Укучыларымның иҗади эшләре

IМежрайонный конкурс стихов и поэм имени Ранифа Шарипова

Заявка участника

1.Ф.И.участника Сафин Нияз

2.Ф.И.О.руководителя Сафина Минзиля Разяповна

3.Наименование района Кукморский

4.Наименование ОУ,класс МБОУ «СОШс.Починок Кучук»,7класс

5.Возрастная группа

6.Номинация

7.Название работы

8.Телефон 30-3-37

9.Е-mail minzilya.safina@mail.ru

                 Татарстан Республикасы Кукмара муниипаль районы

“Починок Кучук авылы гомүми урта белем бирү мәктәбе”

муниципаль белем бирү учреждениясе

Эзләнү –тикшеренү эше

Аңлашабыз татар телендә

Язды:Сафин Инсаф

Фәнни җитәкче:   татар теле һәм әдәбияты укытучысы                                                                             Сафина Минзилә Рәҗәп кызы

Эчтәлек

1.Кереш.........................................................................................................3

       2. Төп өлеш

I Аңлашабыз татар телендә.........................................................................4

1.1.Туган телем-данлы татар теле................................................................4

1.2.Татар теленең үсеш тарихы....................................................................5

1.3.Татар теле-матур тел................................................................................6

1.4. Татар һәм мари телләренең охшашлыклары.........................................7

Йомгаклау.......................................................................................................9

Кулланылган әдәбият исемлеге.....................................................................10

Кереш

    Туган телем-данлы  татар теле күп гасырлы тарихы булган, дөньядагы иң дәрәҗәле 14 тел исәбенә кергән телләрнең берсе.Ул башка телләрдән үзенең аһәңле аваз составы,искиткеч зур сүз байлыгы белән аерылып тора.Кешенең бөтен тормышы тел белән бәйле :тел ярдәмендә кешеләр үзара аралашалар,бер-берсен аңлыйлар,тормыш тәҗрибәләрен hәм рухи байлыкларын буыннан буынга күчерә баралар.Безнең мәктәбебездә дә мари балалары татар телен дәүләт теле буларак өйрәнәләр Һәм татар телендә аралашалар.

Безнең темабызның актуальлеге:татар теле дәүләт теле буларак безнең  мәктәптә ничек тормышка ашырыла . Мари балаларының   татар теленә мөнәсәбәтен өйрәнү иде.

Безнең  фәнни эшебезнең максаты:

1.Ике телне чагыштырып сүзләрне ,җөмләләрне өйрәнү

 Аны аралашу теле буларак дәлилләү  .

Телнең югалмас ядькәр икәнен күрсәтү

Максатыбызга ирешү өчен ике телдәге сүзләрне чагыштырдык,җөмләләр төзедек,мари балалары белән әңгәмәләр уздырдык.

Димәк, безнең мәктәптә татар теленең дәрәҗәсе югары, татар һәм мари балаларының төп аралашу теле булып татар теле хезмәт итә.

3

I Аңлашабыз  татар телендә

Безнең милли мәктәбебездә татар һәм мари балалары белем ала.Төп фәннәр рус телендә алып барыла.Икенче сыйныфтан башлап мари балалары да дәүләт теле буларак татар телен өйрәнәләр.Мәктәбебездә уздырылган сыйныфтан тыш чараларны да ике телдә алып барабыз.Безнең мәктәптә укучы мари балалары да бик теләп татар телендә чыгышлар ясыйлар.һәр халык өчен туган тел –иҗ куәтле ,иң моңлы,иң назлы тел.Синең туган телеңдә башка милләт кешесенең сөйләшүен ишетү-нинди зур шатлык.Без алар белән татар телендә төрле темаларга  аралаша алабыз.Һәр ике халыкның да гореф-гадәтләрен йолаларын хөрмәт итеп яшибез.

1.1.Туган телем-данлы татар теле.

Ул булганда адашмабыз – 
Юлым туры, нурлы көнем. 
Күз карасы кебек саклыйм 
                     Анам теле – Татар телен!.  (И.Гыйләҗев)

”Халыкның теле-аның бөтен рухи тормышының иң яхшы,беркайчан да шиңми ,мәңге яшәреп тора торган иң матур чәчәге.Телдә бөтен халык һәм аның Ватаны җанлы рәвештә гәүдәләнә,телдә халыкның бөтен рухи тормышының тарихы чагыла”-дигән К.Д.Ушинский.

     Безнең өчен әнә шундый тел –татар теле.Туган телебез-татар теле бик борынгы һәм бай телләрнең берсе.Ул башка телләр арасында үзенең аһәңле аваз составы ,искиткеч зур сүзлек байлыгы,үзенчәлекле грамматик төзелеше белән аерылып тора.Татар халкы гасырлар буе нинди генә сынауларга дучар булса да ,барлык авырлыкларны җиңеп үз телен ,үз милләтен ,үз гореф-гадәтләрен саклап килгәнхалык.Балаларын ,нәсел-нәсәбәсен дә шушы юнәлештә тәрбияләгән.Ул ерак себергә куылганда да,сугыш авырлыкларын кичергәндә дә киләчәге өчен борчылып яшәгән.Теле өчен ,нәселе өчен Ватаны өчен һәрвакыт көрәштә булган халык.Татар теле күп гасырлы тарихы булган ,дөньядагы иң дәрәҗәле 14 тел исәбенә кергән ,чит илләрдә дә өйрәнелә торган ,җитлеккән,камилләшкән,теләсә нинди катлаулы фәнне өйрәнергә мөмкинлеге булган,Моабитның таш диварлары эчендә дә тынмыйча,аның калын стеналарын “тишеп чыгып”,бөтен дөньяга яңгыраган,утларга-суларга “салсалар” да “чукындырсалар”да,”ассалар-киссәләр”дә исән калган,иң авыр кимсетүләргә дә түзгән ,сынмаган-сыгылмаган,баш имәгән  тел бит ул.Мин үземнең туган телем белән горурланам.Төрле телләр арасында татар теле сүзләренең байлыгы,сөйләм төзелешенең образлы булуы белән аерылып тора. Туган тел  туган җир кебек кадерле hәм газиз.Чөнки ул- кеше күңелендә иң нечкә,мөкатдәс хисләр,иң күркәм сыйфатлар тәрбияләүнең иң куәтле чарасы.Ул-әби-бабай,әткәй-әнкәй теле,дөньяга күзең ачылырга,әйләнә-тирәне танып белергә,чиксез матурлыкларны  аңларга-тоярга ярдәм итә торган тел.

   Кешенең бөтен тормышы тел белән бәйле : тел ярдәмендә кешеләр үзара аралашалар,бер-берсен аңлыйлар,тормыш тәҗрибәләрен hәм рухи байлыкларын

4

буыннан буынга күчерә баралар.

 Халыкның күп гасырлык рухи тәҗрибәсен саклаучы hәм яклаучы булган туган тел- яшь буынга белем hәм тәрбия бирүдә иң мәшhүр педагог.Туган тел- милли мәдәниятнең аерылгысыз бер өлеше,милли киләчәк нигезе,халыкның яшәгән,яши торган hәм яшәячәк буыннарын бер биеклеккә күтәрә,тарихи яктан бергә бәйли торган җанлы hәм ныклы элемтә булдыручы.”Телен саклаган башын саклар "-дип әйтә халык.

 Туган телне без ана теле дип әйтәбез,чөнки беренче сүзләребезне безгә әниләребез өйрәткән.Әниләребезне ничек яратсак, туган телебезне дә  шулай яратырга кирәк.Ана теле- тою,сизү,йөрәк теле,рухи тамыр.Димәк,аннан,рухи тамырдан,акыл,фикер эшчәнлегенә,белем hәм күнекмәләр туплауга,дөньяны,кешеләрне танып белүгә юл кыскарак.Ана сөте белән кергән йөрәк,сизү,тою теле булганга,аны ана теле,туган тел дип йөртәләр дә.

  Туган теле белән горурланып яшәгән кеше,hичшиксез,бәхетле кеше.Без туган телебезне белергә,үстерергә,горурланырга тиешбез.Туган телебезне онытсак,тарихыбызны,тамырларыбызны,балачакта кичергән сөенечләребезне онытачакбыз.

2.Татар теленең үсеш тарихы

    Татар теле - татар халкы өчен уртак милли тел, бу телдә миллионлаган татар халкы үзара аңлаша, аралаша ала, үзенең тарихын өйрәнә, төрле фәннәрне үзләштерә, мәдәни байлыгы белән таныша, үз эшендә алардан иҗади файдалана ала. 
     Татар теле үзенең үсеш дәверендә төрле кыенлыкларны, киртәләрне үткән. Халык күпме изелсә дә, ана телен саклап кала алган. Ә милләтнең саклануы турыдан-туры телгә бәйле. Чөнки гыйлем алу, аңыңны үстерү, дөньяны танып белү һәм аралашу туган тел аша тормышка ашырыла. Тел бетсә, милләт бетә, халык бетә.

   Татар теленең үсешендә К. Насыйриның күпкырлы эшчәнлеге зур урын алып тора.Татарны татар итеп танытуда, аның милли үзаңын, рухи хәтерен үстерүдә аның эшчәнлеге искиткеч зур. Ул төп игътибарын татарның телен, тарихын, гореф-гадәтләрен, сүз сәнгатен өйрәтүгә юнәлтте, таралып, сибелеп яткан күп кенә хәзинәләрне замандашларына һәм киләчәк буын укучыларына җиткерде.
Каюм Насыйри татар теле гыйлемен үстерүдә һәм сүзлекләр төзүдә әһәмиятле эшләр башкара.Татар теленең аңлатмалы сүзлеген төзи, русча-татарча, татарча- русча сүзлекләр бастырып чыгара.К. Насыйринең хезмәтләре зур игътибар белән өйрәнелә, хөрмәт белән искә алына.Аның халыкларыбыз арасында дуслык, туганлык тойгыларын тәрбияләү өчен гадигенә итеп әйткән сүзләре бүген дә көчле яңгырыйлар.
  Татар теле турында яңадан–яңа китаплар чыгып тора, радиодан, телевидениедән  кызыклы тапшырулар алып барыла. Болар барысы да халыкта телнең тарих, үсеше, яшәеше, төзелеше һәм башкалар турында күп санлы сораулар тууга сәбәп була. Шушы сорауларга җавап эзләүчеләр татар теленең нинди бай булуына төшенәләр,

5

халкыбызның тарихын өйрәнәләр. Чөнки татар халкының мең елларга сузылган тормыш тәҗрибәсе, уйлары, гадәтләре, йолалары, кешене шәхес итүче сыйфатлары аның телендә, образлы сөйләмнәрендә, мәкаль-әйтемнәрендә, җыр һәм әкиятләрендә чагылыш тапкан. 

3.Татар теле иң матур тел

  Һәр милләт кешесе өчен иң моңлы көй –үзенең милли көе ,иң матур,иң кадерле тел үзеңнең туган туган телең.Борынгы татар халык җырларын тыңлаганда моң,безнең күңелләребезне айкап тирән уйларга ,кичерешләргә сала.Шушы моң халыкның хәтер кылларына кагыла да,үткәннәрне бүгенге белән тоташтыра.
Телнең сыгылмалылыгы, матурлыгы, моңлылыгы композиторлар, шагыйрьләр өчен дә кирәк. Матур итеп сөйләшә белгән кеше матур итеп уйлый белә, матур итеп уйлый белгән кеше матур эшләргә омтыла.Телнең нечкәлекләрен белү өчен, аны һәрвакыт куллану кирәк. Күңел байлыгы җанга телебез аша туплана. Әгәр син үз телеңне белмисең икән, үз халкыңның мәдәниятен, аның рухи байлыгын үзләштерә алмыйсың.Татар теле!...Синең матурлыгың,синең газизлегең,синең кирәклегең турында кемнәр генә нинди матур сүзләр әйтмәгән!Сөекле Тукаебызның "Туган тел”е татарларның гимнына әверелде.Җиде миллионлы татар җырлый аны.Иң борынгы,моңлы, газиз,матур, саф туган телебезгә галимнәр,язучылар,  шагыйрьләр дан җырлаганнар,иҗатларын телгә багышлаганнар.

