Мои разработки
методическая разработка на тему

Амма улууhун үѳрэђэриитин салалтатын

Научнай методическай Киинэ

Соморсуннаађы «Чэчир» уhуйаан.

                                                                                                 Утверждаю_____________

«Тарбахтарбын имитэбин, эрчийэбин»

(оскуолађа киириэн иннинээђи саастаах ођолорго  тарбах эрчиллиилэрэ уонна сорудах – эрчийиилэр)

Емельянова М.Л.  «Чэчир» уhуйаан иитээччитэ.

Соморсун 2015

Быhаарыы сурук.

      «Ођо ѳйѳ – тарбахтарын тѳбѳтүгэр баар» - диэн В.А. Сухомлинскай бэргэнник этэн турар. Мэйии үлэтин, ођо уйулђатын чинчийэр бары специалистар  илии тарбахтарын нарын былчыңнарын эрчийии  мэйии саңарар орган үлэтин салайар киинигэр эбии энергия тиэрдэн, ити киин үлэтин күүhүрдэн биэрэр, онон улахан кѳмѳлѳѳх диэн түмүк оңорбуттара.  

Ођо тылын сайдыытын таhыма кэлиңңи кэмңэ биллэ мѳлтѳѳбүтэ кистэл буолбатах. Сылтан сыл уhуйааңңа кэлэр ођолортон үгүс бырыhыаннара тылларын сайдыытыгар кэhиилээх, ѳссѳ да тыллана илик буолаллар. Ити  үгүс түбэлтэђэ, тѳрѳппүт кэмигэр туhааннаах дьайыылары оңорботођуттан тѳрүѳттэнэр.

       Кыра ођо тарбахчааннарын тѳhѳнѳн эрдэ, күүскэ эрчийэн сайыннарабыт да, соччонон ођо тулалыыр эйгэни кытта билсиитэ түргэнник салаллар, ол эбэтэр саңарар саңата, тыла – ѳhѳ, ылынар дьођура түргэнник сайдар дииллэр.  Биллэрин курдук ођо кырачаан илиитин былчыңа бэйэтэ сайдан тѳрѳѳбѳтѳ чахчы. Ол инниттэн ођону саңа тѳрѳѳтүн кытта кыра-кыралаан сѳптѳѳх хамсаныыларынан илиитин былчыңнарын эрчиллиэхтээх диэн ыйаллар.

Тарбах, илии эрчиллиилэрэ:

1. Тарбах хамсаныыта. Кыра ођо тутара күүстээх буолар. Итини туhанан икки сѳмүйэни туттаран баран ођону  ѳрѳ кѳтѳђѳн таhаараллар, эбэтэр палочканы туттаран.Маннык оонньоон ођо күүскэ тутарга үѳрэнэр.
2. Тарбаҕы саратыы.
3. Тарбаҕы хатыйсыы. Улахан киһи илиитин оҕо тарбаҕын кытта хатыйа тутар. Оҕо маны сатаатаҕына, аны тарбаҕын бэйэтэ хатыйарга үөрэтэллэр.
4. Тарбахтаһыы. Оҕо тарбаҕын такытан баран улахан киһи бэйэтин такыччы туппут тарбаҕынан тардар. Чэ эрэ, кэл, тарбахтаһыах диэн буолар. Маны сатыыр оҕо тарбаҕын сатаан тутта үөрэнэр.
5. Тарбаҕы көрдөрүү. Оҕоҕо биир, икки, үс, түөрт, биэс тарбаҕын көрдөрөллөр уонна оҕону эмиэ итнник көрдөрөргө үөрэтэллэр. Бу эмиэ үтүгүннэрии. Холобур, улахан киһи икки тарбаҕын көрдөрдөҕүнэ, оҕо эмиэ икки тарбаҕын көрдөрүөхтээх.

6. Тарбаҕы хаамтарыы. Сөмүйэлээх ортоку тарбаҕы остуолга киһи куодук хаамтараллар. Оҕо эмиэ итини үтүктэр. Тарбаҕы хаамтаран хаамары бэлиэтииллэр.

7. Ытыһы ытыска оҕустарыы. Ытыһы – ытыска охсууну тас – тас гыныы дииллэр. Сороҕор нууччалыы ладушка диэн этиэххэ сөп.
9. Тарбахчааннары эрчийии.
10. 1.Тарбахтары саратан баран илиибит киистэлэрин үөһэ – аллара хамсатыы. Тэҥҥэ эбэтэр хардары таары.
11. 2. Тарбахтары саратыы, онтон сутуруктуу тутуу.
12. 3. «Баҕачаан» -  тарбахтары саратан остуолга баҕачаан ыстаныытын үтүгүннэрэн тэйитии.
13. 4. «Кыптыый» - тарбахтары саратыы, холбооһун.
14. 5.«Тарбахчааннар дорооболоҺоллор» - тарбахтар төбөлөрүн холботолооһун.
15. 6. «Бэһиэлэй музыканнар» - пианинаҕа оонньууру үтүгүннэрии.
17. Тарбах эрчиллиитэ: (кырыылаах харандааһынан)
18. а)Харандааһы тойон эрбэхпитинэн уонна сөмүйэбитинэн тутабыт. Тарбахтар былчыҥнарын күүрдэн күүскэ тутабыт онтон босхо ыытыллар. Ити курдук тойон эрбэҕи кытта хас биирдии тарбахтарбытынан харандааһы  тутан оҥоробут. 3-4 төгүл.
19. б) харандааһы эмиэ ити курдук тойон эрбэҕи кытта хас биирдии тарбахтарбытын тутан эргичиҥнэтэбит.
20. Харандааһы уҥа сөмүйэнэн тордуохтуу тутабыт, онтон хаҥас сөмүйэнэн тордуохтаан ылан көһөрөбүт. Ити курдук ортоку, аата суох, ылгын чыҥыйабар биир – биир уочаратынан  харандааһы көһөрөбүт. 3-5 төгүл.
21. Харандааһы ытыска  бобо тутуллар уонна тойон эрбэҕинэн аллара диэки баттыыбыт. 3-5 төгүл оҥоруохха сөп.
22. Харандааһы ытыстарбыт икки ардыгар кыбытан күөрчэх ытыйабыт.
23. Хаҥас илиини тобукка ууруллар уонна уҥа ытыспытынан хаҥас ытыспыт  көхсүн харандааһынан аалан үөһэ – аллара сүүрдэбит.   3-4 төгүл. Онтон уҥа өттүгэр оҥоһуллар.
24. (Кыра шариктарынан) а)Шаригы остуолга ууран  ытыһынан хатайданар. б)Ытыстан хас биирдии тарбах төбөтүгэр хатайдаан илдьиллэр. в)Ытыс икки ардыгар тутан төкөнүтүү. г) Ытыс тас өртүлэрин аалан төкөнүтүү.
25. Тарбахтары саратыы, сутуруктуу бобо туттуу. Биир – биир бокуҥнатыы, көннөрүү. Ититэн имэрийии, аалыы. Тарбахтарбытын хатыйа тутан куустуһуннарыы, кэдэрги ыытыы.

Тарбах былчыҥнарын суруйар тэрили (уруучука, харандаас) туттан сайыннарыы:

1. Уруучуканы тарбахтар икки ардыларыгар көһөрө сылдьан кыбытан ыга туттаран тарбах былчыҥнарын күүрдүү.
2. Уруучуканы сөмүйэҕэ уонна ортоку тарбахха кыбытан уҥа – хаҥас эргичиҥнэтии. Икки илиигэ көһөрө сылдьан. Ити курдук ортоку уонна аата суохха, аата суохха уонна ылгын чыҥыйаҕа оҥоһуллар.
3. Уруучуканы ытыс икки ардыгар тутан ытыстары күүскэ аалыы.
4. Уруучуканан илиилэрбит көхсүлэрин хардары таары аалыы.
5. Уруучуканы тарбахтарбыт икки ардыларыгар уочаратынан кыбытан, уруучука икки кыраайыттан ортотун диэки, онтон төттөрү кыптыый хамсаныытын үтүгүннэрии.

