КТП по якутскому языку 1 класс
рабочая программа (1 класс) на тему

МБОУ «Чаранская средняя общеобразовательная школа имени В. Н. Мигалкина»

МР «Усть - Алданский улус (район)»

РАССМОТРЕНО                        СОГЛАСОВАНО                           УТВЕРЖДАЮ

                                                   на заседании МО                                   Заместитель директора по УВР                          Директор

                           протокол № ____                                ________________Соркомова ВА                    ______________Сивцев И.Г.

         от  «_____»_____________2015 г.                             от  «_____»_____________2 015 г.                  от   «_____»___________2015г.

                                        Руководитель МО  ________Носова АА

Рабочая программа

по якутскому языку

1 класс

Учитель начальных классов

Ι квалификационной категории

Федосеева Марианна Семеновна

2015-2016 уч.год.

РАБОЧАЯ ПРОГРАММА

 Саха тыла

1 класс

Саха тылын 1-4 кылааскауерэтиини суруннуур бырагыраама

Быьаары сурук

Уерэх предметин ейдетуу.

Тереебут тыл – келуенэттэн келуенэ5э бэриллэр ханнык ба5арар норуот улуу нэьилиэстибэтэ, киьи аймах ытык ейдебуллэриттэн биирдэстэрэ.

  Тереебут тыл – о5о5о тулалыыр эйгэтинкыра5атык билэр-керер, чугас дьонун-сэргэтин кытта истинник бодоруьар. Иэйиитэ уьуктар. Ейе-санаата сайдар ебугэтинуерэ5ин утумгуур суду эйгэтэ.

Ол иьин о5ону кыра сааьыттан о5о тэрилтэтигэр, оскуола5а тереебут тылынана иитии, уерэтии сурун ирдэбил быьыытынан билинниллэн, РФ уонна СР уерэххэ уонна тылга сокуоннарыгар ити ейдебул туспа ыстатыйанан киирэн, быраап быьыытынан кемускэллээх билинни усулуобуйа5а угус норуот тыла чел туруктаах тирэх буолар.

СР саха тылын тереебут тыл быьыытынан уерэтии 1992 сыллаахтан тиьигин быспакка угус оскуола5а угэскэ кубулуйан, уопсай уерэхтээьин о5ону сайыннарар биир суду предметин быьыытынан билиниллэр. Ити кэм устатыгар советскай да, билинни да кэмнэ орто уерэх систематыгар буолбут араас реформалар сыалларыгар  - соруктарыгар сеп тубэьиннэрэн, уерэтии таьыма, хайысхата ис хоьооно сайдан иьэр.

Билигин тереебут тыл, ФГОС ирдэбилинэн, уопсай уерэхтээьин булгуччулаах чааьыгар киирэн, базиснай уерэх былааныгар (федеральнай) миэстэтэ,уерэтиллэр чааьа чопчу ыйыллан уерэтиллэр таьыма урдээтэ.

Алын суьуех оскуола таьымыгар тереебут тылы уерэх предметин быьыытынан угус ирдэбили эмиэ ФГОС стандарта суруннуур.

Ити ааттаммыт докумуон быьыытынан начаалынай уерэхтээьин таьымыгар нуучча уонна тереебут тылы уерэтиигэ тэн таьымнаах тумук ирдэнэр. Тереебут тыл атын уерэх предметтэрин кытта бииргэ о5о личность быьыытынан сайдыытын хааччыйыахтаа5а этиллэр, ону сэргэ урукку еттугэр ирдэммэт сана булгуччулаах ирдэбили – уерэнээчигэ уерэх дэгиттэр дьайыыларын инэриини киллэрэр.

Уерэх предметин сыала уонна соруга:

Начаалынай оскуола5а тереебут тылы уерэтии предметэ атын уерэх предметтэрин ортотугар уерэнээччи тылын-еьун уонна ейун-санаатын сайыннарар, угус уерэнэр уерэ5и инэрэр кыа5ынан бас-кес балаьыаннаны ылар предмет буолар. Онон бу предмети уерэтии таьымыттан саха оскуолатыгар начаалынай уерэхтээьин уопсай туруга, уерэнээччи салгыы угус оскуола5а ситиьиилээхтик уерэнэрэ тутулуктаах.

О5о начаалынай оскуола5а уерэнэр сааьыгар билиитэ-керуутэ, тыла-еье уонна ейе- санаата тэтимнээхтик сайдар, иэйиитэ уонна саныыр санаата судургутук олохсуйар буолан, тереебут тылы бу кэмнэ кичэйэн уерэтии-норуот чел туруктаах буоларыгар, кэнчээри ыччакка улуу нэьилиэстибэни тиэрдэргэ олус суолталаах.

