хонук иштинде 1 минутада каш кижи олуп турганыл? (13 кижи)
5. 1939- 1945 чылдарны каш дугаар делегей дайыны деп турганыл? (2 дугаар делегей дайыны)
6. Ол дайынга каш курунелер киришкенил? (61 курунелер)

Эр-хейлер! Харыылаанынар дээш четтирдим уруглар.

Башкы: Июнь 22-нин хуну 1941 чылда дан бажы 4 шак 15 минут турда Россиянын барыын чуктун кызыгаары Баренцево далайдан Кара далайнын девискээринден фашистиг Германия оор езу-биле бистин чутрувусче халдап кирип келген. Кежээкинин 21 шакта Тыванын Улуг Хуралын ажыткан: «Бодунун революсчу нам, чазаанга баштаткан, тыва улус амы-тынын харамнанмайн, фашистиг эжелекчиге удур совет улустун демиселинге, оларнын буруну-биле ажып тиилээринге чедир бугу-ле кужун кадып, ончу хоренгизи-биле болгаш чепсектиг дайынчыларны чорударынга белен» деп шиитпирни хулээп алган.

А.Д Кашкактын бижээн номунда бистин Тожу кожуундан 85 эки турачылар Ада-чурттун Улуг дайынынга киржип чорааннар. Оларнын аразында 20 орус хамааты алышкылар Мозгалевскийлер, Дорофеевтер, Сагояковтар, Посохиннер, Кудрявцевтер, Жердинскийлер, Ярославцевтер болгаш Михаил Бухтуев  киришкеннер.

Михаил Артемьевич Бухтуев ноябрь 22-де Тожу кожууннун Карагаш деп суурга торуттунген. Кайгамчык эрес-маадырлыг чоруу-биле Михаил Бухтуев сурагжаан. Ол дайынга Т-34 деп танкынын мунукчузу. Ол башкарган танкызы-биле дайзыннын куяктыг поездизин хоме таварыпкан.

Бирги оореникчи:

Будуштуг бооп, туруштуг бооп торуттунгеш

Бузуредиг тыва чонум оолдары

Сурмичини хостап турар уезинде

Сураа, ады делегейде алгый берген.

Адып-боолап, эрес-дидим тулчуп тура,

Бурзеккейге баштаткаштын, дайынчылар

Бузурелдиг, тиилээннер-даа шупту билир!

Тыва улустун эрес – маадырлыг оолдары, кыстары – танкистер болгаш аъттыг  шеригжилер эки тура-биле барып, фашистиг желекчилерни узуткаарынга маадырлыг киришкеннер. Анаа 220 тыва эки турачылар, оларнын аразында 11 танкистер, 3 летчиктер дайылдашкан. Оларнын аразында бистин Тожувустун экер-эрес оолдарынга Совет чазактын орденнерин болгаш медальдарын тывскан.

1. Кол Бекей оглу Дакпажык
2. Седип-оол Ак Хойбал оглу

Кол Бекей оглу Дакпажык 1919 чылда Тожунун Хам-Сырага  торуттунген. 1935 чылда Кызылдын каттышкан школазынга 7-ги классты дооскан. Улуг-Хем кожууннун харылзаа конторазынын даргазы кылдыр ажылдап тургаш, кожуунун эки турачылары-биле Ада-чурттун дайынынче аъттаныпкан.

Лейтенант Монгуш Доржунун взводу-биле Ровно база оске-даа чурттакчылыг черлерни хостажырынга киришкен. Дубно дээш тулчуушкунга аар балыглаткаш, Киевтин, Башкириянын Уфага госпитальга эмнеткеш, бут кыкрынга туруп келген. Дайыннын 2-ги группазынын инвалиди болган. 1944 чылдын кузунунде Тывазынга ээп чанып келген.