Шагыйрь Разил Вәлиев тел турында ничек матур итеп әйтә:

Туган телдә җырлый чишмә,

Туган телдә шаулый таллар.

Туган телдә дәшсәм генә,

Туган җирем мине аңлар.

 Шагыйрь Ә.Ерикәй "Ике канат” шигырендә:

Туган телем күп еллардан бирле

Чәчәк ата йөрәк түремдә.

"Әнкәй” дигән иң беренче сүзне

Мин әйткәнмен татар телендә,-дип язды.

Шул тел аркылы гыйлем,уку-язуны өйрәнәм,

Шул тел аркылы укып,булырмын чын адәм.

Әле дә шул тел белән укыйм,язам һәм сөйләшәм.

Шул татар теле белән көйлим берәр көй көйләсәм,- дип язды Мәҗит Гафури

Туган ил ,туган тел.Бу ике сүзне һәркем хөрмәт белән әйтергә тиеш .Бу ике сүз күңелләрдә якынлык ,кардәшлек хисе,туган илеңә һәм халкыңа тирән мәхәббәт тойгысы уята.Үз туган теленә ,тарихына хөрмәте булмаган ,кешенең башка телләргә

6

дә,үз ата-анасына,үз Ватанына ,үз халкының әхлак нормаларына ,халыкның мәдәниятенә һәм сәнгатенә ,тарихына да хөрмәте булмый.Туган телен кадерләгән халык кына кадерле,абруйлы халык була.

II Татар һәм мари телләрендәге охшашлыклар

Безне мари балаларының татар телендә  яхшы сөйләшүләре кызыксындырды.Төрле темаларга алар белән бик рәхәтләнеп сөйләшергә,аңлашырга  була.Без татар һәм мари халкының телендә әллә  охшашяклар бар микән дип уйладык һәм ике телне чагыштырып өйрәнергә керештек.

    Иң беренче эш итеп мари төркемендә укучылар белән татар теле турында әнгәмәләр корып алдык.  Минем сыйныфташым Искандирова Радана татар теле турында үз фикерен болай дип әйтте:”Минем әти-әнием марилар.Без гаиләдә татарча аралашмыйбыз,тик мин балалар бакчасында татар кызлары һәм малайлары белән татарча аралаштым,татар милләтеннән дусларым да күп.Минем әти-әнием,әби-бабам да татар телен бик яхшы беләләр.Бу тел миңа туган телем кебек якын,аңлаешлы.Мин татарча җырларны да тыңларга яратам,концертларга да йөрим.Берничә тел белү бик яхшы дип уйлыйм”.

Ә 5нче сыйныф укучысы Сәйфетдинов Константин татар теле турында болай диде:”Мин татар теле дәресләренә бик яратып йөрим,”4”ле,”5”ле билгеләре генә алам.Минем күршеләрем,дусларым да татарлар. Мин алар белән татарча аралашырга тырышам.Ике апам да, әти-әнием дә татар телендә бик яхшы сөйләшәләр.Минемчә,үзең яшәгән дәүләт телләрен яхшы белергә кирәк.Киләчәктә мин ,татар телен тирәнрәк өйрәнеп ,дусларым белән иркенләп аралашырга телим”.

Мари һәм татар телендә әйтелешләре һәм мәгънәләре охшаш  сүзләрне һәм җөмләләрне таптык.

Нәрсә? соравына җавап бирүче сүзләр

Нинди ? соравына җавап бирүче сүзләр

Җөмләләрне чагыштыру

Телдән аралашу

Димәк,бик күп сүзләр әйтелеше һәм язылышы буенча охшаганнар.Шуңа күрә мари  балаларына татар телендә җөмләләр төзү җиңел бирелә. Бу татар һәм мари телләрен өйрәнүгә зур этәргеч булып тора.

Йомгаклау

      Без бу эшебезне бик теләп башкардык.Мин үземнең данлы татар телем белән горурланам.,чөнки ул дөньядагы иң затлы ,борынгы,бай телләрнең берсе. Татар теле үзенең үсеш дәверендә бик күп сынауларга дучар булды.Халкым  ана телен саклап калды.Татар теленең үсешендә,татарны татар итеп танытуда Каюм Насыйриның эшчәнлеге бик зур урын алап тора.Татар теле турында яңа китаплар чыга,тапшырулар алып барыла,мәктәптә кичәләр үткәрелә.Еллар үткән саен телебезнең нинди бай икәненә күбрәк төшенә барабыз,халкыбызның тарихын өйрәнәбез.

Безнең мәктәптә татар һәм мари балалары белем ала.Мари балалары да дәүләт теле буларак татар телен өйрәнәләр.Барлык укучылар да үзара  татар телендә бик иркен аралашалар.Бәйрәмнәрне һәрвакытта ике телдә алып барабыз.Татар балалары марича ,ә марилар татарча бик оста итеп чыгышлар ясыйлар.Ике халыкның да гореф-гадәтләрен хөрмәт итәбез.

Безнең тикшеренүләрдән күренгәнчә күп кенә татар сүзләренең төзелеше мари сүзләре белән охшаш.Бу үз чиратында сүзләрне  тизрәк истә калдырырга ярдәм итә.Мари балалары шуңа күрә әйбәт аралашалар һәм дөрес язалар икән дигән нәтиҗәгә килдек.Шулай ук татарбалалары да мари теленә битараф түгел күбесе марича аңлый.Бу ике халыкның дус яшәвен күрсәтә.

Татар теле – иң матур тел, иң нечкә, ягымлы, йомшак, татлы һәм туган тел! Яратыйк аны, пычратмыйк! Безнең буыннар да саф, чиста, бөек татар телендә горурланып сөйләшсеннәриде.

7

Кулланылган әдәбият исемлеге

1.Васильев В.М.Марийско-русский словарь,Йошкар-Ола,Марий книга изд.,1991

2.Васильев В.М. Русско-марийский разговорник,Йошкар-Ола,Марий книга изд.,1989

3.Зәкиев М.З.Туган тел үсеше.-Казан:Тат.кит.нәшр.,1967

4.Низамов И.М.И туган тел....:Татар теле-дәүләт теле.-Казан:Мәгариф,1998

5.Татар теле-шагыйрьләр теле.-Казан:Мәгариф,2002

6.Таһиров И.Тел һәм моң милләт сакчылары.Шәһри Казан.-2010,№1

7.Юсупов Р.А.Икетеллелек һәм сөйләм культурасы.-Казан,тат.китап нщшрияты,-1987.

8.Мәгариф  журналы,2007,№2

8

Сафин Нияз Гафур улы

21.11.2001ел

Кукмара районы

Починок Кучук авылы

Починок Кучук урта мәктәбе

6нчы сыйныф

“Әнием”   Яшь шагыйрь номинациясе

“Начар гадәт”    Яшь прозаик номинациясе  

Күләме барысы 2 бит

Язылды:15.02.2014нче ел   (басылып чыкканы юк)

Телефон (өй)884364 30-3-37

InsafZont@gmail.ru

ТР Кукмара районы, Починок Кучук авылы

Начар гадәт

Безнең күршедә бер малай бар.Аның исеме Аяз.Ул үзе бик яхшы малай,урамда уйнарга да бик ярата.Аның бер начар гадәте бар. Уйнарга чыкса , безнең белән бик озак уйный алмый.Ул гына батыр,ул гына җиңүче, ул гына дөрес әйтә инде.Әгәрдә аңа берәр нәрсә ошамаса :

- Мин өйгә керәм дә китәм -дип ялындыра  башлый.

 -Аяз,кермә инде – дип ялвара башлыйбыз.Малайлар күбрәк булганда уйнарга да кызык бит. Аннары кире борылып килеп,тагын уйный башлый.

Безне аның мондый сүзләре бик туйдыра башлады.Беркөнне шулай:

-Керәм дә китәм -дигән иде.

-Ярар ,сау бул ,Аяз-дидек тә уеныбызны дәвам иттек.

Ә ул кереп китте һәм тәрәзәдән безне карап утыра башлады.Аңа бик күңелсез иде.Безнең янга чыгасы килгәне сизелеп тора  .Мин Аязның иң якын дусты .Өй каршыларына бардым да “Әйдә,чык”-дип кул селтәдем.Ә ул шундук сөенә-сөенә йөгереп чыкты. Шул көннән соң алай ялындырып йөрмәде.

Бүген бәйрәм

Бездә бүген зур бәйрәм

Әнинең туган көне

Алдык зур-зур бүләкләр

Әйттек изге теләкләр.

Әти белән без икәү

Бик зур эшкә тотындык

Әни кайтып җитүгә

Бәлеш пешереп куйдык

Әни эштән кайтуга

Барыбыз да тырыштык

Абый идәннәр юды.

Өстәлнең иң түренә

Апа торт ясап куйды.

Әнием минем,әнием

Иң кадерле кешебез

Син эштән кайтып кергәч

Яктырып китә өебез.

“Мин туган телемдә сөйләшәм” исемле

иҗади эшләр бәйгесендә катнашу өчен гариза

Яңа заман башлангыч сыйныф укытучысы:

минем күзаллавым

                                              Шәрәфеева Гүзәл Булат кызы

                                                      Кукмара районы Починок Кучук

                                                                    урта мәктәбе,11нче сыйныф

Җитәкче:Сафина Минзилә Рәҗәп кызы

                                                                                                      Укытучы !

Бу яшь буын юллар юнәлешен

Синнән ала кая барырга?!

Алар гомере,заман килере өчен

Җаваплы син тормыш алдында.

(Клара Булатова)

      Укытучы иң гүзәл һәм күркәм һөнәрләрнең берсе.Укытучы.Кем генә тирән ихтирам белән телгә алмый икән бу исемне.Мәктәптә,уку йортында белем бирүче,тормышта балаларга үз юлларын табарга булышучы,үзенең яшәү тәҗрибәсе белән шәхес тәрбияләүдә тирән эз калдыручы олуг зат ул.

   Мин үзем 11нче сыйныфта укыйм.Укытучы,беренче чиратта,ул-бала күңеленә яхшылык ,рәхимлелек,сафлык орлыкларын салучы,дип уйлыйм мин.Башлангыч сыйныф укытучысының төп сыйфаты-ягымлылык.Иң беренче тапкыр мәктәпкә беренче  сыйныфка укырга килүем бүгенгедәй хәтеремдә.Беренче укытучым (Гүзәл апа) мине мәктәп бусагасына ук чыгып каршы алды һәм сыйныф бүлмәсенә җитәкләп алып кереп китте.Бу минутта мин бик каушаган һәм дулкынланган идем.Ә Гүзәл апа үзенең көләч йөзе,ягымлы күз карашы һәм тыныч тавышы белән барыбызны үзенә каратты,күңелләребезгә ачкыч тапты.Менә шулай зур сабырлык белән безне белем диңгезенә алып кереп китте.Аның һәрбер дәресе мавыктыргыч,кызык иде.Ул безнең арабызда берәр нинди аңлашылмаучанлык килеп чыгуын,авырып китүебезне яки кәефсез чагыбызны бик тиз сизеп ала иде.Һәрвакыт ихтибар белән тыңлый һәм ярдәм итә,юата.Мин үземнең башлангыч сыйныф укытучыма :”Апа,минем сезнең кебек укытучы буласым килә!”-дип әйтә идем.

1

     Яңа заман башлангыч сыйныф укытучысы түбәндәге сыйфатларга ия булыр дип уйлыйм:

1)сабыр холыклы,беркайчан да кызып китми торган,үзен кулда тотып дәрәҗәсен саклый белү;

2)балаларның һәрбер соравына тиз генә төгәл җавап бирү һәм дәрес материалын һәркем аңлашырлык итеп аңлата белү;

3)хәбәрдар,оештыру сәләтенә ия булу,белемне йөрәк аша бирү;

4)укучыларның мөстәкыйльлеген,иҗадилыгын үстерүгә омтылу;

5)заман техникасын ,мәгълүмати технологияне җитди һәм тиз арада куллана белү;

6)укучылырга белем өйрәтүдән тыш,сәламәтлеге турында кайгырту;

7) укучыларда булган сәләт-мөмкинлекләрне вакытында ачыклап,үстерә белү;

8)укучыларны тормышка әзерләү.