Күн.

Күммут күүскэ тыкта,

Дьиэбит иhигэр киирдэ.

Ођолор үѳрдүлэр,

Ытыстарын таhыннылар.

1. Тарбахтарын саратар.
2.  Тарбахтарын сутуруктуу тутан ылан эмиэ саратар.
3. - 4. Ытыhын таhынар.

Мѳккүѳрдээх тарбахтар.

Бэртэрин былдьаhан биирдэ,

Мѳккүспүттэр тарбахтар.

Кимнээх саамай күүстээхтэрин,

Ыйыппыттар   кинилэр.

«Биhиги» -  диэбиттэр, тойон эрбэхтэр.

 «Биhиги» -  диэбиттэр,  сѳмүйэлэр.

«Биhиги» -  диэбиттэр,  ортоку тарбахтар.

«Биhиги» -  диэбиттэр,  аата суохтар.

«Биhиги» - диэбиттэр,  ылгын чыңыйалар.

Утарыта тураннар,

Харсыспыттар тарбахтар.

Тус – туспа  туhа суођун,

Билиммиттэр бэлиэтээн.

Бары бииргэ кѳмѳлѳѳн,

Күүстээхтэрин билбиттэр.

1,2 строкалар – тарбахтарын сутуруктуу тутар, онтон саратар.

3,4 строкалар – тарбахтарын саратан олорон хамсаталыыр.

5 строка – илиини сутуруктуу тутан олорор, онтон тойон эрбэхтэрин чоротон токуруталыыр, эргитэлиир.

6 строка – сѳмүйэлэри чоротон токуруталыыр, эргитэлиир.

7 строка - ортоку тарбахтары  чоротон токуруталыыр, эргитэлиир.

8 строка - аата суохтары чоротон токуруталыыр, эргитэлиир.

9 строка - ылгын чыңыйалары  чоротон токуруталыыр, эргитэлиир.

10 строка – тарбах тѳбѳлѳрүнэн  утарыта сыhыаран тутар.

11 строка – утарыта күүскэ баттыыр.

12, 13  строкалар – утарыта тутан туран, биир – биир арааран хамсаталыыр.

14,15 строкалар – илиилэрин ыксары тутан суулуур.

Куобахчаан.

Уьун кулгаах куобахчаан,

Кулгаахтаргын чорот эрэ.

Атахчааннарын ханналарый,

Тэбиэлэнэн биэр эрэ.

Кутуругун сыысчаанын,

Чороңолот эрэ.

(икки илиигэ тэңинэн оңоруохха сѳп)

1 строка – илиини сутуруктуу тутан олорон, сѳмүйэни уонна ортоку тарбађы чоротон бокуңнатар.

2 строка - сѳмүйэни уонна ортоку тарбађы илибирэтэр.

3 строка - илиини сутуруктуу тутан олорон, аата суођу уонна ылгын чыңыйаны чоротон бокуңнатар.

4 строка - аата суођу уонна ылгын чыңыйаны илибирэтэр.

5 строка – илиини сутуруктуу тутан олорон, тойон эрбэђи чоротон бокуңнатар.

 6 строка – тойон эрбэђи эргитэр.

Оођуй.

Оођуй тођо атахтара

Элбэхтэрин сѳђѳбүн.

Охто сылдьыа дуо кини,

Ађыйахтара буоллар.

Тарбах тѳбѳлѳрүнэн остуолга  «хаамтарыы».

                                                                 Сахсырђа.

Сахсырђа дыыгыныыр зз-зз-зз.

Түннүгүнэн кѳтѳн киирдэ.

Барыанньабар кэлэн түстэ.

Барыанньабын сиэн кээстэ.

Кѳтѳн баран хаалла.

1 строка – тарбах тѳбѳлѳрүн тойон эрбэх тѳбѳтүгэр түргэнник субурутан аалыы.

2 строка – илиилэр киистэлэрин кынат курдук сапсыныы.

3 строка – хаңас ытыhы, уңа илии сѳмүйэтинэн тѳгѳтүтэн аалыы.

4 строка – икки илиибитинэн салгыны харбаан ылан, күүскэ сутуруктуу тутан олоруу.

5 строка – илиилэр киистэлэрин хамсатан,  кынат курдук сапсыныы.

                                                                  Ытык.

Ытык, ытык,

Ытый күүскэ.

Ытык, ытык,

Ытыспар эргий.

Ытык, ытык,

Ытый күүскэ.

Ытык, ытык,

Эрчимник!

Кырыылаах харандааhы ытыс икки ардыгар тутан, күѳрчэх ытыйар курдук  күүскэ тѳттѳрү - таары эргитэр.

Кылтан ѳрүллүбүт тээбириннэринэн  илии массааhа.

Мээчик.

Тѳгѳрүкчээн мээчик,

Тѳкѳнүйэр, эргийэр.

Тѳгѳрүкчээн мээчик,

Таба туттар миэхэђэ.

Тѳгѳрүкчээн мээчик,

Тѳп-тѳгүрүкчээн бэйэлээх.

Кыл мээчиги ытыс икки ардыгар тѳттѳрү - таары хатайдатыы, эргитии  (эбэтэр теннис мээчигэ).

Ѳрүү быа.

Биир утах, икки утах,

Ситии быа ѳрѳбүн.

Yс утах, түѳрт утах

Уhун быа хатабын.

1. Ытыс икки ардыгар ситии быаны тутан үѳhэ – аллараа эргитии.
2.  Уңа илии кѳхсүгэр ситиини ууран, хаңас ытыhынан аалан эргитии. Онтон атын ѳттүгэр тѳттѳрү оңоhуллар.

Суун дьукку.

Кичэллээхтик кун ахсын,

Суунабын мин илиибин.

Бу маннык, бу маннык,

Имэрийэн аалабын.

Кылтан ѳрүллүбүт үтүлүгү маңнай уңа илиигэ кэтэн, хаңас илии ытыhын, кѳхсүн имэрийэн аалыы. Онтон хаңас илиигэ кэтэн, уңа илии ытыhын, кѳхсүн имэрийэн аалыы.

Амма улууһун үөрэҕэриитин салалтатын

Научнай методическай Киинэ

Соморсуннааҕы «Чэчир» уһуйаан.

                                                                                                 Утверждаю_____________

«Имигэс тарбахчааннар»

(оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолорго  көмө пособия)

Емельянова М.Л.  «Чэчир» уһуйаан иитээччитэ.

Соморсун 2010

Быһаарыы сурук.

                                                                                 «Оҕо өйө - тарбахтарын төбөтүгэр баар»

                                                                                                                                  В.А Сухомлинскай.

      Кыра оҕо тарбахчааннарын төһөнөн эрдэ күүскэ эрчийэн сайыннарабыт да, соччонон оҕо тулалыыр эйгэни кытта билсиитэ түргэнник салаллар, ол эбэтэр саҥарар саҥата, тыла – өһө, ылынар дьоҕура түргэнник сайдар дииллэр.  Биллэрин курдук оҕо кырачаан илиитин былчыҥа бэйэтэ сайдан төрөөбөтө чахчы. Ол инниттэн оҕону саҥа төрөөтүн кытта кыра-кыралаан сөптөөх хамсаныыларынан илиитин былчыҥнарын эрчиллиэхтээх диэн ыйаллар.