Кол Бекеевич Дакпажыктын эрес-дидим маадырлыг чоруун «Дайынчы шылгарал дээш» деп медаль-биле демдеглээн. Совет улустун Ада-чурттун Улуг дайынынга тиилелгезинин 40 чыл оюн таварыштыр Кол Дакпажык Бекей оглу Ада-чурт дайынынын орденинин 1-ги чергези-биле шаннаткан, ол хой санныг дайынчы тураскаалдыг медальдарнын эдилекчизи.

Седип-оол Ак Хойбал оглу. 1921 чылда Тожунун Хам-Сырага торуттунген. Араттын Революстуг Шериинге 1941 чылда келдирткен. Каттышкан аъттыг шериг полугунун биче командирлер школазын дооскан, биче сержант. Дортку взводтун бирги салбыры-биле Ровнону, Сурмичини база Дубнону хостаарынга эрес-маадырлыг чоруу дээш ТАР чазаа ону «Дайынчы шылгарал дээш» деп медаль-биле шаннаан. Дайын соолгу чылдардан чоокку чылдарга чедир Тожунун Тоора-Хемге анныыр ажыл-агый черинге ажылдап чорааш, 1938 чылда мочээн.

Бирги оореникчи: - Арат Кыргыс Кудажы мынча дээн «Фашизм бодап келиримге, чурээм соолаш дээр. Кижи дурзулуг шулбусту дурген-не когун узе чылча шаап каапсын дээш, Кызыл Шеригге бодумнун малымнын дорттун уш кезиин берип тур мен».

Ийиги оореникчи: - «Фронтужке баарынга белен мен, анаа баргаш кара сагыштыг фашистерни чангызын-даа часпайн кыра боолаар мен» деп Тожудан анчы-ивижи Тамгыл бижээн.

Ушку оореникчи: - Тыва эки турачылар Салчак Калбакхорекович Токага чагаа бижээннер: «Тыванын эки турачылары бистер ТАР-нын Революсчу нам чазаанга дайынчы изиг-байырывысты чедирип тур бис. Советтин магалыг машиналары –биле чогуур черлернин айтыышкынын езугаар шуптувус фронуже чоруптувус. Советтин болгаш Тыванын чоннарнын эрге-шолээзи дээш Маадырлыг Кызыл шеригнин дайынчылары-биле кады немец-фашистиг эжелекчилерни кам-хайыра чок чылча шаап тургаш, совет чурттундан ундур сывырар бис» - деп дангырагладывыс.

Конгар, Нурсат, Чургуй-оол, Шойдуп, Тыртык, Сайын-оол, Биче-оол, Бортуй-оол, Кызыл-Тас, Идам, Уйнук-оол.

Чагаанын келген хуну 23 -2 ай 1944 чыл.

Башкы: Мындыг уткалыг чагаалар, билдириишкиннерни араттар хойну бижип турган. «Шупту чувени фронтуже» деп кыйгырыгнын адаа-биле бугу чон кодурлуп унуп келген. Ада-чурттун Улуг дайынынын уезинде фронтуга Тожунун чурттакчылары улуг улуун киириштирген: 15 мун ивинин эъдин дужааган, 18 эжеш хаактарны, 300 аъттарны, 5 мун киш кештерин, 120 мун диин кештерин, 15 тон балыктар болгаш чылыг хептерни дайынчыларже чоргузуп турган. Ийи дугаар самолеттар эскадрильязын тударынга 5575 ашканы дузаламчыга берген.

Тожунун чурттакчылары балыкчылар, анчылары кижи бурузу-ле фронтуга: 1 алды кежин, 10 диин кежин, балык ан эъттерин чоргузуп турган.

Севек (Хамсыра) чурттуг малынын хой кезиин болгаш акша-биле; Ак Саны – ивилер болгаш аъттарын, Кол Семчээн – 3 аъдын, 2 инээн, 3 ошкузун, 100 акша ортектиг белектерин, Мырлаа Ак, Дажы-Митек Кол (Сыстыг-Хем); Кузенек Дарыймаа Хоятовна (Ий) бодуну ног-булезинден фронтуга 20 ивизин, 1 аъдын, а оон ада-иези 60 ивизин Кызыл Шеригжилерге берген.