    Минем күзаллавым буенча яңа заман укытучысының  таланты,аң-фикерләү,мәгълүматлылык дәрәҗәсе укучылардан югары булыр.Шулай ук укытучының әхлакый сыйфатлары да ата-аналарга да,балаларга да тәрбиялелек өлгесе булыр дип уйлыйм.

Син белергә тиеш,укытучы,

Ни сорыйлар-шуны белергә.

Укытучы булу -бу шундый эш-

Белгәнеңне кирәк бирергә.

                                                                                                         (Клара Булатова)

2

Сочинение

 “Минем булачак һөнәрем”

     Без бик матур,тыныч  һәм бай тормышта яшибез.Ләкин дөньяда шатлыклы гына түгел,ә кайгы килгән көннәр дә булып тора.Шатлыгыңны бүлешеп,кайгыңны уртаклашыр кешең булу-зур бәхет.Төрле хәлләр булганда дөрес юл күрсәтүче,һәрчак нәрсәнедер аңлатып җиткерүче кирәк. Кешеләргә тормышта дөрес юлны сайларга укытучы ярдәм итә. Күп һөнәрләр  арасында укытучы һөнәре бик авыр, бик җаваплы, ләкин иң дәрәҗәле һөнәрләрнең берсе булып тора. Җир йөзендә яшәгән һәр кешенең язмышы укытучыга бәйле. Алар балалар күңеленә нинди орлык сала алса, хезмәтләренең дә җимешләре шундый булачак. Кешелекнең киләчәге - укытучылар кулында. Ул тәрбияли, укыта, һәркемне чын кеше итәргә бөтен көчен бирә. Мин дә  киләчәктә укытучы булырга хыялланам.

     Укытучы һөнәре-бик катлаулы һәм җаваплы хезмәт.  Алар бар белгән белемнәрен балаларга бирүчеләр,  укучыларны кызыксындырган барлык сорауларга җавап табучылар.Алар әле төннәр буе укучыларның дәфтәрләрен тикшерүчеләр дә. Укытучыга кызыклы дәресләр үткәрү өчен  бик күп сыйфатларга ия булырга кирәк.Ә иң кирәкле сыйфатларның берсе-балаларны ярату,аларны бертигез күрү.Алар –  белемле дә, акыллы да, сабыр –түземле дә, гүзәл дә булырга тиеш. Бу һөнәр зур сабырлык, түземлелек, балаларга карата олы мәхәббәт таләп итә.

      Мөгаллим ул –  ул изге кеше,милләтнең киләчәген булдыручы. Укытучы киләчәккә өмет белән карамаса, яшь буында өмет булмаячак. Минем уйлавымча, укытучының төп сыйфаты булып аның укучыларны аңлавы, түземлелек, һәм ничек кенә гаҗәп тоелмасын, иҗаты тора. Чөнки укытучы һөнәре рәссам, язучы һәм башка һөнәрләр кебек үк иҗади санала. Миңа укытучы булу иң авыр хезмәтләрнең берседер кебек тоела, чөнки бу очракта бер кеше үзендә психолог, фәнни хезмәткәр, актёр оста сөйләүче һәм башка бик күп һөнәрләргә хас сыйфатларны берләштерә.Укытучы бик җаваплы хезмәт,чөнки укытучының хатасы көтелмәгән күңелсез нәтиҗәләргә китерергә мөмкин.                                                                                                                                                                                      

    Мин укытучыларыма теләсә нинди сорау бирә алуыма сөенәм. Укуда  берәр нәрсә аңлашылмаса да, шәхси тормышымда авырлыклар булса да, киңәш – ярдәм кирәк булса да, мин алар янына ашыгам. Минем уйлавымча, әлеге һөнәр ияләре бер үк вакытта укытучы да, өлкән дус та булырга тиеш.

 Укытучы безне яшәүнең матурлыгын күрергә ,киләчәк турында уйларга  өйрәтә. Безнең  мәктәптә дә шундый укытучылар бик күп. Мин үземне  укыткан барлык укытучыларымны хөрмәт итәм , яратам һәм алардан үрнәк алам.Алар безне үз балаларыдай якын күрә,яхшы киңәшләрен кызганмый.Укытучы ул-дөрес юл күрсәтүче,сабыр һәм олы җанлы кеше.Минем дә шундый укытучы буласым килә.

Укытучы мәктәп тормышында кайный һәм тыйнак кына белем орлыкларын чәчә.Яхшылыкка өйрәтүе өчен чын күңелдән рәхмәт аңа.Кирәк вакытта мактый,кирәк вакытта ачуланып та куя,ә хаталар ясаганда төзәтә.Укытучы үзенең яраткан эшенә сәламәтлеген дә кызганмый.Мәктәптә төрле балалар укый.Берсе шаян,берсе сөйләшми,берсе тәрбиясез булырга мөмкин.Ә шулай да сабыр укытучы аларның һәрберсен аңлый. Яраткан мәктәбемдә шундый сыйфатларга ия укытучыларның күп булуына сөенеп, горурланып яшим мин.

       Чын укытучы булу – ул талант. Укытучы үз тәҗрибәсен, белемнәрен балаларга тапшырырга тиеш. Укытучыларга исә укучылары ирешкән уңышларны күрү – бик күңелле. Укучыларының рәхмәте исә укытучылар өчен иң зур бәхет.

    Укытучыларыма нык сәламәтлек, эшләрендә уңышлар телим һәм яхшы, акыллы укучыларны күбрәк телим! Гаиләләрегезгә татулык, тынычлык һәм муллык юлдаш булсын! Үземнең язмамны Фәнис Яруллин  сүзләре белән тәмамлыйсым килә

Килгән чакта башка авырлык,

Җитми калса көч я сабырлык,

Сиздермичә ярдәм иткәнсез –

Сез иң күркәм кеше икәнсез

                    Татарстан Республикасы Кукмара муниипаль районы

“Починок Кучук авылы урта гомүми  белем бирү мәктәбе”

муниципаль белем бирү учреждениясе

Эзләнү-тикшеренү эше

Татар халык җырлары-иң кадерле мирас

Язды: Сафин Инсаф

Фәнни җитәкче: татар теле һәм әдәбияты

укытучысы Сафина Минзилә Рәҗәп кызы

Эчтәлек

Кереш---------------------------------------------------------------------3

I.Төп өлеш

1.Татар халык җырлары –безнең тарих----------------------------4

2.Җыр -кешенең  гомерлек юлдашы-------------------------------5

II.Эзләнү-тикшеренү эше--------------------------------------------------------------8

Йомгаклау----------------------------------------------------------------9

Әдәбият исемлеге------------------------------------------------------10

Кереш

Бер генә булса да җыр белмәгән һәм бер тапкыр да җырлап карамаган кеше бар микән бу дөньяда? Мөгаен, юктыр.Чөнки җыр-сәнгатнең киң таралган һәм яратып башкарыла торган төре.Җыр –кешенең якын дусты,күңел сердәше ул.Тантаналы бәйрәм көннәрендә ,кичәләрдә,якын дуслар,туганнар белән очрашканда-без җырлыйбыз.Ә ямансу булып киткәндә ,без акрын гына моңлы көй көйлибез.Музыка кешеләрне рухландыра,күңелләрне сафландыра.Ул кешене гомере буена озата бара:кайгы- хәсрәттә дә ,шатлык-куанычта да.Без бу хезмәтебезне “Татар халык җырлары-иң кадерле мирас” дип атадык.Татар халык җырлары алар бик кадерле,чөнки анда безнең халыкның үткән язмышы,гореф-гадәте,тормыш-көнкүреше чагыла.Ә безнең авыл кешеләренең татар халык җырларын белүе нинди дәрәҗәдә икән соң ?Безне шушы сорау кызыксындырды.

Максат:

татар халык җырларын барлау , өйрәнү,саклау һәм халкыбызның рухи мирасын киләчәк буынга тапшыру.

Бурычлар:

-татар халык җырларының халкыбызның рухи мирасы булуын күрсәтү;

-халкымның җырларына кызыксыну уяту, мәхәббәт,сакчыл караш тәрбияләү.

Хезмәтебезнең актуальлеге:

Бүгенге көндә яшьләр күбрәк эстрада җырларына тартыла,ә моңлы озын көйләр игътибардан кими бара

3

I.Төп өлеш.

1.Татар халык җырлары –безнең тарих

”...халык җырлары безнең бабаларыбыз тарафыннан калдырылган иң кадерле    һәм иң бәһәле мирастыр,халкыбыз күңеленең һич тә тутыкмас вә күгәрмәс,саф вә раушан көзгеседер”

 Г.Тукай

Безнең татар халкы борын-борынга җырга-моңга хирыс халык.Ә халыкның җыр хәзинәсе үзенә күрә бер тарих ул. Анда без ерак гасырлар тавышын да, бүгенге көннәр аһәңен дә ишетәбез. Татар халык җырларын җыю һәм бастыру эшенең бай гына тарихы бар.

Җырларның туу тарихы ерак үткәннәргә барып тоташа.Күп гасырлар элек ,әле дөньяда беренче китаплар гына түгел,ә беренче язу ысуллары барлыкка килгәнче үк,кешеләр җырны да,шул җыр ритмына башкарыла торган биюләрне дә белгәннәр.Минем элеге эшемдә халык җырларына якынрак тукталасым килә.

«Халык иҗатын белми торып, хезмәт халкының чын тарихын белеп булмый», - дигән бөек рус язучысы М.Горький. Халкыбыз үткән озын һәм сикәлтәле юлының һәр баскычында булган вакыйгаларны ,кичергән ачы язмышын да,кайгы-хәсрәтен дә ,шатлыгын да әйтеп җыр чыгарган.

Халык көйләре үзләреннән-үзләре тумаган элек-электән аларны кемнәрдер уйлап чыгарган ,башлап җырлаган ,димәк аларның авторлары булган .Телдән-телгә күчеп алар шомара барганнар һәм бүгенге көннәргә кадәр сакланып килгәннәр.

Җырлар –халык иҗатының иң таралган ,бай өлеше.Җыр-җаныбызны сафландыручы,өметләрне ныгытучы,рухи көчебезне баета торган илаһи бер көч.

Җырны беренче булып уйлап тапкан кеше,мөгаен,”менә мин җыр иҗат иттем әле “дип уйламагандыр да әле.Ул кошлар сайраган,агач шаулаган ,җил искән кебек,табигый итеп,үзе дә сизмәстән җырлап җибәргәндер.Хис-кичереш булып җырның сүзләре ,көе дә берьюлы күңеленнән түгелгәндер.Әмма ул дөньяның яктырып,киңәеп киткәнен дә сизми калмаган.Бу матурлыкны тагын да җырлап күркәм иткән. Шулай итеп җыр,канатлы кош кебек,дөньяга таралаган.Иң матурлары,башкалар да яратып тыңлаганы,кушылып җырлаганы күңелләрдән-күңелләргә күчеп  барган.Анадан балага,буыннан-буынга тапшырылып безнең көннәргә килеп җиткән. Татар халкының җыр хәзинәсе таң калырлык бай һәм гаҗәеп төрле!

2.Җыр кешенең гомерлек юлдашы

“Әни ”дип теле ачылганчы ук,һәркем әнисенең бишек җырын ишетә,шулай итеп баланың күңел күзләре ачыла,матурлыкны,моңны таный башлый. Соңрак кеше тормышында уен, хезмәт һәм көнкүреш җырлары киңрәк урын алып бара.Шуннан башлап кешене гомере буенча җыр озатып йөри,якын сердәш тә,ышанычлы дус та була.

4

     Кеше, үзенең көндәлек тормышында, сагыш, кайгыдан арынасы, яки, киресенчә, эченә сыймаган шатлыгын, куанычын белдерәсе килсә, җырлап җибәрә. Күптән ишетелгән, күңелендә сакланган, үзенең хис – тойгыларына туры килә торган көйне суза.