     Медицинскэй наукаҕа оҕо тылланар механизмын туһунан үөрэх бэйэтин чинчийиитигэр оҕо тылланарыгар тарбахтар быһаччы оруоллаахтарын быһаарбыта. Саҥарар орган үлэтин салайар киин – былчыҥнар үлэлэрин барытын салайар мэйии улахан мырчыстаҕаһын сорҕото буолар. Онон тарбах нарын хамсааһыннарыттан үөскүүр күүрүү син биир саҥарар органнар хамсааһыннарыттан үөскүүр күүрүү курдук ити улахан мырчыстаҕаска тиийэр. Онно тойон эрбэх, сөмүйэ, ортоку, аата суох, ылгын чыҥыйа хас биирдиилэрин үлэтин салайар туһааннаах учаастактар тыл органнарын үлэтин салайар учаастактары кытта адьас сэргэстэһэ сыталларын уонна ыкса сибээстээхтик үлэлииллэрин дакаастаабыттара. Оҕо тарбаҕын былчыҥнара төһө сайдаллар да, соччонон саҥарар органнарын үлэтэ имигэс буолан иһэр эбит диэн түмүк оҥоһуллубута.

   Кыра оҕону маҥнай тарбаҕын төбөтүттэн саҕалаан имэрийэллэр уонна биирдиилээн бокуҥната үөрэтиллэр. Онтон оҕо улаатан истэҕин аайы сыыйа уустугурдан араас пирамидалары уктара, тиэрбэстэри тистэрэ, суон сапка тимэхтэри, оҕуруолары астара ону тэҥэ тарбахтарын тус-туспа араастаан хамсатарга эрчиллиилэри, кумааҕынан үлэни, мэһийиини, кырыйыыны, оонньуулары, оонньуу-хоһооннору, араас кыыллары, көтөрдөрү үтүгүннэрэн о.д.а. оҥортороллор.

   Оҕо тарбахтарын хамсааһынын эрдэттэн сайыннардахха кыра предметтэри, бытархай оонньуурдары тойон эрбэҕин, сөмүйэтин уонна улахан тарбаҕын көмөтүнэн тута, оонньуу үөрэнэр. Итинник анаан дьарыктамматахха оҕо өргө диэри предмети, оонньуурдары тарбахтарынан буолбакка ытыһынан сабардыыр. Оннук оҕо тылланыыта эмиэ бытааран иһиитин туоһулуур.

   Конструктар кыра чаастарын хомуйтара үөрэтии, араас тэриллэринэн, харандааһынан, киистэнэн, уруучуканан туттарга эрдэттэн үөрэтии, хабылык, хаамыска оонньуута оҕо уопсай сайдыытыгар улахан көмөлөөхтөр. Ити барыта оҕону кытта утумнаах дьарыктаныыны эрэйэр.

Үлэм актуальнаһа: «Ынах маҕыраһан, сылгы кистэһэн, киһи кэпсэтэн билсэр» диэн өс хоһоонунан этиэхпин баҕарабын, киһи саҥарар саҥата, төрөөбүт төрүт тыла хас биирдии норуот дьылҕата, олоҕо, сайдыыта. Ол да иһин оҕону кыра эрдэҕиттэн төрөөбүт ийэ тылыгар уһуйуу, үөрэтии, тылларын сайыннарыы соруга турар. Алын кылаас учууталлара бэлиэтээһиннэринэн, оскуолаҕа киирэр оҕолорбут тарбахтарын былчыҥнара ситэ сайдыбакка  сурукка үлэлэрэ, тыллара – өстөрө, тылларын саппааһа   хомойуох иһин ситэ сайдыбакка хааларын ыйаллар. Ону туоратар суолу – ииһи биһиги төрөппүттэр, иитээччилэр болҕомтоҕо ылан, оҕону олох кыра эрдэҕиттэн тарбахтарын былчыҥнарын күүскэ сайыннаран, саҥарар саҥаларын кытта тэҥҥэ дьүөрэлээн сайыннарыах тустаахпыт. Утумнаах дьарыктаныы түмүгэр оҕо саҥарар аппарата үчүгэйдик сайдан, дорҕооннору чуолкайдык этэ, тыллары таба саҥарар буолуохтаах. Билигин үөрүөхпүт иһин урукку буолбатах оҕону сайыннарарга аналлаах баһаам элбэх тэриллэр, оонньуурдар да элбэхтэр.

Кэргэннии Никитиннэр кыра оҕо тарбахтарын былчыҥнарын эрдэттэн сайыннарар опыттара олус кэрэхсэбиллээх. Кинилэр   кыһыл оҕо сутуругун ыксары бобо тутар дьоҕурун туһанан, оҕону бастакы ыйыттан көтөҕөн туруорбакка улахан киһи тарбахтарыттан хатаастан турарга – олорорго үөрэтэллэр. Оччоҕо оҕо үс ыйыттан улахан киһи тарбахтарыттан тутуһан ыйанан туруон сөп. Ити курдук кэргэннии Никитиннэр кыра оҕону күҥҥэ 10 – 15 төгүл тарбахтан хатаастарга эрчийиини туһалааҕынан ааҕаллар. Онтон салҕыы эрчийиини уустугурдан биэрэн иһэр сүбэлэрэ элбэхтэр.

Дьиэҕэ – уокка да, оҕо тэрилтэтигэр да, оҕо тыла – өһө кэбэҕэстик сайдарын туһугар араас эрчиллиилэри ыытыахха сөп. Холобура оҕо тарбахчааннарын бэйэтэ араастаан имиллэҥнэтэр   массаастары, эрчиллиилэри оҥорторон саҕалыахха сөп, ону тэҥэ оҕоҕо тиийимтиэ буоларын туһугар кылгас хоһоонннору этиэххэ сөп. Кэлин оҕо тылланан бардаҕына тэҥҥэ хоһоон аахса үөрэнэр, саҥарар саҥата сайдар. Онтон сыыйа уустугурдан биэрэн эрчиллии кэнниттэн кумааҕынан үлэни, мэһийиини, сонос быанан эбэтэр борубулуоханан араас тиэрбэстэри, оҕуруону тиһиини,  кыптыыйынан кырыйыыны, иннэнэн тигиини уо.д.а. тэрийэн ыытыахха сөп. Кыра оҕо бэйэтэ дьарыктанар дьоҕура сайда илик буолан,  биир үлэни өр тулуйан – тэһийэн оҥорбот, онон үөрэтии барыта оонньуу быһыытынан барыахтаах. Саҥарар саҥаны, тылы сайыннарарга тарбах эрчиллиилээх оонньуулары оҕону кэрэхсэтэр эрэ туһуттан киллэриллибэт, үөрэтэр – ситиһэр сыаллаах туттуллара наадалааҕынан ааҕыллар.

Бу үлэбин кыра да буоллар туһалаах буоллун диэн  эдэр ийэлэргэ, саҥа үлэлээн эрэр иитээччилэргэ аныыбын.

Үлэм сыала: оҕо тарбахтарын былчыҥнарын эрчийии көмөтүнэн, саҥарар аппарат  органнарын үлэлэрин тупсарар сыалтан, эрдэттэн сөптөөх үлэни оҕо күннээҕи олоҕун араас кэмнэригэр,  анал тэрээһиннээх дьарыктаныыларга   ыытан, оҕо саҥарар саҥатын, тылын – өһүн, киһини түптээн истэр дьоҕурун, тулалыыр эйгэни билсиитин  бэйэтин сааһыгар, сайдыытыгар, кыаҕар сөп түбэһиннэрэн сайыннарыы.