Этиллибиккэ оло5уран, тереебут тылы уопсай уерэхтээьин алын суьуех таьымыгар уерэтии сыалын ус хайысха5а хайытыахха сеп:

1. Уерэнээччи тереебут тыл туьунан билиини аан дойду туьунан научнай били быстыспат сор5отун быьыытынан инэрии, тыл уерэ5ин угус балаьыанньаларын билиьиннэрии, онно оло5уран, о5о керер-билэр, толкуйдуур кыа5ын сайыннарыы;
2. Уерэнээччи дьону-сэргэни кытта тереебут тылынан бодоруьар уеруйэ5ин, сана (тыл)култуурата киьи уопсай култууратын быстыспат сор5ото  буоларын туьунан ейдебулгэ тирэ5ирэн, сана (тыл) араас керунэр (кэпсэтии, суруйуу, аа5ыы, ейтен айыы, о.д.а.) уерэтэн, салгыы сайыннарыы;
3. Уерэнээччи тереебут тыл норуот ытык ейдебуллэриттэн биирдэстэрэ буоларын быьыытынан харыстабыллаах сыьыаны инэрии хас  биирдии киьи ийэ тылын сайыннарар иэстээ5ин ейдетуу.

Тереебут тылы начаалынай оскуола5а уерэтии сыала маннык угус соруктары быьаардахха ситиьиллэр:

• дьону-сэргэни кытта бодоруьар сана (тыл) угус керуннэрин уерэнээччигэ уерэх дэгиттэр дьайыыларын инэриини кытта бииргэ алтыьыннаран уерэтии;
• тыл (сана) – бодоруьуу угус ньымата диэн тутаах ирдэбилгэ тирэ5ирэн, уерэнээччи кэпсэтэр уонна санаатын толору этэр (тыл этэр), суруйар уеруйэ5ин сааьыгар сеп тубэьиннэрэн сайыннарыы;
• тыл уерэ5ин билиитигэр, сурук-бичик култууратын терут ейдебуллэригэр оло5уран, уерэнээччи тереебут тылын литературнай нуорматын тутуьарын, ал5аьа суох санарарын уонна суруйарын ситиьии;
• тыл уерэ5ин угус салааларын (лексика, фонетика, морфология, синтаксис, тиэкис) туьунан уопсай ейдебулу инэриигэ тирэ5ирэн, уерэнээччи толкуйдуур дьо5урун сайыннарыы, сааьыгар сеп тубэьиннэрэн ей улэтин дьайыыларыгар уерэтии;
• тереебут тылы билии, харыстааьын, сайыннарыы угус ньымаларыгар уерэтии.

Саха оскуолатыгар нуучча тылыгар уерэнээччи терееебут тылын уерэтиигэ ылбыт билиитигэр, инэриммит уеруйэ5эр уонна сатабылыгар тирэ5ирэн уерэтии – билигин олохсуйбут ейдебулэ, бастын учууталлар угэскэ кубулуйбут уерэтэр ньымалара. Онно тирэ5ирэн, ФГОС уерэнэргэ уерэтэр угус балаьыанньатыгар уонна ирдэбилигэр оло5уран, тереебут тылга тирэ5ирэн нуучча тылын уерэтиини сана таьымна таьаарар кэм кэллэ.

Тереебут тылы начаалынай оскуола5а уерэтии уерэнээччи нуучча тылын кэбэ5эстик ылынарын хааччыйар, нуучча тылыгар тыл уерэ5ин угус уопсай балаьыанньаларын хос эбэтэр уруттаан уерэтии эбэтэр лаппа а5ыйатан, учуутал уерэх чааьын о5о нууччалыы санатын сайыннарыыга аныыр усулуобуйатын уескэтиэхтээх. Онон саха оскуолатыгар нуучча тылын уерэтии хаачччыстыбатын тупсарыыга усулуобуйа уескэтии – тереебут тылы хос сыала-соруга.

Уерэх былааныгар уерэх предметин миэстэтэ

Саха тылын уерэтии чааьа начаалынай уерэхтээьин ненуе уопсай уерэхтээьин бырагырааматыгар (Примерная основная общеобразовательная программа начального общего образования) бэриллэр тереебут тылынан уерэнэр кылаастарга аналлаах базиснай уерэх былаанын 3 барыйааныгар тирэ5ирэн быьаарыллар. Уерэх тэрилтэтэ бэйэтин уерэ5ин бырагырамматын, былаанын оносторугар онно баар булгуччулаах часка киирбит предметтэр чаастарны тутуьара ирдэнэр. Онно эбии уерэх былаанын талар чааьыттан бэйэтэ керен, ханнык ба5арар предмеккэ чаас эбэрэ. Эбэтэр атын предмети эбии уерэтэрэ кенул.