    Җыр –халыкның иң киң таралган, иң хөрмәтле иҗат җимеше. Җыр – күңеллегә куаныч, күңелсезгә юаныч. Җыр яраткан кеше матурлыкны ярата. Ул нечкә күңелле, мәрхәмәтле була. Ә нечкә күңелле, матурлыкны яраткан кеше беркайчан да начарлык эшләми. Ул кешеләрне ярата, әти-әнисен хөрмәтли, туган авылын, туган төбәген ярата, чит җирләрдә яшәгәндә дә туган ягын сагынып яши, йомшак бәгырьле, кешеләргә ярдәмчел, мәрхәмәтле була.

    Татар халкы моңнан яралгандыр, ахрысы. Шулай булмаса, халкыбызның “Кара урман”, “Шахта”, “Гөлҗамал”, “Тәфтиләү”, “Әллүки”, “Зиләйлүк”ләре булмас иде. Әйтерсең,  халык җырларында бөтен үткән фаҗигале татар халкының күңелен нечкәртеп, җанына рәхәтлек бирүче аһәң булып яңгырый, аның йөрәгенә барып җитә дә күңелендәге изге хисләрне уята, тетрәндерә.

    Җыр – ул рухлану, җыр – ул матурлыкка соклану. Җыр кешенең юлдашы. “Җырсыз кеше – канатсыз кош” – ди халык.

   Үз халкыңның улы яки кызы булу өчен аның гореф-гадәтләрен, җыр-моңнарын, әкият-дастаннарын, күп гасырлы тарихын, әхлак, тәрбия тәртипләрен ана сөте белән сендереп үсү кирәк. “Ана сөте белән кермәгән, тана сөте белән кермәс” – дип халык юкка гына әйтми.Шулай ук халкыбыз“Җыр белмәгән, җыр сөймәгән бу дөньяда бик сирәк”, - дип әйткән бит..

    Әгәр дә кеше тирән тойгы кичерсә, җыр аның хәсрәтен җиңеләйтә, шатлык килсә, җыр аны тагын да ныграк тоемлырак итә. Бу хакта: “Җыр-көй үлгән йөрәкләрне дә тергезә”, - ди халык.

    Халык җырлары балалар күңелендә кече яшьтән үк тирән эз калдыра. Татар халкының сөекле шагыйре Г.Тукайның бөтен биографиясе моның ачык мисалы булып тора. Шагыйрь бала чактан ук халык җырларын бик ярата. Аларны бөтен нечкәлекләре белән аңлап сабый күңеленә сеңдерә, үзе дә җырларга ярата.Ул истәлекләрендә алты яшеннән үк халык җырларын башкаруын әйтә. 1910 елда “Шәрык клубы”нда шагыйрь “Халык әдәбияты” дигән лекциясен укый. Ул анда бик рухланып болай ди: “Чын халык телен, чын халык рухын безгә тик халык җырларыннан гына табып була”. Нечкә күңелле һәм бай хыяллы татар поэзиясе йолдызы Г.Тукай үзенең халык җырларына булган чиксез мәхәббәте турында болай дип язды: “Мин кечкенәдән үк җырчы идем. Кайда ишетсәм дә җырлау тавышын салкын кан белән тыңлый алмый идем. Мәдрәсәдә үк мине җырчы диләр иде”.

     Балаларның күңеленә җырга, моңга карата булган матур караш бик иртә сеңүчән була. Чөнки җыр-музыка шул халыкның тарихын, гореф-гадәтләрен,тормыш-көнкүрешен, рухи тормышын һәм аның мораль йөзен бөтен тулылыгы белән чагылдыра. “Кара урман”, “Зөлхиҗә”, “Сәфәр көе” һ.б. борынгы

5

татар җырларында челтерәп аккан инеш һәм чишмәләрнең көмеш тавышларында халыкның меңнәрчә еллык тәҗрибәсе чагыла. Халык җырлары моңлы һәм озын көй булуларына карамастан, аларда халыкның шат күңеллеге тормышка гашыйк булулары, дәртле омтылышлары яңгырый.

Җыр – татар халкының иң таралган, иң хөрмәтле иҗат җимеше. Җыр – бер-берсенә тыгыз бәйләнгән ике өлештән – көйдән һәм  сүзләрдән тора. Җыр сөйләр өчен түгел, ә көйләр өчен чыгарыла. Әгәр халыкның моңлы, аһәңле матур көйләре аның тиңдәшсез һәм оста композитор булуы турында сөйләсәләр, шул көйләрнең нәфис сүзләре аның акыллы һәм талантлы шагыйрь булуын раслый.

Җырның тормышта, көнкүрештә тоткан урыны бик зур.. Халык җырны юлдаш һәм сердәш дип, сабак һәм васыять дип атый. “Җыр – эшнең камчысы”, “көй-күңелнең моңы” дигән әйтемнәр яши.

Халык җырларының мәгънәви байлылыгына һәм шигъри матурлыгына   әдәбиятының күренекле вәкилләре һәрвакыт сокланып, ихтирам белән караганнар. Халык җыры, халык көе алар өчен бай илһам чишмәсе булып тора, халыкчан рух белән сугарылган нәфис әсәрләр иҗат итү өчен шифалы бер чыганак булып хезмәт итә.

Татар халкының күренекле галиме К.Насыйри җырларны, көйләрне рух азыгы дип атый.

III. Эзләнү-тикшеренү эше

Җыр... Шушы өч хәрефтән торган сүзгә дөнья үзе сыйган кебек. Табигатьнең һәр күренешендә, һәр мизгелендә җыр бар! Безнең һәр күзәнәгебез җыр дигән сихри аһәңне үзенә сеңдереп, башкача тормыш белән яши башлый. Шуңа күрә без, кешеләр, җыр-моңга тартылабыз, аны бик яратабыз. Җыр-моңнан башка яшәү - түбәсез йортта торуга, тозсыз аш ашауга тиң!

Минем туган авылымда да  җырга-моңга гашыйк кешеләр яши. Без үзебезнең авыл кешеләреннән татар халык җырларын белүләре турында сораштырулар үткәрдек,кайсы татар халык җырларын белүләре белән кызыксындык.Яшьләр арасында халык җырларын белүчеләр бик аз булып чыкты.Ә менә өлкәннәр бу җырларның күбесен беләләр икән.(Кушымта1.)

Ягудин Фәнил абыйлар гаиләсендә күбрәк тукталып китәсе килә.Фәнил абый үзе матур итеп гармунда уйный,үзе җырлый .(Кушымта 2.)Кечкенәдән үк инде авыл клубында концертларда катнаша һәм хәзер дә күп кенә чараларда катнашып йөри.Бәйрәм көннәрендә ул гармунын кулына алмыйча калмый.Аның моңлы тавышыннан бөтен урамнар  яңгырап тора .Фәнил абыйның яраткан җырлары-ул татар халык җырлары.Ул бигрәк тә халкыбызның  “Күбәләгем”,”Арча”,”Авыл көй”ләрен яратып җырлый икән.

“Халык җырларын, халыкның милли көйләрен, уен җырларын бөтен нечкәлекләре белән оста һәм матур итеп башкару – ул үзе бер сәнгать. Халкыбызның уен җырлары элек бик киң таралган булган. Кич белән болыннарда, авылның елга

6

буйларында, клубларда “Наза” уены, түгәрәкле җырлы уеннар, кара-каршы җырлап уйный торган уеннар, “Йөзек салыш”, “Йолдыз санау”,”Бишле” һ.б. уеннар киң таралган. Заманалар үзгәрү белән бу җырлар, уеннар акрынлап онытылып баралар. Аларны кабат халыкка кайтарасы, бу бай халык мирасын яшьбуынга тапшырасы иде”-дип әйтә ул.

Авылыбызда, карлар эреп,җирләр кипкәч, “Зәрә”бәйрәме бик күңелле итеп үткәрелә. (Кушымта 3.)Бу бәйрәмгә су буена  авыл халкы һәм кунаклар җыела. Тәмле ботка ашау, татар халык җырларын җырлау,җырлы-биюле уеннар уйнау-барысы да була монда. Ә “Сабантуй”бәйрәмендә яңгыраган татар халык җырлары бәйрәмне тагын да ямьлерәк итә,күңелләрне рухландыра

Йомгаклау

Бу фәнни эшемне мин үземнең җитәкчем белән бик теләп башкардым . Алга таба да әлеге эшемне дәвам итәсем килә,чөнки мин татар халык җырлары белән кызыксынам һәм үзем дә гармунда уйнап җырларга яратам. Минем гармунда уйнап җырларга өйрәнү теләгемне белгәч,Фәнил абый да бик куанды.

Җыр – күңеллегә куаныч, күңелсезгә юаныч. Җыр яраткан кеше матурлыкны ярата. Ул нечкә күңелле, мәрхәмәтле була. Ә нечкә күңелле, матурлыкны яраткан кеше беркайчан да начарлык эшләми. Ул кешеләрне ярата, әти-әнисен хөрмәтли, туган авылын, туган төбәген ярата, чит җирләрдә яшәгәндә дә туган ягын сагынып яши, йомшак бәгырьле, кешеләргә ярдәмчел, мәрхәмәтле була.Җыр халыкның үткән юлын,тарихын,туган илгә һәм милләтенә мөнәсәбәтен,кеше һәм җәмгыять яшәешенең асылын бөтен тулылыгы белән чагылдыра торган үзенчәлекле сәнгать төре.Татар халкы гомер-гомергә.җыр белән хезмәт башкарган ,җыр белән ял иткән,җыр белән ир-егетләрне яуга озаткан һәм каршы да алган ,сагышланган һәм юанган.

Эзләнү-тикшеренүләрдән соң мин түбәндәге нәтиҗәгә килдем:

1.Яшь буында татар халкы иҗатына мәхәббәт тәрбияләүдә халык җырлары әһәмиятле роль уйный.

2. Җыр мирасы – татар халкының бетмәс-төкәнмәс рухи хәзинәсе, күңел көзгесе ул.

3.Татар халык җырларын авылымда беләләр һәм яраталар

Халык җырлары бабаларыбыз тарафыннан калдырылган иң кадерле  мирас. Шуңа күрә аларга зур әһәмият бирергә,истән чыгармаска  кирәк.

Җыр туа, җыр яши, җырлаучысы булганда – җыр мәңге яши. Җыр ул – яшәү чарасы. Җыр – ул халыкның җаны. Үзенең теле булмаган халык булмаган кебек, үзенең җыры, музыкасы һәм музыка уен-кораллары булмаган халык та дөньяда юк.

7

Әдәбият исемлеге

1. Габдрахманов Н. Халык традицияләре җирлегендә. – Мәгариф. -

1998. - №1.

2. Галимов Ф. Халык җырлары – олы мирасыбыз. – Мәгариф. -

2000. - №3.

3.Фатих Урманче. Татар халык иҗаты. Казан - Мәгариф, 2005 – 383 б.

4.Хрестоматия. Татар халык иҗаты. Казан – Мәгариф, 2004 – 479 б.

5.З. Мансуров. Җырларыбыз. Казан, 1989 – 542 б.

6.З. Мансуров. Җырлап ачыла күңел. Казан, 1993.

7.“Тәрбия” газетасы. Яр Чаллы, 1999 ел № 12 (34)

8

Муниципальное бюджетное образовательное учреждение

«Почкучукская средняя школа»

Кукморского муниципального района Республики Татарстан

Секция: «Мы вместе, мы едины» посвященная Году родных языков и народного единства

Направление: «Семейные ценности. Традиции»

Вид работы : научно-исследовательская работа

Тема работы: «Марийские народные праздники»

Выполнила: ученица 7 класса Ишимова Яна

Научный руководитель: учитель родного языка и литературы

Сафина Минзиля Разяповна

Кукмор 2021

Содержание

Введение……………………………………………………………………3

Глава I Кто такие марийцы и как они оказались вТатарстане?..............4

 Глава II Марийские праздники ..……………………………………….. 4

        2.1.Шорыкйол (Святки)……………………………………………5  

            2.2 Ӱярня (Масленица) …………………………………………...  6

            2.3Кугече (Пасха)…………………………………………………. 7    

            2.4 Агапайрем (Праздник пашни)………………………………..  7

            2.5 Семык (Семик) - главный праздник марийцев…………… …9

2.5 Пеледыш Пайрем (Праздник цветов)…………………………….  ….12

               2.6 Угинде (Праздник урожая)………………………………….12

 Глава III Праздники с жертвоприношением……………………………12

              3.1 Ритуальный обрядовый праздник Сярем (Очищение)………13

              3.2 У пучымыш (Праздник новой каши)………………………….13

Заключение…………………………………………………………………13

Библиография………………………………………………………………14

Введение.