Үлэм соруктара.

Үөрэтэр: тарбах хамсаныыларын, тэттик хоһооннору билиһиннэрэн, үтүгүннэрэн, өйдөтөн киһи саҥатын арааран истэр  дьоҕурун, предмет ааттарын, тулалыыр эйгэни билсиитин  утумнаахтык салҕыы кэҥэтэн үөрэтии о.д.а.

Сайыннарар: оҕо дорҕоону чуолкайдык саҥарыытын, тылын саппааһын,ситимнээх саҥатын, толкуйдуур, өйдөөн хаалар дьоҕурун сааһыгар сөп түбэһиннэрэн  сайыннарыы о.д.а.

Иитэр: оҕо тылын – өһүн кэмигэр сөптөөхтүк сайыннаран билии – көрүү, өй – санаа, сиэр – майгы өртүнэн сайдыылаах буола улаатарыгар иитии о.д.а.

Оҕо тарбахтарын, истэр – саҥарар органнар  былчыҥнарын эрчийии хас да сүһүөххэ арааран ыытыллар холобурдара:

Бастакы сүһүөх. Оҕо төрүөҕүттэн 1 сааһыгар диэри. Тарбахтарын, илиитин сэрэнэн аллараттан үөһэ, ол эбэтэр тарбаҕын төбөтүттэн саҕалаан санныгар диэри  ис уонна тас өртүттэн имэрийии, тарбахтарын биир-биир мускуйан хамсатыы, эргичиҥнэтии, бокуҥнатыы. Араас дьэрэкээн өҥнөөх, тыастаах оонньуурдары оронун үрдүгэр ыйаан харбаттарыы. Тарбахтан тутуһан хатаастан тардыһыннарыы.  Оонньууру ылҕатыы. Элбэхтик кэпсэтии, үтүгүннэрии о.д.а.

Иккис сүһүөх. 1 - 2 сааһыгар (кыра бөлөх). Тарбах эрчиллиилэрин, илии үлэтин (кумааҕынан, уруһуй, мэһийии, тиһии о.д.а.), кылгас хоһооннору үтүгүннэрэн этитэн истэр - саҥарар органнар  былчыҥнарын сайыннарыы, дорҕооннору чуолкайдык саҥарарга үөрэтиини саҕалааһын о.д.а.

Үһүс сүһүөх. 3 – 4 сааһыгар (орто бөлөх). Тарбах эрчиллиилэрин илии үлэтин (кумааҕынан, уруһуй, сыһыарыы, мэһийии, тиһии, кырыйыы о.д.а.) кытта тэҥҥэ дьүөрэлээн ыытыы. Артикуляцияҕа эрчиллиилэри, тылынан бодоруһуу культуратын, тыл дикциятын, чуолкайдык саҥарар сатабылы иҥэрии о.д.а.

Төрдүс сүһүөх. 5 – 6 сааһыгар (улахан бөлөх). Тарбах эрчиллиилэрэ (кумааҕынан, уруһуй, мэһийии, сыһыарыы, тиһии, кырыйыы, иистэнии о.д.а.), артикуляцияҕа эрчиллиилэри,  бары дорҕооннору чуолкайдык, ыраастык саҥардыы, сурукка үлэни сайыннарыы о.д.а.

Бастакы сүһүөххэ:

Кыһыл  оҕону  этин – сиинин  бары чаастарын эрчиллии  холобурдара.

1. Илиини имэрийии. Оҕо илиитин тарбаҕын төбөтүттэн саҕалаан санныгар диэри ытыспытынан ис уонна тас өртүнэн аргыый имэрийэн тахсыллар. 4 -6 төгүл хатыланар. Тарбахтарын биир-биир бокуҥнатыы, имэрийии, эргичитии о.д.а
2. Ис – үөс массааһа.

а) Биир эбэтэр икки ытыспытынан чаһы эргиирин хоту эргиччи иһин сэрэнэн имэрийии. 6 – 8 төгүл оҥоруохха сөп.

б) оҕо иһин ойоҕос былчыҥнарын имэрийии, манна илиилэрбит оҕо икки ойоҕоһуттан тэҥҥэ имэрийэн түһэн, киинин үрдүгэр кэлэн холбоһуохтаахтар.

3. Атах массааһа. Биир илиинэн оҕо массаастанар атаҕын тутуллар, иккис илиинэн атаҕын тумсуттан саҕалаан тас уонна илин - кэлин өртүттэн үөһэ диэки имэрийиллэр. (буутун ис өттүн тыытыллыбат). 4 – 6 төгүл оҥоһуллуон сөп.
4. Көҕүс массааһа. Оҕону умса сытыаран көхсүн аллараттан үөһэ илиибит көҕүс өртүнэн имэрийэн тахсыллар, онтон үөһэттэн аллара ытыспытынан имэрийэн түһүллэр. 4 – 6 төгүл.

Араас дьэрэкээн өҥнөөх, тыастаах – уустаах оонньуурдарынан интириэһин көҕүлээн көрөр, истэр, тутар, саҥарар дьоҕурдарын сайыннарыы. Этин чаастарын биллэрии (төбө, көрөр харах, хамсыыр хаас, сыттыыр мурун, аһыыр айах, истэр кулгаах, илиичээннэр, атахчааннар о.д.а.) Судургу дорҕоонноох тылтан саҕалаан саҥарда, эйгэни кытта билиһиннэриини, үчүгэйи – куһаҕаны араара үөрэтии киирэр. Чээ – биһириини көрдөрөр тыл. Па – куһаҕаны. Тай – итииттэн сэрэниини. Чыычый – сэрэниини, кутталлааҕы. Бу – малы – салы билиһиннэрии. Ньэм – ньээ – аһыыры. Мэ – ыл. А – аҕал. Айа – ыалдьары. Ыый-ый – ытыыры о.д.а.

Тарбах, илии эрчиллиилэрэ:

1. Тарбах хамсаныыта. Кыра оҕо тутара күүстээх буолар. Итини туһанан икки сөмүйэни туттаран баран оҕону күүскэ өрө көтөҕөн таһаараллар. Маннык оонньоон оҕо күүскэ тутарга үөрэнэр.
2. Тарбаҕы саратыы. Тарбаҕы саратыы - куттааһын бэлиэтэ. Оҕону хардарыта куттаһарга үөрэтэллэр. Дьэ онно тарбаҕы саратан баран аа! дииллэр.
3. Тарбаҕы хатыйсыы. Улахан киһи илиитин оҕо тарбаҕын кытта хатыйа тутар. Оҕо маны сатаатаҕына, аны тарбаҕын бэйэтэ хатыйарга үөрэтэллэр.
4. Тарбахтаһыы. Оҕо тарбаҕын такытан баран улахан киһи бэйэтин такыччы туппут тарбаҕынан тардар. Чэ эрэ, кэл, тарбахтаһыах диэн буолар. Маны сатыыр оҕо тарбаҕын сатаан тутта үөрэнэр.
5. Тарбаҕы көрдөрүү. Оҕоҕо биир, икки, үс, түөрт, биэс тарбаҕын көрдөрөллөр уонна оҕону эмиэ итнник көрдөрөргө үөрэтэллэр. Бу эмиэ үтүгүннэрии. Холобур, улахан киһи икки тарбаҕын көрдөрдөҕүнэ, оҕо эмиэ икки тарбаҕын көрдөрүөхтээх.

6. Тарбаҕы хаамтарыы. Сөмүйэлээх ортоку тарбаҕы остуолга киһи куодук хаамтараллар. Оҕо эмиэ итини үтүктэр. Тарбаҕы хаамтаран хаамары бэлиэтииллэр.