Ити ыйыллар базиснай уерэх былааныгар нуучча уонна тереебут тылы уерэтии чаастарын ахсаана тэннэнэн, ордук государственнай статустаах тереебут тыл урдук таьымна уерэтиллэригэр усулуобуйа тэриллибитэ кестер. Ону сэргэ тереебут тылы уерэтии нуучча тылын уерэтиигэ тирэх буоларын ситиьэр туьуттан уерэх матырыйаалын аттарарга табыгастаах балаьыанна угус.

Уерэх федеральнай базиснай былаанын угус барыйааныгар оло5уран, саха оскуолатын начаалынай кылаастарыгар тереебут тылы уонна литературнай аа5ыыны уерэтиигэ барыта холбоон нэдиэлэ5э 21 чаас бэриллэр: 1 кылааска – 5 чаас, 2 кылааска – 5 чаас, 3 кылааска – 6 чаас, 4 кылааска -  5 чаас. Бу чаастартан тереебут тылы уерэтиигэ 1 кылааска -  3 чаас, 2 кылааска – 3 чаас, 3 кылааска – 4 чаас, 4 кылааска – 3 чаас бэриллэр.

Ытык ейдебулу уерэх предметин ис хоьоонугар киллэрии

Начаалынай кылааска саха тылын уерэтии о5о5о ытык ейдебулу инэриигэ улахан суолталаах. Киьи аймах уйэлэртэн уйэлэргэ ере тутан илдьэ кэлбит ытык ейдебул тереебут тыл эгэлгэтигэр, кэрэтигэр сенеллер.. Ол курдук уерэтии ис хоьоонугар тыл уерэ5ин угус хайысхаларын сэргэ уруок, кэпсэтии тиэмэтин, уерэтии матырыйаалын быьыытынан тереебут дойду, ийэ дойду, тереебут тыл, айыл5а, ийэ, терут дьарык, ыал, дьиэ кэргэн, айымньы уонно кэрэ эйгэтэ, кенул, кырдьык, киьи аймах, аан дойду омуктарын тылларын уонна култуураларын эгэлгэтин курдук ытык ейдебуллэр киириэхтээхтэр.

Уерэх предметин уерэтии тумугэ

Ытык ейдебуллэри инэрии тумугэ

(личностные результаты)

Саха тылын оскуола5а уерэтии кэмигэр о5о маннык ытык ейдебуллэри инэриннэ5инэ тереебут тыла сайдарыгар бэриниилээх, эппиэтинэстээх буоларыгар, бэйэтин кыа5ын толору туьанарыгар эрэниэххэ сеп.

Тереебут тыл -  омугу сомо5олуур тыл буоларын ейдетуу.

Тереебут тыл терут айылгыта, этигэн кэрэтэ норуот тылынан  уус-уран айымньытыгар уонна уус-уран литература5а сенмутун билэр.

Тереебут тылын сайыннарар, кэлэр келуенэ5э тириэрдэр ытык иэстээ5ин, ийэ тыл уйэлэргэ чел туруктаах буоларыгар тус оруоллаа5ын ейдетуу.

Тереебут тыл иитиллэр, уерэнэр, айар-сайдар тыл буоларын итэ5эйэр.

Тереебут тыл элбэх омук алтыьан бииргэ олорор кэмигэр, икки тылланыы усулуобуйатыгар хас биирдии киьиттэн харыстабыллаах сыьыаны эрэйэрин ейдетуу.

Уерэх сатабылларын сайыннарыы тумугэ

(метапредметные результаты)

Бэйэни салайынар-дьаьанар сатабыл.

Тылын сайыннарарсыалы-соругу таба туруорунар, сатаан былаанныыр, туох ханнык тумуккэ кэлиэхтээ5ин арааранейдетуу. Сылга бииртэн итэ5эьэ суох тереебут тылга аналлаах бырайыактарга кыттан улэлиир. «Тылы сэрэйэр» дьо5уру сайыннарыы. Бэйэтин сааьыгар сеп тубэьэр тиэкискэ уерэппит матырыйаалын сунньунэн тыл литературнай нуормата санарар эбэтэр суруйар киьи тылыгар теье сепке эбэтэр сыыьа туттулларын тута «сэрэйэн» билэр. Итэ5эьин, ал5аьын быьаарар, кеннерер, бэйэтин тылыгар-еьугэр тыл нуорматын ирдэбилин тутуьарга дьулуьар.