В Республике Татарстан проживает около 19,5 тысяч марийцев.

В Кукморском районе, где я проживаю, население марийцев составляет 1,3 % от общего населения. В Починок Кучуковском сельском поселении   5 марийских деревень: Княгор, Старая Кня, Починок Кучук, Синерь, Чигайка. Марийцы - трудолюбивый, веселый народ.  У марийского народа есть свое богатство - традиции, обряды, своя культура, которая передается из поколения в поколение.

Марийские праздники являются очень древними. Они рождались в процессе труда, связаны с явлениями природы, с основными этапами сельскохозяйственных работ - весеннего сева, пахоты, уборки урожая. Разнообразные обряды и обычаи, магические действия, приметы и поверья, игры и развлечения, общие трапезы были направлены на обеспечение плодородия земли, получение богатого урожая, высокой рождаемости, семейного благополучия, приплода скота.

Цель моей работы: изучить марийские народные праздники и определить, насколько схожи эти праздники с праздниками нашей деревни, определить причины изменений в традициях и обычаях их празднования.

Задачи:

изучить литературу о марийских праздниках;

ознакомиться с интернет -ресурсами по теме;

собрать материал о праздниках, проводимых в родной деревне

Предмет моего исследования: культура и традиции марийского народа.

Объект исследования: марийские праздники.

В моей исследовательской работе использованы материалы, собранные из уст старожилов нашей деревни, наблюдения на собственных выступлениях.

Исследуя данную тему, надеюсь получить дополнительный материал о культуре, традициях, обычаях своего родного народа, как носителях народных знаний, передать изученный мной материал моим сверстникам и заинтересовать их историей  и культурой своего народа и сохранить ее.

Глава 1.  Кто такие марийцы и как они оказались в Татарстане?

Мари́йцы (мар. марий, мары, маре, мӓрӹ; ранее: рус. черемисы, тюрк. чирмыш)  — финно-угорский народ в России, в основном в республике Марий Эл. В ней проживает около половины всех марийцев, насчитывающих 604 тысячи человек. Остальные марийцы рассеяны по многим областям и республикам Поволжья и Урала.

Выделяют три группы марийцев: горные (они живут на правом и частично левом берегу Волги на западе Марий Эл и в соседних регионах), луговые (они составляют большинство марийского народа, занимают Волго-Вятское междуречье), восточные (они сложились из переселенцев с луговой стороны Волги в Башкирию и Приуралье)  Марийцы, проживающие в Кукморском районе, относятся к луговым. Разговаривают  на лугово-восточном марийском языке финно-угорской группы уральской семьи. Религией марийцев является марийская традиционная религия. Большинство марийцев исповедуют православие.

 С 13 века марийцы входили в состав Золотой Орды и Казанского ханства. После завоевания Казанского ханства в 1552 году ранее зависевшие от него марийские земли стали частью Московского государства. Повсеместно стали заставлять принять христианство.

Черемисов стали крестить, но среди луговых марийцев было очень много упертых людей, которые не желали молиться новому богу. Десятки тысяч человек бежали в Башкирию, Пермь, на территорию нынешней Свердловской области, расселялись в разные уголки нынешнего Татарстана. Черемисы спрятались в лесах и сохранили свою языческую веру в доброго бога неба Юмо до наших дней. Проживание марийцев в Кукморском районе - это  следствие исторического развития государств.

До обращения в православие у марийцев существовала собственная языческая традиционная религия, которая сохраняет определённую роль в духовной культуре и в настоящее время.  Приверженность марийцев к своей традиционной вере вызывает живой интерес у журналистов из Европы и России. Марийцев даже называют «последними язычниками Европы».

Глава 2. Марийские праздники

2.1. Шорыкйол (Святки)

Шорыкйол - один из самых известных марийских обрядовых праздников. Он отмечается в период зимнего солнцестояния (с 22 декабря) после нарождения новой луны. Православные марийцы празднуют его в одно время с христианским Рождеством (6 января). Однако первым днем праздника является пятница (в прошлом традиционный день отдыха у марийцев), которая не всегда совпадает с Рождеством.

   Праздник имеет несколько названий. У большей части марийского населения закрепилось название Шорыкйол - «овечья нога», от совершаемого в праздничные дни магического действия - дергания овец за ноги, с целью «вызывания» в новом году большого приплода овец. В настоящее время многие элементы праздничной обрядности утратили свои традиционные черты, а ряженье и гадания превратились в веселое развлечение.

   В прошлом марийцы связывали с этим днем благополучие своего хозяйства и семьи, перемены в жизни. Особенно большое значение имел первый день праздника. Встав рано утром, вся семья выходила на озимое поле и делала небольшие кучки из снега, напоминающие стога и скирды хлеба (лум каван, шорыкйол каван). Их старались делать как можно больше, но всегда в нечетном количестве. На стожки втыкали ржаные колосья, а некоторые крестьяне зарывали в них блины. В саду трясли ветки и стволы плодовых деревьев и кустарников, чтобы в новом году собрать богатый урожай фруктов и ягод.

   В этот день девушки ходили по домам, обязательно заходили в овчарни и дергали овец за ноги. Подобные действия, связанные с «магией первого дня», должны были обеспечить плодородие и благополучие в хозяйстве и семье.

   К первому дню праздника был приурочен ряд примет и поверий. По погоде первого дня судили о том, какими будут весна и лето, делались предсказания об урожае: «Если снежную кучу, наметанную в Шорыкйол, занесет снегом - быть урожаю (Шорыкйол каваным лум петыра гын, кинде шочеш)», «В Шорыкйол будет снег - будут овощи (Шорыкйол кече луман лиеш- пакча саска шочеш)».

   Большое место занимали гадания, проведению которых крестьяне придавали серьезное значение. Гадания в основном были связаны с предсказанием судьбы. Девушки на выданье гадали о замужестве - выйдут ли замуж в новом году, какая жизнь ожидает их в замужестве. Старшее поколение пыталось узнать о будущем семьи, стремилось определить плодородие урожая, насколько благополучным окажется их хозяйство.

   Неотъемлемой частью праздника Шорыкйол является шествие ряженых во главе с основными персонажами - Стариком Василием и Старухой (Васли кува-кугыза, Шорыкйол кува-кугыза). Они воспринимаются марийцами как предвестники будущего, так как ряженые предвещают домохозяевам хороший урожай, увеличение приплода скота в подворье, счастливую семейную жизнь. Старик Василий и Старуха общаются с добрыми и злыми богами, поэтому они могут рассказать людям, как уродится урожай, такова будет жизнь для каждого человека. Их угощают пивом, орехами, чтобы не было нареканий на скупость.

   Чтобы продемонстрировать свое мастерство и трудолюбие, вывешивают на обозрение свою работу - сплетенные лапти, вышитые полотенца и спряденные нитки. Угостившись, Старик Василий и его Старуха разбрасывают на пол зерна ржи или овса, желая щедрому хозяину изобилия хлеба. Специально к празднику берегут лесные орехи, которыми угощают ряженых. Часто готовят пельмени с мясом (шыл подкогыльо). По обычаю в некоторые из них кладут монету, кусочки лыка, угля и т.д. В зависимости от того, кому и что попадется во время еды, предсказывают судьбу на год. Во время праздника соблюдаются некоторые запреты: нельзя стирать белье, шить и вышивать, выполнять тяжелые виды работ.

Из воспоминаний учителя-ветерана Ямбулатова Моисея Якаровича

В деревне очень любят праздник «Шорыкйол». Но в нашей деревне его называют «Шорчол», дети и взрослые выходят вечерами по домам. Показывают свои умения хозяевам (танцуют и поют). Взрослые ряженые нерадивых ругают. Всех поздравляют с праздником, желают семейного благополучия, чтобы овечки приносили большой приплод.

Большое место занимали  гадания,  проведению которых крестьяне придавали серьезное значение. Гадания в основном были связаны с предсказанием судьбы. Девушки на выданье гадали о замужестве - выйдут ли замуж в новом году, какая жизнь ожидает их в замужестве. Старшее поколение пыталось узнать о будущем семьи, стремилось определить плодородие урожая, насколько благополучным окажется их хозяйство.

Праздник сегодня.

Это праздник остается одним из любимых. Ряженые дети и взрослые ходят по домам, меняя свои голоса, разговаривают с хозяевами, справляются о здоровье, домашних делах. У всех ряженых корзинки или мешочки для угощений.

        Прощаясь, желают успеха, богатства, здоровья.

2.2 ӰЯРНЯ (Масленица)

Обычай марийского обрядового праздника "Уярня" ведет свое начало с древних времен. Предки марийцев в конце зимы проводили праздник, во время которого устраивали проводы зимы и встречу весны с ее живительной силой и солнечным теплом. В нем сочетались элементы зимней и весенней обрядности, что стало особенностью праздника. Стремление пробудить и оживить природу, возродить плодородные силы земли, а также обеспечить хозяйственное благосостояние семьи, оградить себя и свое хозяйство от темных сил - первоначальная идея Масленицы, забыта в настоящее время. Масленица справляется в течение одной недели с пятницы по пятницу - спустя 4 недели после Шорыкйол пайрем. В праздновании участвовало все сельское население, независимо от возраста, но главная роль принадлежала молодежи, которая веселилась в течение всей масленичной недели. Было такое ощущение, что всю Масленицу люди только и делали, что ели и пили, пели и плясали, одним словом, веселились от души.

   Название Уярня (масляная неделя) не случайно. В церковных книгах Масленица называется сырной неделей, потому что в последнюю неделю перед постом уже не разрешалось есть мясо, но молочные продукты: сыр, яйца и масло, которым обильно поливали блины - главное праздничное блюдо, - еще не были под запретом. Блины - главное угощение праздника.

Из воспоминаний учителя начальных классов Музафаровой Маргариты Захаровны

Рано утром  одна из женщин деревни (её называли Менай кокай) раньше всех скатывалась с горки на санках. Было поверье, что кто раньше всех скатится и на большее расстояние,  у того уродится хороший урожай льна. Также утром взрослые наряжали лошадей, прикрепляли колокольчики. Женщины на улице пекли блинчики, готовили сладкий горячий чай. На лошадях ездили вдоль деревни, катают детей, поют песни. Таким образом, пугают нечистую силу, подвозят к «блинчикам». Здесь водят хоровод, играют в игры, угощаются чаем  и блинами.

В конце праздника сжигали сделанную из ржаной соломы куклу, кричат «Уярня каен», прыгают через костер, отгоняя сглаз и порчу, чтоб до следующего года  быть здоровым.

Праздник сегодня.

Жители нашей деревни до сих пор отмечают этот праздник: катаются на лошадях, пекут блинчики, сжигают сноп, а также устраивают различные игры.

2.3 Кугече (Пасха)

Традиционный марийский праздник Кугече – Великий день - традиционно отмечается в конце пасхальной недели и является одним из значимых в весеннем календарном цикле.

           Кугече входит в комплекс праздников кон пайрем (праздник щелока или праздник умерших), поэтому значительное место в нем отводится поминовению умерших родственников с ритуальным угощением. В праздничной обрядности слились языческие и христианские традиции. Марийцы, будучи приверженцами древней языческой веры, выполняют обряды своих предков, в то же время соблюдают и христианские. В прошлом, совершая различные магические действия, обряды очистительного, оградительного и искупительного содержания, моления, поминовения умерших предков, исполняя ритуальные танцы, игры, марийцы надеялись повлиять на природные силы, окружающий мир и обеспечить в будущем благополучие в семейной и хозяйственной жизни.