7. Ытыһы ытыска оҕустарыы. Ытыһы – ытыска охсууну тас – тас гыныы дииллэр. Сороҕор нууччалыы ладушка диэн этиэххэ сөп.

«Ладушки, ладушки»

Ладушки, ладушки

Өссө биирдэ ладушки,

                                                                 Ладушки, ладушки

Чээкэтин да, чээкэтин.

(Мелодиялаан ыллыы – ыллыы ытыстарын оҕустарыы)

8. Барабаан оҕустарыы. Оҕо илиитин сутуруктуу туттаран баран туох эмэ тыастааҕы икки сутуругунан олбу-солбу оҕустараллар.
9. Илиигэ хаамтарыы. Оҕону сиргэ сытыаран баран икки атаҕыттан өрө көтөҕөллөр. Оҕо илиитинэн чиэстэнэн хаамар.
10. Хатаастыы. Оҕону икки илиититтэн ылан баран, улахан киһи буутунан, иһинэн хаамтаран түөстэригэр тиийэ таһаараллар.

Бу кэмҥэ оҕону кытта элбэхтик кэпсэтэ - ипсэтэ сылдьыллыахтаах, үтүгүннэрии, предметтэри билиһиннэрии саҕаланар. Оҕо доруобуйатын туругун кэтээн көрүү барыахтаах, ол эбэтэр үчүгэйдик көрөр, истэр, сөпкө тутар, саҥара сатыыр дьөҕурун сайдыытын. Итэҕэстэри кэмигэр билэн, түргэнник туоратарга кыһаллыахтаахпыт.

                                                                          Иккис сүһүөххэ:

Оҕону кэрэхсэтэр предметтэри, оонньуурдары (аатын, чаастарын, кээмэйин, өҥүн) көрдөрөн билиһиннэрии.  Кыракый сорудахтары биэрии (ылан биэр, аҕалан кулу, хостоон таһаар о.д.а ). Предмети көрүүгэ сүрүн ньыманан ыйытыы буолар, о.э. эппиэтин этэн биэрэр ыйытыылары сөпкө туруоруу. Сирэй, уос, тыл кыра оонньуу - эрчиллиилэрин саҕалааһын (айаҕы атыы, тылы быктарыы, айаҕы ньимиччи сабыы, уоһу хамсатыы, чорботуу, мырдатыы, омурду үлүннэрии, хааһы түрдэһиннэрэн уоһу толлотуу, үөрэн мичилийэн уоһу ырбатыы, симириктээн көрүү, харах харатын хамсатыы о.д.а.). Ойуулуур – дьүһүннүүр, оҥорон таһаарар сатабылы саҕалааһын (уруһуй, сыһыарыы, мэһийии, кумааҕынан үлэ, тиһии о.д.а.)

Артикуляционнай гимнастика холобурдара:

Сыҥааҕы  эрчийии.

1. Биэс ахсааҥҥа диэри айаҕы улаханнык атыы.
2. Айаҕы сабан олорон ыстаабыта буолуу.
3. Аллара, үөһэ тиистэри бэйэ – бэйэлэригэр охсон тыас таһаарыы.

Уоһу эрчийии.

«Мичээр» - уоһу үөрэн ырбатыы.

«Трубочка» - уоһу күүскэ чорботуу.

«Мичээр» уонна «Трубочка» - уоһу үөрэн ырбатыы, онтон күүскэ чорботуу.

Тылы эрчийии.

«Куллугурай» -  тылы иннигэр, кэннигэр хамсатыы.

«Чаһы» - уҥа, хаҥас хамсатыы.

«Хаачыал» - үөһэ, аллара хамсатыы.

«Ат туйаҕа» - таҥалайга охсон тыастаахтык таҥырҕатыы.

Тарбахчааннары эрчийии.

1.Тарбахтары саратан баран илиибит киистэлэрин үөһэ – аллара хамсатыы. Тэҥҥэ эбэтэр хардары таары.

2. Тарбахтары саратыы, онтон сутуруктуу тутуу.

3. «Баҕачаан» -  тарбахтары саратан остуолга баҕачаан ыстаныытын үтүгүннэрэн тэйитии.

4. «Кыптыый» - тарбахтары саратыы, холбооһун.

5.«Тарбахчааннар дорооболоҺоллор» - тарбахтар төбөлөрүн холботолооһун.

6. «Бэһиэлэй музыканнар» - пианинаҕа оонньууру үтүгүннэрии.

Тарбах эрчиллиилэрин кытта кылгас хоһооннору үтүгүннэрэн саҥарар саҥаларын тэҥҥэ  сайыннарыы холобурдара:

                                                                  «Мээчик»

Мээчик тэй – тэй!

Миэхэ тиийэн кэл – кэл!

Күүскэ охсон биэриэм –

Күҥҥэ тиийэн тэйиэҥ.

(илиилэрин киистэлэринэн мээчиги тэйитэр курдук  үөһэ – аллара хамсатыы)

                                                              «Да – да - да»

Ытыстарым таһыныҥ

Да – да – да

Атахтарым тоһурҕааҥ

Да – да – да

Илиилэрим сапсыныҥ

Да – да – да

Атахтарым үҥкүүлээн

Да – да – да.

(хоһооҥҥо сөп түбэһиннэрэн хамсаныы)

  «Погремушка»

Погремушка, погремушка

Бу бэһиэлэй оонньуурдар

Улаханнык тыаһыыллар

Оҕолору үөрдэллэр.

(араас тыастаах погремушкалары тыаһаталлар)

   «Бобик»

Бобик биһиги ыппыт

Ам – ам – ам

Кини эрэллээх доҕор

Ам – ам – ам

Атаххын миэхэ аҕал

Ам – ам – ам

Олор уонна үрүмэ.

(оонньууру билиһиннэриигэ туһаныахха сөп, дорҕоону чуолкайдык саҥарарга үөрэтии)

«Ийэ тураах»

Ийэ тураах,

Хааһы буһаран,

Оҕолорун аһаппыт.

Бу киниэхэ биэрбит,

 Бу киниэхэ биэрбит,

Бу киниэхэ биэрбит,

Бу киниэхэ эмиэ биэрбит,

Онтон бу киниэхэ биэрбэтэх:

«Эн маһы хайыппатыҥ,

Ууну таспатыҥ,

Оһоҕу да оттубатыҥ,

Онон барытыттан маттыҥ!»

(1,2,3 строкаҕа - уҥа илии сөмүйэтинэн хаҥас ытыстарын төгүччү имэрийэллэр.

4,5,6,7  – хас биирдии тарбахтарын тойон эрбэхтэн саҕалаан бобо тутан иһэллэр.

8,9,10,11,12 – ылгын чыҥыйаны мускуйаллар.

                                                              «Мэкчиргэ»

Мэкчиргэ – мэкчиргэ,

Улахан төбө,

Чөҥөчөккө олорор.

Хараҕынан кылап – кылап!

Атаҕынан топ - топ!

(1,2 – оҕо мэкчиргэ буолан лөглөччү туттан олорон төбөтүн уҥа-хаҥас эргитэр.

3 – чохчойон олорор.

4 – илиитин күүскэ сутуруктуу тутар, онтон босхо ыытан саратар.

5 – атаҕынан тоһурҕуур.)

«Куобахчаан»

Куобах – куобах барахсан

Куотан – куотан кэлэммин,

Ойуур – ойуур быыһыгар

Утуйа – утуйа сытабын.

Булчут – булчут оҕонньор,

Булбат – булбат инигин.

Ытын – ытын обургу

Ыраах баран хаалла!

(1 строкаҕа- илиилэрин сөмүйэтин уонна ортоку тарбахтарын хороччу тутан куобахчаан кулгаахтарын үтүгүннэрэр.