Тылын сайыннарар ба5аны уескэтии. Тереебут тылын бар5а баайын сыаналыыр, тыл кэрэтигэр умсугуйар, этимгэн тыл кууьун, кыа5ын толору туьанарга, тылын-еьун бэйэтэ сатаан чочуйан, тупсаран санаатын сиьилии этэргэ, кэпсииргэ дьулуьар.

Хонтуруолланыы. Бэйэ санатын еруу кэтэнэр, ал5аьа суох санарарга, санаатын ыпсаран, хомо5ойдук этэргэ кыьаллар.

Билэр керер сатабыл. Сурун уерэнэр сатабыл.

Улэ сыалын-соругун таба туруоруу. Тереебут тылын уерэтэригэр сыал-сорук туруорунан кедьуустээхтик улэлиир.

Билиини керууну кэнэтэр араас матырыйаалы туьаныы. Сахалыы уерэх-наука литературатыттан туьааннаах имформацияны, билиини дебеннук булар, бэлиэтэнэр,ситмниир араас ньыманы табыгастаахтык туьанар. Сахалыы тахсар о5о5о аналлаах республика, улус, оскуола хаьыаттарын-сурунаалларын тиьигин быспакка аа5ар, араадьыйанан, телевизорынан сахалыы биэриилэри сэргээн истэр-керер, уерэ5эр, чинчийэр,айар улэтигэр кедьуустээхтик туьанар. Сахалыы уерэ5и сайыннарар интернет-сайтартан туьалаах, наадалаах информацияны булан, сепке наардаан туьанар; тиэкиьи компьютерга сахалыы шрибинэн бэйэтэ тэтимнээхтик бэчээттиир; интернет ненуе сахалыы ыытыллар араас тэрээьиннэ тереебут тыл литературнай нуорматын туьанан, кехтеехтук кыттар.

Билиини сааьылааьын. Сана били ыларга баар билиитигэртирэ5ирэр. Атын предметтэргэ ылбыт билиитин сатаан ситимниир.

Тобулук ейу сайыннарар уеруйэхтэр. Тереебут тыл оскуола5а о5ону сайыннарар уерэх тутах салааларыттанбиирдэстэрэ. Онон уерэнээччи саха тылын уерэтэр кэмигэр уерэтэргэ терут буолар ей улэтинсурун уеруйэхтэрин баьылыыр. Саха тылын лингвистическэй матырыйаалыгар тирэ5ирэн, ей улэтин араас дьайыыларын кэбэ5эстик толорор: тэннээьин, ырытыы, холбооьун, тумуктээьин, ханыылатан сааьылааьын, майгыннатыы, сааьылаан ситимнээьин. Итини сэргэ араас тойоннуур ньыманы табыгастаахтык туьанан дьону итэ5этэр, ылыннарар курдуксанаатын сааьылаан этэр уеруйэ5э сайдар.

Рефлекция. Сыалы-соругу ситиьэр ньымаларын усулуобуйаларын теье сепке талбытын сыаналыыр. Улэ хаамыытын хайдах салайан иьэрин кэтээн керер. Улэ тумугун дьон интэриэьин, бол5омтотун тардар курдук сахалыы кэпсиир.

Бэлиэни-символы туьанар уеруйэхтэр. Дор5оон, тыл, этии чилиэннэрин, тиэкис анал бэлиэлэрин сатаан туьанар. Анал бэлиэлэринэн тыл, этии, тиэкис моделын онорор. Бэриллибит моделга тирэ5ирэн, тылы, этиини толкуйдуур, тиэкиьи айар. Этиини, тиэкиьи кеннерерге анал корректорскай бэлиэлэри сатаан туьанар. Лингвистическэй билиини араас таблица, исхиэмэ модель, диаграмма кеметунэн кердерер. Таблицанан, исхиэмэнэн, моделынан, диаграмманан кердеруллубут лингвистическэй билиини ейдуур уонна кэпсиир.

Бодоруьар сатабыл

Бииргэ улэлииргэ уеруйэх. Дьону кытта бииргэ алтыьан уерэнэр, улэлиир араас ньыманы баьылыыр. Саастыылаахтарын, улахан дьону кытта айымньылаах алтыьыыы туругар кэбэ5эстик киирэр, биир соруктаах-сыаллаах дьонун кытта таьаарыылаахтык, кедьуустээхтик улэлиируеруйэхтэнэр.