Немец фашистерге удур дайылдажып турган Кызыл Шеригжилерге улуг дузаны чедиргени дээш, Тожунун Улуг-Даг чурттуг Долгар Акты Тыва Арат Республиканын Президиумун мурнундан Хундулуг бижик-биле шаннаан.

Чат (Кол) Мокайбан Сулдемовна 1920 чылдын июль 1-де торуттунген. Бо чылын 2015 чылда 95 харлаар турган. Мокайбан Сулдемовна Тожу кожуунун Арыг-Аксы деп черге ог-буленин дун уруу болуп торуттунген.

1938 чыл. Кус. Дааранылга фабриказы. Бодуун, Тожу чурттуг аныяк кижи куш-ажылдын эге базымнарын шингээдип, даараныр мергежилин уламчылап, шуудап, кызымаккай ажылдап эгелээн.

1941 чыл. Июнь 22. Улуг-хун. Ада-чурттун Улуг дайыны эгелээн. Ол уеден эгелеп, дааранылга фабриказынга ажыл нормазы ийи катап оскен. Салдынган планнарын ажыр куусеткени дээш, элээн ажылчыннарга «Тергиин ажылчын» деп атты тыпсып турган. Аразында Тожу чурттуг Чат Мокайбан Сулдемовнанын ады база кирген.

1943 чыл. Мурнакчы ажыл дээш, Тыва Арат Республиканын Биче Хуралынын президиумнунфевраль 1-де унген чарлыы езугаар, Кызыл Шеригге белек чедирер 3-ку эшелоннун чедиржир делегациязынын кежигуну болуп чораан. Сулдемовна эштери Соян Севильбаа, Салчак Орнуг, Кыргыс Кудажы оон-даа оске эштери-биле Брянск чоогунун дайын шолунде госпитальда чыдар балыглаткан дайынчыларга кышкы тоннарны, хол хаптарын база оске-даа белектерни чедиргеннер.

Ада-чурттка эки шудургу ажылдап чорааны дээш, «ТАР-нын ордени»-биле, «Ада-чурттун Улуг дайынынын уезинде маадырлыг куш-ажылы дээш» медальды, Тиилелгенин 45-50 юбилей медальдарынын, хой-хой Хундулел бижиктеринин эдилекчизи.

Бирги оореникчи:

Майнын 9-зу – тоогуде

Балаттынмас алдын хун-дур,

Парад, чыскаал торээн чуртту каастаптар.

Дидим солдат ханы-биле чаалап берген

Тиилелге – ортээ турбас демиселдин тураскаалы.

Ада-чуртту камгалаар дээш тынын берген,

Алдар-аттыг маадырларнын ады олбес.

Тиилелге, дидимнернин ады-биле холбашкан сен.

Арыг ады, алдары-биле унелеткен дайынчылар

Ам-даа бистин аравыста эвээш эвес.

Олум билбес маадырлыг чоруунар дээш,

Ортемчейнин онгур чечээн соннеп тур бис.

                       (Сергей Хертек. Демиселдин тураскаалы)

Башкынын туннели: - Бистин ада-огбелеривис келир уенин салгалдары бистерни торээн черинге тайбын чаагай амыдырап – чурттазын дээш, немец фашистиг эжелекчилерге удур эрес-дидим демисежип тургаш, Улуг Тиилелгенин чаалап берген туннелинде оон торээн дылдыг, чер-чурттуг тайбын чурттап чор бис. Эрткен тоогувусту унелеп, эки ооренип, кызымак, биче сеткилдиг болуп, ѳгбелеривистен улегер ап, толептиг  чурттаар, Тывавыстын келир уези дээш туржур ужурлуг бис уруглар.