           Во время праздника Кугече проводились семейно-родовые моления за благосостояние хозяйства, благополучия семьи. В каждый день недели перед пасхой совершались определенные обряды. Во вторник, называемый пел кон кече (половина щелокова дня), предохранялись от проникновения злых сил, колдунов - запирали на засовы двери, ворота, над дверями вешали ветки рябины. Мылись в бане, приглашая и пришедших на праздник умерших родственников. У восточных марийцев принято было проводить в этот день благодарственное моление божествам с вареной конской головой. Среда - кон кече, тоштомарий кон кече (день щелока, день древних марийцев) являлся днем запретов. До обеда не разводили огонь, не топили печь, не заходили к соседям. Несоблюдение запретов могло сказаться на приплоде домашних птиц, а также, по поверью, летом буря и град могли уничтожить урожай. В четверг - сорта кече (день свечи), собравшись со своим родом (тукым), поминали умерших родственников, угощали обрядовой едой. Вечером провожали их.

           В пятницу кугу кон кече (большой щелоков день) праздник продолжался, молодежь устраивала разные игры на улице, качалась на качелях, специально установленных к празднику Суббота юмын аяр кон кече (божий злой щелоков день) - не работали, готовили ритуальные блюда для моления, красили яйца. В воскресенье утром наблюдали за тем, как поднимается солнце, мылись в бане, затем проводили подворные моления, совершали бескровное жертвоприношение - кусочки ритуальной еды, пиво бросали в горнушку (возак).

           Одна их традиций праздника - катание на качелях. По марийским преданиям, дочь бога Юмынудыр спустилась на качелях на землю, чтобы пасти бесконечные стада божества. На земле она влюбилась в лесного парня. Чтобы не возвращаться домой, девушка отпустила шелковую нить качелей в небеса. Влюблённые стали прародителями марийского народа. А в честь дочери бога родилась традиция в день Кугече кататься на качелях.

Из воспоминаний моей первой учительницы Яканаевой Ираиды Алесандровны

Кугече - почитаемый праздник в нашей деревне.

        Сейчас, начиная с Вербного воскресенья ( Мама кече) начинают готовиться к празднику «Кугече»: убираются в доме, украшают дом пихтовыми ветками ( так очищаются от нечистой силы), кладут ветки на пол, есть поверье, что по эти веткам пройдется воскресший Иисус. Красить яйца, печь куличи – любимое занятие каждой женщины. Ей с удовольствием помогают дети. Крашеные яйца раздают детям, которые ходят по домам и собирают их.

        Взрослые 3 дня после Кугече не выходят из дома, не ходят по гостям. В эти дни  нельзя печь блины. Говорят, что можно обжечь щеки Иисуса,  нельзя выполнять тяжелую работу, ругаться, говорить о других плохо. Все молятся о благополучии в семье и хозяйстве.

        Накануне на стол на 3 дня кладут хлеб, соль, крашеные яйца кладут перед иконой и держат их там целый год. Говорят, что они оберегают от пожаров и болезней.

Праздник сегодня. Праздник не утратил своих особенностей и в настоящее время. Дети ходят по домам собирают крашеные яйца, произнося «Христос воскресе!» Отвечая «Воистину воскресе» взрослые подают яйца, куличи, сладости. Взрослые едут на всенощную службу в церковь. Освящают яйца, куличи, пихтовые ветки.

2.4 Агапайрем (Праздник пашни)

Это праздник завершения полевых работ, большой аграрный языческий праздник с жертвоприношениями.

           Ритуальный обряд совершается в определённом месте, в роще. Принято готовить яйца, блины. Самым массовым, наиболее значимым был весенний праздник агавайрем, или агапайрем. Первоначально он проводился перед пахотой. Под влиянием обычаев соседних народов его сроки передвинулись к лету и были приурочены к концу сева. Он призван был обеспечить хороший урожай. Собравшиеся в священном месте, разложив принесенное угощение, обращались к богу с просьбой дать урожай, благоприятствовать в приплоде скота, в разведении пчел. Кусочки еды бросали в костер. Моление заканчивалось совместной трапезой и игрищами.

           В местах проживания марийцев с башкирами и татарами агапайрем слился с сабантуем, переняв его увеселительную часть с состязаниями, конными скачками, играми.

           Перед сенокосом проходило двухнедельное моление в роще с жертвоприношениями овцы, коровы, коня и птицы. В первый день перед молением проводили обряд су рем - изгнание духа-шайтана. Молодые мужчины обходили дворы под звуки трещоток и барабанов, ударяя по заборам и стенам домов прутьями и плетками. Им выносили угощение.

Из воспоминаний учителя – ветерана Ямбулатова Моисея Якаровича

        «Праздник проводили перед посевом. К этому празднику запасаются яйцами (символом плодородия), которыми устраивают различные магические действия. Яйца дарят молодым невестам, чтобы имели много детей.  В этот день нельзя было стирать, красить нитки, устраивать шум.

В поле оставляли невспаханное место, площадью дома. Перед посевом сюда ходили молиться. Приносили яйца. Часть их съедали, часть – клали на посевное зерно и молились, чтобы зерно было с размера яйца».

В день праздника моются в бане, надевают чистую одежду, готовят блины, ватрушки с картофелем, сырники, вареники с творогом, варят пиво.

Праздник сегодня

 В настоящее время  праздник Агавайрем отмечают во время проведения татарского  Сабантуя. По всем  дворам собирают вещи для проведения праздника. Дети тоже участвуют в сборе. Они весело танцуют и поют на улице, созывая всех на предстоящий праздник.

 Считалось, что вещь, выигранная в соревнованиях, принесет здоровье на целый год. Дети по всей улице танцуют и поют, созывая всех на праздник

2.5 Семык (Семик) - главный праздник марийцев

Семык отмечался через 7 недель после Пасхи: со среды на Троицкой неделе и заканчивался в воскресенье - в день Троицы. Православные марийцы празднуют его с четверга.

           Праздником Семык начинается цикл летних праздников марийцев, он является одним из значимых и любимых. В отличие от русского Семыка, основной идеей марийского праздника является поминовение умерших родственников и прошение у них благословения на удачу в хозяйственных делах и в быту.

             Обряды раньше совершались в течение всех праздничных дней и носили обязательный характер. Надо отметить, что первый день праздника был связан со многими поверьями предохранительного характера и был тяжелым, по представлениям марийцев, днем. С утра, кроме приготовления еды, прекращали все виды работы, до обеда не выходили за пределы своего двора и следили, чтобы никто к ним не заходил, а то могли навлечь беду, даже скот в этот день не выгоняли на пастбище.

          Приготовив необходимые ритуальные кушанья, начинали поминать. Старший член семьи зажигал на специально установленной полке или у иконы свечки по количеству им светлую и спокойную жизнь, просил их содействия на благополучную жизнь живым. Затем угощались едой, откладывая кусочки еды в отдельное блюдо для покойников. Ночь со среды на четверг считалась самой опасной - временем выхода нечистых сил (осал вий). Люди верили, что ночью оживает деятельность нечистых сил, колдунов, которые напускают порчу. Чтобы уберечься, зажигали костры, стреляли из ружей, создавая шум, караулили деревню, свои дома.

           Каждый считал обязательным окатить себя водой, настоянной на травах и цветах, похлестать свое тело веником, связанным из 41 вида растений. Молодые парни и девушки на всю ночь уходили на луга встречать Семык, возвращались домой под утро.

    В период праздника соблюдались разные запреты - не выполнялись работы, связанные с землей, женщины не стирали белье, не красили нитки и не белили холсты. Несоблюдение их могло навлечь на посевы град или ураган. Пятница, называемая в народе "лопка Семык" (широкий Семик), была днем всеобщих гуляний. Ходили в гости, пели и плясали под игру гусель и волынок. Молодежь устраивала игры, пела песни. Затевали в этот день и свадьбы. Кругом царила праздничная атмосфера. В субботу праздничное застолье заканчивалось. В воскресенье православные марийцы отмечали Троицу, а в понедельник - Духов день ("мланде шочмо кече"). После этих праздников наступало время "яра кенеж" (свободное лето) или "сынса жап" (время цветения ржи), которое продолжалось 2-3 недели. В течение этой недели по христианскому обычаю нельзя было трогать землю. Так заканчивалась праздничная неделя, крестьяне начинали готовиться к сенокосу.

Из воспоминаний учителя начальных классов Искакова Леонида Александровича

        Во дворе ставили стол, покрывали белой скатертью, клали на стол буханку хлеба, зажигали свечку. Поп благословлял и совершал молебен. Буханку хлеба заворачивали и вешали на крышу, под навес до следующего года, молились, чтобы в этом доме был мир и спокойствие. На праздник приезжали гости из разных деревень. Вечером устраивали игры, гуляния.

        Cобираясь за столом, старшие зажигали свечи и поименно вспоминали всех умерших, просили их помочь в воспитании детей, молились о плодородии, чтоб скотина была здорова, чтобы умершие оберегали от бед.     Для молодежи было характерно устраивать в эту ночь различные веселые проделки: парни могли завалить бревнами ворота, забравшись на крышу, заткнуть дымоход у бани или дома, опрокинуть в бане котлы с водой. В эту ночь, под утро топили баню («тувын: монча»), купание в ней входило в обрядовый комплекс праздника Семык и выполняло очистительную, лечебную и предохранительную функции.

Праздник сегодня.

          Ежегодно праздник Семык проводится в региональном масштабе. На праздник съезжаются делегации всех районов Татарстана,Удмуртии,Республики Мари Эл мари  Кировской области, где  компактно проживают марийцы.В настоящее время в Кукморском районе проводится и в районном уровне.

Делегация из нашей деревни каждый год участвует на этом празднике. В самой деревне этот праздник не отмечается. В честь этого праздника проводится поминовальный день усопших. Топится баня, пекутся пироги.

2.6 Пеледыш Пайрем (Праздник цветов)

Праздник в честь растительного мира, один из летних праздников, имеющих под собой древнюю языческую основу. Впервые Пеледыш пайрем под названием Йошкар пеледыш пайрем проведен в 1920 году в селе Сернур. Он был приурочен к народным календарным праздникам Агавайрем и Семык с целью заменить их и отвлечь сельское население от религиозных праздников. В сельской местности установилась единая форма проведения Пеледыш пайрема. Праздник состоит из 2-х частей — торжественной и развлекательной. В торжественную часть входит открытие праздника с поднятием флагов, подведением итогов весенне-полевых работ, чествованием передовиков сельского хозяйства.

   Пеледыш пайрем в Йошкар-Оле проходит как массовое народное гулянье. В программу праздника входят: костюмированное шествие по главным улицам города, открытие праздника на главной площадке центрального парка культуры и отдыха, концертные выступления лучших профессиональных и самодеятельных коллективов и исполнителей, игры, конкурсы, национальная борьба.

Из воспоминаний старожилов.

        В нашей деревне этот праздник не отмечается. Но некоторые жители деревни ездят на этот праздник в Йошкар-Олу. На празднике можно увидеть представителей горных, луговых марийцев, увидеть особенности нарядов, танцев разных регионов. Где проживают марийцы.

2.7 Угинде (Праздник урожая)

           Угинде входит в праздничный календарь всех групп марийцев. Он отмечается в самом начале уборочно-полевых работ в период христианского Ильина дня (2 августа). Православные марийцы приурочивают его к самому Ильину дню. Главная идея праздника - поблагодарить богов за новый урожай, заручиться их благосклонностью и в будущем обеспечить свою семью хлебом.

           Праздник Угинде традиционно проходит как семейное моление. Его проведение считалось обязательным. В день праздника принято было печь хлеб из новой муки, варить пиво. Старший член семьи на краю чаши с зерном зажигал свечу, и, благодарил богов за новый урожай, просил благоприятной погоды для дальнейшей работы, здоровья всей семье, благословения на новый урожай будущего года. В обрядовых действиях участвовали все члены семьи, близкие родственники, соседи. Первый кусок хлеба отламывал человек, у которого, как полагали, есть Перке (изобилие, достаток), затем пробовали все остальные.