Кэпсэтэр уеруйэх. Кэпсэтии уратыларынейдеен, табан кэпсэтэр. Кэпсэтэр киьитин убаастыыр, сэнээрэр, санаатын бол5ойон ичтэр, ылынар. Ханнык ба5арар эйгэ5э кэпсэтэригэр дьон бол5омтотун тардар, сэргэхситэр, сонур5атар,ке5улуур сатабылы табан туьанар. Кэпсэтэр кэмнэ бэйэ кербутун. Истибитин, аахпытын сиьилии сэьэргиир. Дьон ейдеспет, тыл тылга киирсибэт буолар теруеттэрин септеехтук сыаналыыр. Сатаан ырытар, ейдеьуу суолун дебеннук тобулар.

Кэпсэтии сиэрин тутуьар уеруйэх. Дьону кытта алтыьыыга кэпсэтии сиэрин тутуьар, туттан-хаптан бодруьуу ньымаларын то5оостоохтук туттар.

Сахалыы дорооболоьор, билсиьэр, быраьаайдаьар, кердеьер, бырастыы гыннарар, буойар, телефонунан кэпсэтэр, о.д.а. уеруйэхтэри инэриммит, инньики оло5ор еруу туттар.

Тустаах уерэх предметин уерэтии тумугэ

Саха тылын литературнай нуорматын тутуьар. Дор5оону, буукубаны, тыл ситимин, сана чааьын, этии чилиэнин, судургу этиини булар, быьаарар, наардыыр.

Сахалыы таба суруйуу, сурук бэлиэтин быраабылаларын тутуьар.

Тиэкис ейдебулун, бэлиэтин билэр.

Саныыр санаатын сааьылаан, дьонно ейденумтуетук, тиийимтиэтик этэр, тиэкис тутулун тутуьан суруйары сатыыр.

Тиэйис тииптэрин сэьэргээьин, ойуулааьын, тойоннооьун диэн араарар. Монолог уонна диалог арааьын сатаан туьанар.

Бэйэ санатын сатаан хонтуруолланар, тиэкиьин ис хоьоонун, тылын-еьун сыаналанар, ал5астарын булар, чочуар, тупсарар.

Уэрэх предметин ис хоьооно

Начаалынай оскуола5а тереебут тылы уерэтии уопсай уерэхтээьин систиэмэтигэр саха тылын уерэтэр предмет быстыспат сор5ото, «Филология» уерэх уобалаьыгар терут буолар сурун куурус буолар. Онон уерэтии сыала-соруга, тутула, ис хоьооно уонна тумук ирдэбилэ урдук кылаастарга тереебут тылы сэргэ атын филологическай предметтэри уерэтиини кытта алтыьыннаран-ситимнээн торумнанар.

Тереебут тылы начаалынай оскуола5а уерэтии маннайгы кылааска «Бодоруьарга уерэнэбит» диэн сана киирэр салааттанса5аланар. Ол кэнниттэн «Грамота5а уерэтии» диэн угэс буолбут аа5арга уонна суруйарга уерэтэр сала «Ааа5арга уонна суруйарга уерэнэбит» сана аатынан уерэтиллэр. Бу кэмнэ уерэх былааныгар тереебут тыл уоннлитературнай аа5ыы чаастара бииргэ бэриллэллэр. «Аа5арга уонна суруйарга уерэнэбит» сала кэнниттэн биирдэ тереебут тыл уонн литературнай аа5ыыпредметтэрэ тус туспа уерэтиллэллэр. Ити кэмтэн ыла начаалынай оскуола5а тереебут тыл предметин сурун ис хоьоонун тиьиктээхтик уерэтии са5аланар.

Тереебут тылы начаалынай оскуола5а уерэтии ис хоьоонун сурун хайысхалара уерэтии сурун ирдэбилин уонна сыалын- соругун ситиьэргэ аналаах тутах научнай балаьыанньалартан таныллар. Ити ирдэбилгэ оло5уран, тереебут тылы уерэтии ис хоьоонугар маннык сурун научнай хайысхалар киирэллэр:

• Бодоруьуу култуурата.
• Сана кернэ: истии, санарыы, аа5ыы, суруйуу.
• Тыл уерэ5ин тутах салааларын туьунан уопсай ейдебул: фонетика, лексика, морфология, синтаксис.
• Сурук-бичик култуурата: таба суруйуу уонна сурук бэлиэтэ.
• Ситимнээх сананы сайыннарыы.

Сурун хайысхаларга киирбит тиэмэлэр ис хоьоонноро начаалынай оскуола уерэнээччитин сааьын уратытын, ейун-санаатын кыа5ын, билэр-керер дьо5урун учуоттаан таныллыахтаах.