2 – тутан олорор тарбахчааннарын үөһэ – аллара ойуокалатыы.

3 – тарбахтары саратан уҥа-хаҥас хамсатыы.

4 –  ытыстарын холбоон иэдэстэригэр сыһыары тутан хараҕы симэн утуйбута буолуу.

5,6 – хаҥас ытыспытыгар уҥа илии сөмүйэтин уонна ортоку тарбаҕы хаамтарыы.

7,8 – илиилэрин сөмүйэтинэн уонна ылгын чыҥыйарынан өрө диэки хороччу тутан ыт кулгаахтарын үтүгүннээрн бокуҥнатабыт.)

                                                                      «Сахсырҕа»

Сахсырҕа дыыгыныыр зз –зз – зз.

Түннүгүнэн көтөн киирдэ.

Барыанньабар кэлэн түстэ,

Барынньабын сиэн кээстэ,

Көтөн баран хаалла.

1 строка - тарбах төбөлөрүн холбуу тутан кулгаахха чугаһатан хамсатыы.

2 стр. – түннүк диэки ыйыы.

3 стр. – хаҥас ытыһы уҥа илии сөмүйэтинэн төгөрүтүү.

4 стр. – тылы быктаран былтаннатан, ытыһы салаабыта буолуу.

5 стр. – икки илиилэр киистэлэрин хамсатан кынаттыы сапсыныы.

                                                                     Үһүс сүһүөххэ:

Оҕо күннээҕи олоҕор предметтэри бөлөхтөөн, наардаан хаачыстыбатын уонна уратытын билиһиннэрии. Толкуйдуур, өйгө тутар дьоҕурун сайыннарыы. Хартыынаны кэпсэттэрэн болҕомтотун, кэтээн көрүүтүн, ситимнээх саҥатын байытыы. Илии үлэтин, оҥорон таһаарар ойуулуур – дьүһүннүүр сатабылын салҕыы сайыннарыы. Артикуляция, тарбах эрчиллиилэрин уустугурдан биэрии.

Артикуляционнай гимнастика холобурдара:

Сирэйи эрчийии: 

Айаҕы атыы, сыҥааҕы аллара түһэрии.

Үөһэ уонна аллараа тиистэри холбоон баран уоһу араастаан хамсатыы.

Айаҕы атыы, сыҥааҕы уҥа, хаҥас хамсатыы.

Аллараа тиистэри сыҥаах иннин диэки хамсатыы.

Иэдэһи араастаан мунньаҥнатан хамсатыы.

Уоһу эрчийии: 

Уоһу аһаҕас дорҕооннору саҥардан араастаан чорботуу, ырбатыы.

Уоһу туруупка курдук тутан күүскэ чорботуу.

Уоһу холкутук туттан айаҕы аһыы, сабыы.

Үөһэ, аллара тиистэри холбоон баран араастаан хамсатыы.

Уоһу үөһэ, аллара тиистэр икки ардыларыгар ытыра кыбытыы.

Тылы эрчийии: 

Тылы уҥа – хаҥас, үөһэ – аллара хамсатыы.

Тылы айах иһигэр үҥкүүлэтии.

Тылы токурутан баран бэлэс диэки илдьии.

Тыл төбөтүн муннуга, онтон сэҥийэҕэ тиэрдии.

Таҥалайга сыһыаран таллырҕатыы.

Тыл төбөтүн синньэтии.

Лаппаахылыы тэллэтии.

Тыыныыга эрчийии: 

Муннунан салгыны эҕирийэн искэ киллэрии, уоһу чорботон истэн салгыны айаҕынан бытааннык таһаарыы.

Муннунан тыынар кэмҥэ искин куччатаҕын, улаатыннараҕын.

Муннунан тыына-тыына чохчойуулары оҥоруу.

Баата үрүү,кумааҕы лыахтары уһуннук тыын ыла-ыла үрэргэ үөрэтии о.д.а.

Тарбах эрчиллиитэ: (кырыылаах харандааһынан)

а)Харандааһы тойон эрбэхпитинэн уонна сөмүйэбитинэн тутабыт. Тарбахтар былчыҥнарын күүрдэн күүскэ тутабыт онтон босхо ыытыллар. Ити курдук тойон эрбэҕи кытта хас биирдии тарбахтарбытынан харандааһы  тутан оҥоробут. 3-4 төгүл.

б) харандааһы эмиэ ити курдук тойон эрбэҕи кытта хас биирдии тарбахтарбытын тутан эргичиҥнэтэбит.

Харандааһы уҥа сөмүйэнэн тордуохтуу тутабыт, онтон хаҥас сөмүйэнэн тордуохтаан ылан көһөрөбүт. Ити курдук ортоку, аата суох, ылгын чыҥыйабар биир – биир уочаратынан  харандааһы көһөрөбүт. 3-5 төгүл.

Харандааһы ытыска  бобо тутуллар уонна тойон эрбэҕинэн аллара диэки баттыыбыт. 3-5 төгүл оҥоруохха сөп.

Харандааһы ытыстарбыт икки ардыгар кыбытан күөрчэх ытыйабыт.

Хаҥас илиини тобукка ууруллар уонна уҥа ытыспытынан хаҥас ытыспыт  көхсүн харандааһынан аалан үөһэ – аллара сүүрдэбит.   3-4 төгүл. Онтон уҥа өттүгэр оҥоһуллар.

(Кыра шариктарынан) а)Шаригы остуолга ууран  ытыһынан хатайданар. б)Ытыстан хас биирдии тарбах төбөтүгэр хатайдаан илдьиллэр. в)Ытыс икки ардыгар тутан төкөнүтүү. г) Ытыс тас өртүлэрин аалан төкөнүтүү.

Тарбахтары саратыы, сутуруктуу бобо туттуу. Биир – биир бокуҥнатыы, көннөрүү. Ититэн имэрийии, аалыы. Тарбахтарбытын хатыйа тутан куустуһуннарыы, кэдэрги ыытыы.

Тарбах эрчиллиилэрин кытта кылгас хоһооннору үтүгүннэрэн саҥарар саҥаларын тэҥҥэ  сайыннарыы холобурдара:

«Хомурдуостар»

Аҕа хомурдуос хааман иһэр,

Кэнниттэн ийэ хомурдуос,

Ийэлэрин кэнниттэн оҕолоро,

Кыралара сырсаллар,

Кыһыл дьууппалара тэлээрэр,

Мэниктии сүүрсэллэр,

Саҥа күнү көрсөллөр.

Куйаастан саһаннар,

Күлүк сири булаллар.

1 строка-уҥа илии бары тарбахтарынан остуолга «хаамыы».

2 стр.-маннык хаҥас илиигэ оҥоһуллар.

3-4 стр.-икки илиинэн тэҥҥэ.

5 стр.-илиилэр киистэлэрин долгун курдук хамсатыы.

6 стр.-сөмүйэнэн остуолга тоҥсуйуу.

7-8 стр.-тарбахтары саратан өрө диэки тутуу, сутуруктуу тутан хомуйуу онтон эмиэ босхо ыытан саратыы.

9-10 стр.-икки илиилэрин тарбахтарын сутуруктуу суулаан кистииллэр.

«Өй дуораана»

Ойуур устун соҕотох

Хааман иһэбин чуҥкуйан,

Соҕотохсуйан ыллаатым,

Ырыабын ылласта ким эрэ.

Тохтоон туран иһиллээтим.

Эргииллэн көрүннүм тулабын.

Аргыый ыйыттым: «Кимҥиний?»

Ким эрэ хатылаата: «Кимҥиний?»