В некоторых селениях богу изобилия Перке Юмо делали жертвоприношения в священной роще. Горные марийцы посещали в день праздника церковь - молились и освящали новое зерно, новый хлеб. Сегодня освящаются в церкви и свежие овощи.

Из воспоминаний старожилов:

        «После Петрова дня уходили на поля жать хлеб. Из муки нового урожая пекли «мушник»- лепешку на капустных листьях. Говорили, чтобы в день праздника печь не должна оставаться холодной, обязательно в доме должен быть запах хлеба».

Праздник сегодня.

Этот праздник не отмечается как раньше, но старшее поколение до сих пор почитает его, ведь  «хлеб-всему голова». Свежеиспечённый хлеб –главное блюдо на праздничном столе. И на каждый праздничный стол первым ставят хлеб, желая, никогда не быть обделенным от него.

Глава 3. Праздники с жертвоприношением

3.1 Ритуальный обрядовый праздник Сярем (Очищение)

Ритуальный обрядовый праздник связан с определёнными магическими действиями – изгнанием нечистой силы, игрой на ритуальных трубах. На Сярем зажигают семь очищающих душу костров, посвящённых каждому из языческих богов, вслушиваются в слова древней молитвы жрецов – картов, катаются верхом, приносят жертвоприношения богам. В празднике, как правило, участвуют несколько сот почитателей древнемарийского культа. Также во время проведения данного праздника-моления осуществляется традиционный обряд изгнания злой силы.

3.2 У пучымыш (Праздник новой каши)

   У пучымыш проводится до православного Михайлова дня (21 ноября), в некоторых местах - в субботу перед праздником Покрова (14 октября), в других - в субботу перед праздником Казанской иконы Божьей Матери (4 ноября) или в пятницу после него.

   Праздник У пучымыш имеет важное значение для сельских жителей, он проводит итоги осенних уборочных работ, ритуально узаконивает начало потребления хлеба из нового урожая.

      К празднику готовится каша из овсяной крупы, из муки пекутся пресные лепёшки шергинде. На праздник, прежде всего, приглашали родных, соседей, духовных родственников юмын тан. Вкусив новой каши, пели и плясали под игру гуслей, волынки. Считалось, чем больше гостей на празднике «У пучымыш», тем богаче будет хозяин, т.к. гость, съевший ломоть хлеба и ложку каши, оставляет за собой вдвое больше. В день праздника каждый хозяин, выйдя в огород, трубил в ритуальную трубу шыжывуч (осенняя труба), давая знать о семейном торжестве. В праздничную обрядность входил ритуал угощения кашей и блинами хозяина овина (агун оза).

Заключение

У каждого народа есть свои традиционные праздники. Изучив марийские праздники, знакомясь с традициями и обычаями родной деревни, можно утверждать, что корни многих марийских праздников уходят глубоко в язычество марийского народа. Язычество марийского народа - это целый необозримый мир. Ко всему прочему, этот мир жив и по сей день. Приверженцев язычества называют «чимарий», что означает «чистый мари» или «настоящий мари». Почему «чистый мари»? Мари, сохранивший изначальную веру, не примкнувший к другой. Марийский народ во все времена поклонялся силам природы, ощущал себя ее частицей, осознавал, что он не царь природы, которому позволено губить ее как угодно.

Сохранив, чтя культуру, традиции родного края, мы сохраним нашу нацию, наш народ.

Собранный материал поможет моим друзьям глубже познакомиться с традициями, обычаями марийского народа и не утратить его богатство.

Библиография

1.АндрияноваА.А., ГерасимоваО.М. История и культура марийского народа-Йошкар-Ола: Марий книгоиздат.,1994 г.

2.Васильев В.А. Материалы для изучения верований и обрядов народов мари.Краснококшайск.2004

3.Акцорин В.А. Шорыкйол. Йошкар-Ол; Календарные праздники и обряды марийцев ,2003г.

4. Калинина О.А. Марийские праздники. - Йошкар-Ола,2006г

5.Марийцы.Историко-этнографические очерки. Коллективная монография.Йошкар-Ола.2005г.

6.Яковлев Г.А.Религиозные обряды черемис Казань.20012г.

Экологические проблемы моего села

Работу выполнила: Ишимова Яна ученица 7 класса

МБОУ «Почкучукская средняя школа»

Кукморского муниципального района РТ

 Руководитель: учитель родного языка

и литературы Сафина Минзиля Разяповна

Оглавление

1.Введение………………………………………………………………….3

1.1.Основание села…………………………………………………………4

1.2.Село сегодня……………………………………………………………4

2.Основная часть.--------------------------------------------------------------------5

2.1.Экологические проблемы моего села. --------------------------------------5

2.2. Загрязнение воздуха автомобильными выхлопами.------------------5

2.3.Вред печного отопления.---------------------------------------------------6

2.4. Загрязнения села бытовыми отходами.----------------------------------7

3.Заключение.-----------------------------------------------------------------------9

4.Список используемой литературы.-------------------------------------------9

 I Введение

Со стороны общественности экологическим проблемам в настоящее время уделяется особое внимание. И это не случайно, так как экологические проблемы требуют  ответственного отношения к окружающей среде.

Я считаю, что здоровье зависят от состояния окружающей среды. А от состояния экологической среды нашего села зависит экологическое состояние нашей Родины.

Душа радуется при виде чистоты своего села. Но порой, мы часто огорчаемся из-за беспорядка. Поэтому я считаю, что в настоящее время тема «Экология родного края» очень важна.

        Никто не может оставаться равнодушным к загрязнению окружающей среды. «Плоха та птица, которая загрязняет собственное гнездо», - говорит народная пословица..Будущее нашей планеты зависит от чистоты экологии. Чтобы добиться всего этого необходимо, чтобы человек все сам осознал и сделал шаг по охране природы.

Цель исследования:  изучить экологию моего села.  Привлечь внимание детей и взрослых к проблеме загрязнения села.

Задачи исследования:

-изучить историю возникновения села;

-изучить экологическое состояние окружающей среды в селе Починок Кучук;

- изучить мнение жителей по данной проблеме;

- убедить школьников и взрослых не вредить окружающей среде

Актуальность  исследования:                                                                                                                                                 Проблема загрязнения окружающей среды возрастает с каждым днем.

Свою тему исследовательской работы я считаю наиболее актуальной в наше время. Важно, чтобы каждый человек понимал проблемы окружающей среды, старался сделать её пригодной для своего проживания, наносил бы ей как можно меньше вреда.                                                                                                                      

Методы исследования: поисковый, анализ, наблюдение, обобщение, анкетирование, экскурсии.  

                                                                                                                               Гипотеза:                                                                                                        предположу, что если, привлечь внимание обучающихся и жителей села к соблюдению чистоты и порядка в селе, можно решить экологическую проблему села.

Объект исследования: территория села Починок Кучук.

1.1Основание села Починок Кучук

      Деревня Починок Кучук расположена на реке Кня  в 16 км к югу от города Кукмор. Основана во второй 16 века. Основателем этой деревни называют- черемиса язычника Мултана и Кучука. Из-за того ,что в  окресностях росло много камыша, деревню еще называли Камышлы. Сами марийцы называли свою деревню  У-Ял-Новая деревня ,так как  деревня пересилилась  с места первого поселения на правый берег реки Кня на более возвышенное удобное место. Место первого поселения затоплялось и места были болотистые. Первыми поселенцами были четыре рода –Амир, Тойберды, Петышка, Бегай. До1967 года  жили одни марийцы, а с 1967 года переселили погорельцев из татарской деревни Красный Октябрь, построив им общими усилиями кирпичные дома на новом месте по дороге в Кукмор.

1.2.Село сегодня.

В настоящее время деревня выросла на 4 улицы Молодежная, Школьная, Озерная и улица Ленина. В селе живут марийцы и татары. Они говорят на родных языках, но понимают друг друга, уважают законы и традиции каждого народа.   В окрестностях деревни очень красивая природа. Осенью и летом  многие ходят собирать грибы и ягоды. В реке много рыбы крупных и малых размеров, в лесах изобилие животных: лисы, зайцы, барсуки, бобры, медведи.
 Жители села выращивают крупный рогатый скот, свиней, лошадей, кроликов, птицу. В селе есть школа, спортивный стадион, детская площадка, медпункт, Дом культуры, почта, работают 2 магазина, 1 крестьянско-фермерское хозяйство. В каждом доме газовое отопление. Многие семьи  имеют машины и тракторы.

II Основная часть

2.1. Экологические проблемы моего села.

      Наше село постоянно изменяется в лучшую сторону. У нас очень красиво во все времена года. Зимой село похоже на сказочную страну. Весной особенно красиво, когда начинают цвести вишня, черемуха, яблоня и сирень. Летом село весь в зелени, а осенью всё кругом в золотом уборе. Несмотря на то,что у нас специальная машина  по графику собирает мусор мы видим ужасную картину. Весной, как только начинает таять снег: кругом разбросан мусор, обёртки от мороженого, конфет, разбитые бутылки, бумага, консервные банки и многое другое. Постоянно захламляются берега маленьких водоёмов нашего села. Таким образом, вода в водоёмах загрязняется, они становятся непригодными для купания, а когда-то наши родители с удовольствием в них купались. Очень часто можно увидеть мусор на обочинах дорог, на открытых участках леса, в полях. От этого страдает природа, ухудшается экология! Человек не осознаёт главного, что когда он наносит вред природе, он наносит вред самому себе! Взрослые часто ругают неблагоприятную экологическую обстановку, в которой растём мы – дети, но они сами являются виновниками этого.

Каждый человек должен понять, что важно не только любить окружающий мир, но и учиться не вредить ему.

Загрязнение воздуха. Это очень важно ведь вся жизнь на земле зависит от воздуха. Человек без еды может прожить больше месяца, без воды неделю, а без кислорода, который входит в состав воздуха, и пяти минут. Из этого можно сделать вывод, что нам просто необходим для жизни чистый воздух. Но не все так прекрасно. Об этом особенно начинаешь задумываться зимой, когда видишь серый снег, усыпанный отходами от угля, пеплом и осевшими частицами от выхлопных газов. Нет, и у нас воздух не так уж чист!

2.2. Загрязнение воздуха автомобильными выхлопами

 Загрязнителями воздуха в селе являются выхлопные газы, которые выбрасывают автомобили, как теми, что находятся в личных владениях жителей, так и транспортом, которым владеют колхоз «Дружба».  Выхлопные газы приносят вред здоровью человека, растительности, животным, а также почве и водным ресурсам. Во все времена года я вижу с какой скоростью двигаются машины, какое их количество проезжает по моей улице. Летом автомобилей становится больше, потому что приезжают другие люди из деревень, сёл, городов. Осенью мы взяли полоски белой ткани и развесили в разных местах. Через два дня мы сравнили цвет и увидели, что полоски ткани, которая находилась ближе к дороге, выглядела грязнее, чем те, которые были дальше. Значит пыль и выхлопные газы от машин влияют на воздух.

2.3.Вред печного отопления

 При сжигании древесины и угля в печах в окружающую среду поступают загрязнители, которые оказывают вред на организм человека. Согласно исследованиям учёных, дым печей столь же опасен для организма человека, как выхлопные газы автомобилей. Кроме того, в печном дыме содержатся частицы, которые назвали “медленными убийцами”, за их способность легко проникать в органы дыхания и надолго задерживаться там. Люди начинают болеть. По оценкам Всемирной организации здравоохранения, ежегодно от воздействия печного дыма в мире умирает около двух миллионов человек. Иногда можно увидеть таких людей, которые сжигают мусор. Серьезным загрязнителем окружающей среды долгие годы была и есть котельная.

2.4. Загрязнения села бытовыми отходами.

Откуда же берётся мусор?

Конечно, большее внимание нужно обратить на человека. Люди идут по улицам, бросают бумажки, окурки сигарет, любой ненужный мусор, очищая свои карманы. Еще можно увидеть такую картину, когда мусор выбрасывают из транспорта. Ученые подсчитали, что если каждый человек бросит хотя бы по одной бумажке в день, то наши улицы будут покрыты плотным слоем бумаги.