Бодоруьуу култуурата

Дьону кыта бодоруьуу араас керунэ: кэпсэтии, сэьэргэьии, субэлэьии, сепсеьуу. Тылы бодоруьуу угус ньыматын быьыытынан арыйыы: бодоруьууга сана (вербальные средства общения) уонна туттуу-хаптыы (невербальные средства общения) суолтата. Санары уонна истии култууратын, кэпсэтии сиэрин тутуьуу.

Сана керунэ: истии, санарыы , аа5ыы, суруйуу

Истии. Дьону кытта бодоруьууга (кэпсэтиигэ) истии култууратын тутуьуу.

Кэпсэтии сыалын-соругун, дьон этэр санаатын, кэпсэтии ис хоьоонун ейдееьун. Сахалыы араас тиэкиьи истии, сурун ис хоьоонун, бол5ойуллуохтаах тугэннэрин истэн сиьилии ылыныы, истибиккэ оло5уран тус санааны уескэтии. Истибиттэн туьаннаа5ы, суолталаа5ы сурунуу, былаан оноруу, анал бэлиэлэри туьанан, ис хоьоонун, тутулун, исхиэмэнэн кердеруу.

Аа5ыы. Сахалыы араас тиэкиьи сахалыы сана интонациятын, терут дор5оон этиллиитин тутуьан, тэтимнээхтик аа5ыы. Тиэкиьи туох сыаллаах-соруктаах аа5артан керен, аа5ыы араас керунун туьаныы (уерэтэр аа5ыы, билсиьэр аа5ыы, сорудахтаах аа5ыы, о.д.а.) аа5ыы кэмигэр тиэкис сурун санаатын ейдееьун, наадалаах, туьалаах информацияны араарыы. Аахпыт тиэкис сурун ис хоьоонугар тус сыанабылы (сыьыаны) сатаан этии. Тиэкистэн синонимы, сомо5о домо5у, туелбэ тылы, ойуулуур дьуьуннуур ньыманы туттуу бастын холобурун булуу, анаан бол5ойуу, аахпыты кэпсииргэ туьаныы. Аа5ыллар тиэкистэн билбэт, ейдеебет сана тыллары тылдьыттан булуу. Ааптар санаатын, иэйиитин биэрэригэр тиэкис тутулун, этии арааьын хайдах туьаммытын быьаарыы. Аа5ыыга тиэкис интонациятын, туонун сурун санаа5а сеп тубэьиннэрэн таба тайаныы.

Санарыы (дор5оонноох сана). Кэпсэтии сиэрин, санарыы култууратын тутуьуу. Дьону кытта табан кэпсэтии. Кэпсэтиини  то5оостоохтук ке5улээьин, са5алааьын, сал5ааьын, тумуктээьин. Саныыр санааны толору, сиьилии тириэрдэр инниттэн кэпсэтии сыалыгар-соругар, ис хоьоонугар сеп тубэьэр сахалыы тылы-еьу, ойуулуур дьуьуннуур ньымалары таба туьаныы. Санарыы кэмигэр туттуу-хаптыы бэлиэтин (невербальное общение) то5оостоохтук туттуу. Сана тиибин арааьын (ойуулааьын, сэргээьин, тойоннооьун) туттан тыл этии. Кэпсэтии, тыл этии тугэниттэн дор5оону кууьурдэн-сымнатан, урдэтэн-намтатан, уьатан, куолас толбонун, эгэлгэтин туьанан истээччигэ тус сыьыаны, иэйиини тириэрдии. Этэр санааны сааьылаары эбэтэр тустаах ейдебулу истээччигэ тоьо5олоон тиэрдээри то5оостоох миэстэ5э анал тохтобуллары (паузаны) сатаан туьаныы. Тугэниттэн керен, санарыы тэтимин сепке талыы.

Суруйуу (суругунан сана).  Сурук-бичик култууратын тутуьуу. Тупса5ай буочарынан ыраастык суруйуу. Тиэкиьи устуу, истэн суруйуу (диктант).  Саныыр санааны суругунан сиьилии тириэрдии. Аахпыттан суруйуу (изложение).  Дьиэ кэргэн, чугас до5ор, таптыыр дьарык, айыл5а, кыыллар тустарынан, ону таьынан айымньы, хартыына, киинэ ис хоьоону, экскурсия5а,  быыстапка5а сырыы туьунан тэттик тиэкистэри суруйуу (ейтен суруйуу). Суругунан улэ5э синоним тыллары, сомо5о домо5у, онтон да атын сахалыы ойуулуур -дьуьуннуур ньымалары туттуу. Тиэкис тутулун сахалыы таба суруйуу, сурук бэлиэтин быраабылатын тутуьуу.