1 стр.-илиини үөһэ уунан тарбахтарын саратыы уонна уҥа-хаҥас хамсатыы.

2,3,4 стр.-сөмүйэни уонна ортоку тарбаҕы остуолга хаамтарыы.

5,6 стр.-тохтоон туруу, онтон уҥа-хаҥас хайыһыннарыы.

«Току-току-ньээм-ньээм»

Току-току ньээм-ньээм,

Кыракый күнчээн,

Улаата үүнэн

Мах-маҥан, чэпчэки

Куруһуба былаачыйаланан

Тыалы кытта өрө дайар.

1,2 стр.-илиини өрө уунуу, ытыһы холбоон оҥочолуу тутуу.

3,4 стр.-бытааннык тарбаҕы арааран бөкүнүччү тутуу.

5 стр.-киистэлэри уҥа-хаҥас хамсатыы.

6 стр.-тарбахтары күүскэ саратан, ытыстары даллатыы.

«Мин дьиэ кэргэним»

Тойон эрбэҕим – эһэм,

Сөмүйэм – эбэм,

Ортокум – аҕам,

Аата суоҕум – ийэм,

Ылгын чыҥыйа – мин бэйэм.

«Үлэһит дьон»

Тойон эрбэх - мас кэрдэр,

Сөмүйэ – ынах ыыр,

Ортоку – бултуур,

Аата суох – иистэнэр,

Онтон ылгын чыҥыйа –

Ньирэйдэрин аһатар.

Манна сөп түбэһиннэрэн хамсаныылары киллэрэн биэриллэр.

Төрдүс сүһүөххэ:

Дорҕоону чуолкайдык саҥарыы (сүһүөххэ, тылга, этиигэ), ситимнээх саҥаны сайыннарыы, этии тутулун билиһиннэрии, грамотаҕа үөрэтии, сурукка бэлэмнээһин. Оҕо саҥарар аппаратын уонна тарбах былчыҥнарын салҕыы эрчийии, оҥорон таһаарар ойуулуур – дьүһүннүүр, айар дьоҕурун күүскэ сайыннарыы.

Эрчиллиилэр холобурдара:

Тыыныыга эрчиллии.

- Үчүгэй сыттаах сибэккини сыттыыбыт – 10-12 сөк.

- ытспытыгар баата тутан үрэбит 6-10 төгүл.

- Чүмэчи үрэбит  3-4 төгүл.

- Паравоз тыаһа «у-уу-уу» (кыратык – улаханнык – кыратык)

- Дудочкаҕа оонньуубун «ту-ту-ту» (кыратык – улаханнык – кыратык)

- Эриэн үөн «ш-шш-ш» (кыратык – улаханнык – кыратык)

- Тигээйи «ж-жж-ж» (кыратык – улаханнык – кыратык)

1. Ыксаабакка, налыччы биир тэҥник муннубутунан тыынабыт.

2. Уҥа таныыбытын уҥа сөмүйэбитинэн баттаан баран хаҥас таныыбытынан налыччы бытааннык тыынабыт. Онтон хаҥас өртүгэр оҥоһуллар.

3.Салгыны муннубутунан түргэн –түргэнник ылан тыынабыт.

Харах эрчиллиитэ.

1. Үөһэ-аллара, уҥа-хаҥас көрүү. (бытааннык)
2. Харахпытын сабан олорон 5 ахсааҥҥа диэри уҥа, онтон хаҥас диэки көрөбүт.
3. Сөмүйэни бытааннык муннубут төбөтүгэр чугаһатан, батыһыннара көрөбүт.
4. Харахпытын чаһы эргиирин хоту хамсатабыт, онтон төттөрү эргитэбит.
5. Харахпытын 5 ахсааҥҥа диэри күүскэ симэн олоробут, онтон былчыҥмытын сымнатан харахпытын 3 ахсааҥҥа диэри сабан олоробут.

Артикуляционнай гимнастика холобурдара:

1. Уоскун чорбот-ырбат (у-ы, уу-ыы, пу-пы, пуу-пыы, ту-ты, туу-тыы о.д.а)
2. Айаххын киэҥник ат-куччат (а-ы,аа-ыы, па-пы, паа-пыы, та-ты, таа-тыы, о.д.а)
3. Уоскун – тиискин күүскэ ньимит, эмискэ «ытар» курдук төлө биэр (т-п,тп, ат,от,ыт, сап, хап, тап)
4. Тылын төбөтүн үөһээ тиискэр сыһыар (д-дь,ды-дьы)
5. «Пистолет ытар» тылыҥ төбөтүн аллараттан үөһэ токурут (т-ж, т-ж, тж-тж,)
6. «Тик-так» айаххын сэгэтэ кыратык ырбат. Тылын төбөтүн синньигэс, уһуктаах оҥор, уоскун уҥа-хаҥас өттүгэруларытан хамсат 7-8 төгүл.
7. «Эриэн үөн» уоскун-тиискин сэгэт. Тылын төбөтүн арыый уһуктаа уонна кыймаҥнатар хамсаныыны оҥор (5 ахсааҥҥа диэри тутан баран ыһыктан кэбис)
8. «Сасыһа оонньуубут» уоскун ыпсар, тиискин сэгэт тылын төбөтүнэн уҥа-хаҥас омурҕаҥҥын имигэстик таарый.
9. «Минньигэс да барыанньа» уоскун төгөрүт. Тылгын синньэт, төбөтүнэн уоскун төгөрүччү салбан, онтон төттөрү эргит.
10. «Тиистэрбитин ыраастыыбыт» уоскун – тиискин сэгэт, тылыҥ төбөтүн аллара тииһин, уоһун икки ардыгар ук, уҥа-хаҥас диэки хамсат, салгыы үөһэ тииһиҥ, уоһун ис, тас өртүттэн ыраастаа.
11. «Гол» баатанан сахсаҕар гына мээчиктэ оҥор. Ону «боруота» иһигэр үр.
12. «Тыал түстэ» 3-4 чараас кумааҕы балаһатын төбөтө чорбойор гына оҕо тылыгар сыһыарыллар. Салгыны муннунан эҕирийэн ылан айаххынан бытааннык үр, кумааҕы төбөтүн тыал курдук илигирэт.
13. «Лыахтар көттүлэр» чараас кумааҕынан оҥоһуллубут тэтэркэй өҥнөөх «лыахтары» харандааска баайаллар, оҕолор тылларын холбоччу тутан баран аргыый сыыйан үрэллэр.
14. «Тэстибит шарик» уоскун сэгэт, тииһиҥ тиискэр бэрт кыранан ыпсыбат, тылыҥ төбөтүн аллара тиистэриҥ кэннигэр тирээ уонна аргыый сыыйан үр.
15. «Носуос» уоскун ырбат, тиискин тиискэр сөп соҕустук ыпсар, тылыҥ төбөтүн аллара тиистэриҥ кэннигэр тирээ уонна аргыый сыыйан носуоһу хачайдаан эрэр курдук үр (сссс-сссс-сссс уһуннук сыыйан)
16. «Тэллэй хомуйабыт» айаххын ат, кыратык ырбай. Тылгын кэтирэтэ таҥалайгар сыһыаран баран кэмпиэти эмэр курдук обор.
17. «Чааскы» айаххын ат, кыратык ымай, тылгын чааскы курдук холбоччу тутан баран 5-6 ахсааҥҥа диэри тиэрт.
18. «Ат сүүрдэ» айаххын кыратык ат. Тылыҥ төбөтүн таҥалайгар сыһыара-сыһыара тыастаахтык таҥырҕат. Ат туйаҕын тыаһын курдук биир тэҥник тыаһат.
19. «Бөтүүк» салгыны муннугунан эҕирий уонна бытааннык биир тэҥник: «ку-у-ка-а-ре-е-ку-уу-уу»
20. «Хаачыал»  айаххын ат, тылгынан хачыал курдук аргыый аҕай үөһэ уоскун, онтон аллара уоскун таарый.