 Люди стали привыкать к мусору. Это пластиковые бутылки, плёнка, коробки. На каждой улице есть заброшенные дома, в которых   тоже лежит мусор. Можно увидеть,то что люди  образовали сами около дороги, ведущей к полям.  Мусор валяется по всему селу на каждой улице: в оврагах, на дорогах, в канавах, вдоль дорог. Наибольшее количество мусора вывозится весной и осенью, когда начинается уборка во дворах наших жителей. В селе Починок Кучук есть очень красивое Синерьское озеро. Берега стали тоже засорятся бытовыми отходами. Но не все знают, что железная банка распадается через 60 лет, а стекло через 1000 лет. Люди сами лишают себя прекрасного места отдыха. Разлагающийся мусор выделяет огромное количество ядовитых веществ, являющихся причиной многих заболеваний.

     Чистота – залог здоровья. С этим утверждением никто спорить не будет. Но в нашем селе чистоту наводят раз в год. После долгой и холодной зимы, когда начинает греть весеннее солнце, все люди устремляются на улицу. И тогда жители деревни выходят на экологические субботники, и грязь, накопленная за зиму, вычищается, вывозится, сжигается. Но на этом, к сожалению все и заканчивается.

      Проделав исследования и сделав соответствующие выводы, мне захотелось услышать мнение односельчан по выявленным проблемам. Для этого мне пришлось провести социологический опрос «Отношение населения к экологии села».

Результаты  опроса.

 В   результате опроса населения было выявлено,что  состояние  окружающей  среды  беспокоит всех  семей  села,  не  все  считают  село  экологически  чистым.  Население особенно волнуют такие  экологические  проблемы:  загрязнение  озёр,   качество  питьевой  воды, антисанитарное  состояние  села  (мусор,  свалки).Большинство  семей  считает,  что ответственность за  качество окружающей  среды должны  нести прежде  всего  сами  жители, предлагают проводить больше мероприятий, направленных на охрану окружающей среды в селе.

Основными способами борьбы с мусором являются: повышение культуры населения села. У нас в школе созданы специальные экологические программы, участие в акциях, в субботниках, классные часы, операция "Посади дерево", конкурс рисунков, плакатов. Одним из путей окончательного решения проблемы мусора является сжигание его. Многие жители села пользуются этим методом. Но этот метод экологически вредный, т.к. при горении многие вещества образуют большое количество ядов, вызывающих ряд заболеваний. Мусор в мешках нужно вынести на улицу в день вывоза. Чтобы вода была пригодной для питья, надо чистить колодцы, а также строить новые, или пробивать скважины для колонок, но и там ставить фильтры, потому что вода пахнет железом.

А как же быть с печным отоплением. Оказывается можно использовать гидрофильтры для очистки воздуха. Об этом я узнала из интернета.

А выхлопные газы ? Сейчас  учёные разработали автомобили, которые работают на электричестве и солнечных батареях. А также есть современные средства, которые уменьшают выброс выхлопных газов.

III Заключение

Экологическая проблема  с  каждым  годом  обостряется.  Воздух, которым мы дышим, вода,  которую  мы  пьём,  с  каждым  днем  все  больше  и  больше  загрязняются. По нашим исследованиям видно, что транспорт загрязняет воздух. Снег сильно загрязнён в тех местах, где  много  проезжает  автомашины и топятся печи ,и работает котельная.

Большое внимание надо уделить таким экологическим проблемам в селе: загрязнение озёр, качество питьевой воды, антисанитарное  состояние  села  (мусор,  свалки).

Проводить  больше  мероприятий,  направленных  на  устранение  этих  проблем.  Каждый житель села должен нести ответственность за состояние экологии села.

Растения нас  оберегают  от  разных  грязных  ядовитых  газов. Поэтому мы  должны озеленять окружающую нас территорию. Окружающая нас природа необыкновенно красива. Мы думаем, что главное не сидеть, сложа руки, Ведь мы многое можем сделать сами: весной садим цветы перед школой, сделали  несколько  экологических  рейдов   в лес около школы ,  повесили кормушки  для птиц. Постоянно следим  за  чистотой  школьного двора, садим  деревья.

Всё зависит от людей. Берегите природу!

Список литературы

1 Газета «Трудовая слава».

2.«География и экология» Б.П. Ткачёв, 2001г.

3«Окружающая среда и её охрана» И.П. Голубев, Москва, 1985г.

4 «Природа и человек» Ю.В. Новиков, Москва, 1991г.

           5.Экология». Учебник. Е.А. Криксунов, Москва, 1995г

             6. Материалы из школьного музея

Туган ягым -Татарстан

Татарстан –минем туган ягым,

Сызылып кына алсу таң ата.

Туган якның гүзәл табигатен

Һәркем дә бит өзелеп ярата.

Татарстан-минем туган ягым

Исә талгын йомшак җилләрең

Якты,аяз күк йөзе кебек

Ямьле булсын килер көннәрең.

Татарстан –минем туган ягым

Балкып тора гүзәл башкала.

Чал тарихтан килгән матур исемен

Бар телләрдә бүген мактала.

Татарстан –минем туган ягым,

Матур булсын барыр юлларың.

Җәлилләрең ,Тукайларың  кебек

Дан яуласын синең улларың.

Туган авылым

Кенәбашым минем туган авылым

Биек таулар,ямьле болыннар.

Күңелемә якын һәрбер җирең

Тирән күлең,куе урманнар.

Иртә таңнан синдә кояш чыга

Бар дөньяга сибә нурларын.

Кояш нурларында коена-коена

Кошлар суза матур җырларын.

Кырларыңда мул уңышлар үсә

Яшим шуннан илһам, көч алып.

Кайларда гына йөрсәм дә,

Кайтам авылымны сагынып

Кенәбашым,синең күлләреңдә

Пар аккошлар йөзә серләшеп.

Туган авылым синең кочагыңда

Яшик әле бергә гөрләшеп

Туган авылым

Шундый матур минем туган авылым

Челтерәп ага инеш сулары.

Тирә-яктан аны саклап тора

Горур басып биек таулары.

Язлар җиткәч, күчмә кошлар кайта

Туып үскән җирен сагынып.

Сыерчыклар кайта,казлар йөзә.

Елгасында канат кагынып

Җәйләр  җиткәч,кояш нуларында,

Шау чәчәккә күмелә аланнар.

Тау битләре безне үзенә дәшә

Тәмле  җиләк,кызыл баланнар.

Бигрәк ямьле минем туган ягым

Якын миңа һәрбер сукмагың.

Китсәм читкә,күңелем синдә һаман

Сагынып кайтам сине мин тагын.

Авылым

Тау астына салынган

Минем авылым Кенәбаш,

Авылымның матурлыгын

Беркем сөйләп бетерә алмас.

Тау астыннан челтерәп,

Агып тора чишмәсе.

Кошлар җырына күмелә

Авылымның һәрбер иртәсе.

Тау битләрендә үсә

Төрле матур чәчәкләр,

Кояшта кызарып пешә

Тәмле-тәмле җиләкләр.

Тау башыннан авылыма

Карап торам сокланып,

Кая гына барсам да

Кайтам сине сагынып.

Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение

“Почкучукская средняя школа”

Кукморского муниципального района Республики Татарстан

 Татарстан Республикасы Кукмара муниципаль районының

“Починок Кучук авылы урта мәктәбе”

муниципаль гомүми белем бирү учреждениесе

Сочинение

На тему: “Скажем коррупции “Нет”

“Мин коррупциягә каршы”

Работу выполнил ученик VI класса

Замалиев Ильназ

Учитель родного языка и литературы:

Сафина Минзиля Разяповна

Башкарды:VI сыйныф укучысы Җамалиев Илназ

Туган тел һәм әдәбияты укытучысы:

Сафина Минзилә Рәҗәп кызы

2020

         Ришвәт...Телевизорда барган тапшырулардан,интернет челтәрендәгә материаллардан бу сүзне еш ишетергә туры килә.Бу начар күренешкә каршы көрәшсәләр дә,чаралар күрелсә дә  кимү ягына бармыйдыр,мөгаен. Мин барлык яңалыклар белән кызыксынып  һәм күзәтеп барырга тырышам. Мине илебездә булган проблемалар,аның киләчәге нык борчый.

    Мин эле бала гына, проблемаларым да юк. Туган авылым мәктәбендә яхшы билгеләренә генә укыйм, урамда дусларым белән уйныйм. Әтием белән телевизордан ришвәтчелек турында тапшырулар карагач,мин уйланырга мәҗбүр булам. Дөньяда дөреслек булмау,мине бик борчый. Мин дә бит үсеп җитәрмен һәм бу дөньяда үз урынымны табарга,хыялымны тормышка ашырырга вакыт җитәр.Мин инде бу турыда уйланам. Ни өчен эле бар нәрсәне дә акча хәл итәргә тиеш соң? Ә акчаң булмаса? Мин бит тырышып укыйм,яхшы белем алырга тырышам. Минем үзем теләгән уку йортына укырга керәсем килә. Акчам булмаса мин анда,имтиханнарымны бик яхшы бирсәм дә, укырга керә алырмынмы соң? Мин керәсе урынга ришвәт биргән кеше кереп утырмасмы? Андый юл белән укып чыккан кешеләр яхшы белгеч булырлар дип уйламыйм.

 Безне бит әти-әниләребез, укытучыларыбыз кеше әйберсенә тимәскә,намуслы,гадел булырга өйрәтеп үстерәләр. Ә каян килеп чыга соң ул ришвәт алучылар? Минемчә, андый юл белән табылган байлык бәхет түгел,ә киресенчә бәхетсезлек китерә.

     Кешенең иң зур байлыгы сәламәтлек өлкәсендә дә бу күренеш белән очрашырга мөмкин. Үзенең рәхәт тормышын һәм үз мәнфәгатьләрен генә кайгыртып яшәүчеләрне яхшы кеше дип атап булмый. Алар бу пычрак акчаларны кемнәрнеңдер гомерләрен һәм сәламәтлекләрен куркыныч астына кую юлы белән эшләп табалар. Мин шуны аңлый алмыйм: үзләренең  гаиләләре, әти-әниләре, балалары була торып, алар ничек кешеләрнең язмышлары һәм тормышлыры белән идарә итә ала икән?

Миңа нибары 11 яшь.Минем әтием, әнием, кечкенә энем, туганнарым бар. Аларның авырып китүләрен, шушындый мәрхәмәтсез кешеләр кулына эләгүен күзалдына китерүе дә кыен. Ришвәт алучы табиб үзенең авыруын яхшырак карый, яхшырак дәвалый. Ә башка авыруларына ул тиешле дәрәҗәдә игътибар итми, үз вазыйфасына салкын карый. Табиб, ришвәт алып, үз мәнфәгатьләрен кайгырта, ә ришвәт бирүче авыру үзенең теләгенә ирешә, савыга. Шул хәлләрне күреп торучы моңа каршы көрәшми, ә үзе дә ришвәт бирә.. Үзебездән тора күп нәрсә.Кеше үзе кирәкмәсә дә ришвәт бирергә тырыша.Бер кеше дә ришвәт бирмәсә, көтеп тә утырмаслар иде,бар кешегә дә бертөрле караш булыр иде.Аннан башка да акчаның урыны күп бит. Балаларны алдашмыйча, урлашмыйча, намус белән яшәргә өйрәтү һәр ата-ананың бурычы булырга тиеш. Коррупциягә каршы көрәшне һәркем үзеннән башласа гына уңышка ирешү мөмкин булачак.

    Мин коррупциягә каршы,мин мондый күңелсез күренешләрнең илебездә булуын теләмим! Ришвәт ала алмаслык итеп,законнарны үзгәртергә.Мин ышанып калам,мин үсеп җиткәнче мондый закон чыгар дип. Минемчә,коррупция –кешенең акылын,намусын,горурлыгын сакларга хокукы бар.Мин киләчәктә безнең хокукларыбызны бернинди дә коррупция тартып алмас дип ышанам.