Тыл уерэ5э.

Тереебут тылбыт – саха тыла.  Саха омук уескээбит сайдыбыт историята. Саха тыла – туур тыла.  Саха тылын уруулуу тыллара. Тереебут тыл киьи оло5ор суолтата.

До5оон уонна таба санарыы. Сана дор5оонун ейдееьун, сахалыы дор5оон арааьын билии. Тереебут тылын дор5ооннорун, ордук чуолаан ураты дор5ооннору (уьун, кылгас аьа5ас уонна хоьуласпыт, сэргэстэспит, маарыннаьар, араас дор5ооннору, дифтоннары, мурун) арааран истии, чуолкайдык таба санарыы, нуорматын тутуьан санарыы. Саха тылыгар киирии тыллары уксун сахатытан, аьа5ас до5оон дьуерэлэьиилэрин сокуонун тутуьан санарыы. Тыл дор5оонун састаабынан ырытыы.

Лексика.  Норуот тылын туьунан уопсай ейдебулу, терут уонна киирии тыл уратыларын билии. Литературнай тыл суолтатын билии, нуорматын тутуьуу. Тыл лексическэй суолтатын быьаарыы. Хомуур суолталаах туелбэ тыл биир уонна элбэх суолталаах тыллар, кене суолталаах тыллар, омоним, антоним, синоним, сомо5о домох ейдебуллэрин билии, тиэкистэн булуу, санарар сана5а сепке туттуу. Быьаарыылаах тылдьыт арааьын сатаан туьаныы, тыл суолтатын тылдьыттан булан быьаарыы.

Графика. Сурук сайдыытын бэлиэ тугэннэрин билсии, киьи оло5ун суолтатын ейдееьун. Сахалыы сурук-бичик историятын билии. Дор5оон буукубаларын билии, таба ааттааьын. Буукубалары суруллар ньымаларынан холбоон, ыраастык, тэтимнээхтик илиинэн суруйуу. Сурукка туттуллар атын бэлиэлэри ейдетуу сепке туттуу. Сахалыы алпаабыт  бэрээдэгин билии. Араас тылдьытынан, ыйынньыгынан, каталогынан улэлииргэ алпаабыты сепке туьаныы. Компьютерга сахалыы шрибинэн тиэкиьи тэтимнээхтик бэчээттээн суруйуу.

Морфология.  Тыл састааба диэн ейдебулу,  тыл уларыйар уонна уескуур ньыматын билии. Сана чааьын туьунан уопсай ейдебулу билии. Сана чаастарын беле5е: ааттар (аат тыл, да5ааьын аат, ахсаан аат, солбуйар аат), туохтуурдар (аат туохтуур, сыьыат туохтуур, тус туохтуур), сыьыат, кеме сана чаастара, сана аллайыы. Тылы састаабынан ырытыы (тыл оло5о, сыьыарыыта).  Тыллары  сурун бэлиэлэринэн грамматическай халыыптарынан белехтееьун, ырытыы. Санарар сана5а тыл литературнай нуорматын тутуьуу.

Синтаксис.  Этии уонна тыл ситимэ уратыларын, этии арааьын (сэьэн, ыйытыы, кууьурдуу) билии. Тэнийбит уонна тэнийбэтэх этии, судургуу уонна холбуу этии, сирэй сана, ойо5ос сана, диалог, туьулуу ейдебуллэрин билии, этиигэ тиэкискэ арааран булуу, бэйэ этиитин толкуйдааьын. Этиини таба интонациялаан аа5ыы, сурукка сана дэгэтин сурук бэлиэтинэн араарыы. Этии чилиэнинэн ырытыы.

Сурук-бичик култуурата.

Таба суруйуу. Таба суруйуу сурук-бичик култууратын ейдееьун. Уьун аьа5ас дор5ооннору, дифтону, хоьуласпыт, сэргэстэспит, маарыннаьар дор5ооннору, саха тылыгар киирии дор5ооннору таба суруйуу. Сахалыы араастык этиллэр тыллар таба суруллуулара тыл терут сокуоннарыттан тахсалларын норуокка уерэтии. Угэс буолбут нуормаларыгар оло5уралларын ейдееьун, харыстабыллаахтык сыьыаннаьыы. Киэнник, элбэхтик туттуллар эбэтэр сахалыы этиллэр табыгастаах киирии тыллары сахатытан суруйуу. Тылбаастанар эбэтэр саха тылынан бэриллэр кыахтаах нуучча тылларын сахалыы солбугунан биэрии. Олохторо нууччалыы суруллар киирии тыллар сыьыарыыларын таба суруйуу.

Сурук бэлиэтэ. Сурук бэлиэтэ – тыл култуурата сор5ото буоларын, киьи этэр санатын чуолкайдыырга, иэйэр иэйээни сурукка биэрэргэ, суругу-бичиги тупсарарга биллэр-кестер туьалаа5ын, тиэкис ар5ам-тар5ам барбатын, ыьыллыбатын, биир сомо5о, сибээстээх буоларын хааччыйарын ейдееьун. Тылын ордук тупса5ай тутуллаах, этигэн бэргэн буоларыгар сахалыы этии, сурук бэлиэтин арааьын сатабыллаахтык туттуу.

Ситимнээх сананы сайыннарыы. Туох сыаллаах-соруктаах санарарын, суруйарын чуолкай ейдеен (тиэмэ, сурун санаа), дьон ейугэр-санаатыгар тиийимтиэтик санаатын сааьылаан, араас тиэкистэри холкутук санарыы -  суруй        уу. Тиэкис сурун санаатыгар оло5уран, тиэкиьи таба ааттааьын. Тиэкис тиибиттэн керен тиэкис тутулун тутуьар,  былаанын онорор, кэрчик тиэмэлэргэ бытарытар. Тыл туттуллар уратытын, дэгэтин учуоттаан сахалыы тутуллаах этиилэри ойуулуур-дьуьуннуур ньымалары, тыл баайын сепке туттар.

Учебник:   ЛВ Захарова, ВА Тимофеева, СЕ Потапова, СА Баснаева, НС Олесова, АВ Попова.  Мацнайгы кылааска уерэнэр кинигэ. – Дьокуускай: Бичик, 2009.- 94 с.

Этии, тыл, дор5оон, буква-2ч.

Этии, тыл, дор5оон, буква-1ч. Этии-1ч. Тыл, дор5оон, буукуба-1ч.

Аhа5ас дор5ооннор-4ч

Аhа5ас дор5ооннор-1ч. Кылгас уонна уьун аьа5ас дор5ооннор-1ч. Кылгас аьа5ас дор5ооннор-1ч. Уьун аьа5ас дор5ооннор-1ч.

Бутэй дор5ооннор-7ч

Бутэй дор5ооннор-1ч. Сэргэстэспит бутэй дор5ооннор-1ч. Хоhуласпыт бутэй дор5ооннор-1ч. Ханна? туохха?  Диэн ыйытыыга хоруйдуур тыллар-1ч. нь хоhулаhыыта-1ч. Сэргэстэспит уонна хоьуласпыт бутэй дор5оонор-1ч. Тугунан? диэн ыйытыыга хоруйдуур тыллар-1ч.

Тыл суьуехтэрэ-4ч

Тыл суьуехтэрэ уонна кинилэр араастара-1ч. Аьа5ас суьуехтэр. Сабыылаах суьуехтэр-1ч. Кене суьуех. Теттеру суьуех-1ч. Тылы кеьеруу-1ч.

Нууччалыы суруллар тыллар-5ч.

Нууччалыы суруллар тыллар-1ч. Ж, ш дор5оонноро уонна буукубалара-1ч. В, ф  дор5оонноро уонна буукубалара-1ч. О-а-1ч. Хатылааьын о – а -1ч.

Предмет аатын улахан букваттан суруйуу-3ч.

Киhи аатыгар уонна араспаанньатыгар улахан буукуба-1ч. Суеhулэр уонна дьиэ кыылларын ааттарыгар улахан буукуба-1ч. Куорат, дэриэбинэ, ерус уонна куел ааттарыгар улахан буукуба-1ч.

Предмет аата-2ч.

Предмет аата-1ч. Хатылааьын Предмет аата-1ч.

Предмет тугу гынара-3ч.

Предмет тугу гынар-2ч. Хатылааьын Предмет тугу гынара-1ч.

Предмет бэлиэтэ-3ч.

Предмет бэлиэтэ-1ч. Хатылааьын Предмет бэлиэтэ-2ч.

Суругунан улэ- 3ч

Хонтуруолунай диктант-2ч

Хатылааьын уонна сацаны сайыннарыы-5ч.

Резервнэй уруок-2ч

Барыта: 45 ч

I чиэппэр – 00ч

II чиэппэр – 00ч.

III чиэппэр – 21ч

IV чиэппэр – 24ч

Саха тыла

3 чиэппэр - 21 чаас

4 чиэппэр - 24 чаас

.