Хас биирдии дорҕоону чуолкайдык саҥардыы. Дорҕоон хайдах этиллэрин оҕоҕо чуолкайдык саҥаран иһитиннэрии, үтүгүннэрии. Бастаан бүтүн тылы, онтон сүһүөхтээн, ол кэннэ биир сүһүөҕү, дорҕоону арааран этии. Холобура: «О5олор, о-ҕо-лор, ҕо-ҕо, ҕ-ҕ-ҕ», оҕо сатаан этиэр диэри хаста да хатылатан этитии. Уоһу, тииһи, тылы, айаҕы хайдах туттары, хайдах хамсатары көрдөрөн, быһааран биэрии.Оҕо дорҕоону сатаан арааран истэрин бэрибиэркэлээһин.

Тарбах былчыҥнарын суруйар тэрили (уруучука, харандаас) туттан сайыннарыы:

1. Уруучуканы тарбахтар икки ардыларыгар көһөрө сылдьан кыбытан ыга туттаран тарбах былчыҥнарын күүрдүү.
2. Уруучуканы сөмүйэҕэ уонна ортоку тарбахха кыбытан уҥа – хаҥас эргичиҥнэтии. Икки илиигэ көһөрө сылдьан. Ити курдук ортоку уонна аата суохха, аата суохха уонна ылгын чыҥыйаҕа оҥоһуллар.
3. Уруучуканы ытыс икки ардыгар тутан ытыстары күүскэ аалыы.
4. Уруучуканан илиилэрбит көхсүлэрин хардары таары аалыы.
5. Уруучуканы тарбахтарбыт икки ардыларыгар уочаратынан кыбытан, уруучука икки кыраайыттан ортотун диэки, онтон төттөрү кыптыый хамсаныытын үтүгүннэрии.

Атрибуттаах тарбах оонньуутун холобура.

«Физкультурник» - оонньуу.

Сыала: Сымса буолууну уонна илиилэр биир тэҥҥэ хамсаналларын эрчийии.

Араас сирэй ойууламмыт тарбах үтүлүктэрэ, тарбахха кэтэрдиллэр араас сирэйдээх, харахтаах бэргэһэлэр. Ортоку уонна аата суох тарбахтар эрэһиинкэҕэ иҥиннэриллибит кыракый киһи фигуратын кэтэрдиллэр, ортоку уонна аата суох тарбахтар – бу атахтар, ыйар уонна ылгын чыҥын тарбахтар – илиилэр. Тойон эрбэх ытыска сыстыбат.

Иитээчи хоһоон ааҕар:

Физкультурник сарсыардаттан                                                   Тарбахчаан атахтар остуолга

Атахтарын эрчийэр,                                                                    хаамыталыыллар.

Күүскэ үөһээ көтөҕөн

Үөрүйэхтик хаамыталыыр.

Илиилэрин туора уунан                                                             Кырачаан киһи илиилэрин

Аргыый аҕай хааман барда                                                      туора тутар, хаамар.

Илиилэрин аллараа                                                                   Оҕо тарбахтарын-сөмүйэни,

Онтон үөһээ ууммутунан                                                           ылгын чыҥыйаны, инники

Үөһэ ойдо, эргийдэ                                                                     уунарга кыһаллар.

Кырачаан да буоллар                                                                     Кыракый киһи эмиэ остуолга

Зарядкалыырын сөбүлүүр.                                                       хаамыталыыр.

 Предметтээх тарбах оонньуутун холобура:

Оҕолору болҕомтолорун предметтээх тарбах оонньуулара ордук интэриэһиргэтэллэр. Бу оонньуулар атрибуттаахтан уратыта диэн, кинилэри предметэ суох ыытыллыбат.

«Туораахчаан» эрчиллии.

Сыала: Тарбахтар имигэс буолууларын, тэҥҥэ үлэлииллэрин эрчийии. Оҕо биир туорааҕы (улахан оҕуруо да буолуон сөп)илиитигэр ылар уонна:

1. Туорааҕы ытыһын үрдүгэр уурар уонна иккис илиитинэн эргитэр;
2. Туорааҕы үс тарбаҕынан ылар уонна тарбахтарын икки ардыларынан сүүрдэр;
3. Туорааҕы икки тарбах (сөмүйэ уонна тойон эрбэх)
4. Туорааҕы остуол үрдүгэр уурар уонна сөмүйэтинэн төкөнүтэр.

Туораахчаан, туораахчаан оҕолору үөрдэҥҥин остуол үрдүгэр эргий эрэ.

Тарбах эрчиллиилэрин кытта кылгас хоһооннору үтүгүннэрэн саҥарар саҥаларын тэҥҥэ  сайыннарыы холобурдара:   

                                                                          «Суһуох»

Кыыс оҕо буоламмын

Уһун да суһуохтаахпын,

Харыстааммын кичэйэн,

Сылаас уунан сууйабын.

Баттахпын тарааммын

Киэргэтэ өрөбүн.

Бантигынан баайаммын

Дуоһуһа астынабын.

1 эрчиллии – ытыһы остуолга уурабыт уонна баттах өрөбүт: сөмүйэҕэ ортоку тарбаҕы сүктэрэ уурабыт. Онтон аата суоҕу сүктэрэбит, салҕыы ылгын чыҥыйаны сүктэрэ уурабыт. Аны төттөрү ылгын чыҥыйаҕа тарбахтары уочаратынан сүктэрэ уурабыт.

2 эрчиллии – ытыспытын остуолга уурабыт, ортоку тарбахха сөмүйэни сүктэрэбит, аата суохха ылгын чыҥыйаны. Онтон сөмүйэҕэ ортоку тарбаҕы, ылгын чыҕыйаҕа аата суоҕу.

«Букварь»

А – тан, Б-тан саҕалаан,

Азбуканы үөрэтэбин,

Буукубалары холбооттоон,

Тылтан-тылы таһаарабын.

Билигин сатаан ааҕаммын,

Үгүс элбэҕи билиэҕим.

1 стр.-хаҥас ытыска уҥа сөмүйэнэн кинигэ ааҕан тарбаҕы хаамтарабыт.

5,6 стр.-икки ытыстарбытын сэргэстэһэ тутан кинигэ оҥоробут, аахпыта буолуу.

«Иллээх дьиэ кэргэн»

Олорбуттара эбитэ үһү

Иллээх дьиэ кэргэн:

Эһэлэрэ – тойон эрбэх,

Эбэлэрэ – сөмүйэ,

Аҕалара – ортоку,

Ийэлэрэ – аата суох,

Оҕолоро – ылгын чыҥыйа.

«Мас кэрдээччилэр»

Тарбахчаан-тарбахчаан,

Эн ханна сырыттын?

Тойон эрбэх – мас кэртим,

Сөмүйэ – мутук ыраастаатым,

Ортоку – мас эрбээтим,

Аата суох – саһааннаатым,

Ылгын чыҥыйа – мас кыстаатым.

«Отчуттар»

Тарбахчаан-тарбахчаан,

Эн ханна сырыттын?

Тойон эрбэх – от оҕустум,

Сөмүйэ – мустум,

Ортоку – бугуллаатым,

Аата суох – кэбистим,

Ылгын чыҥыйа – чэй өрдүм,

Отчуттарбын аһаттым.

Эрчиллии кэнниттэн чиҥэтиигэ араас дьарыктары ыыттыахха сөп. Холобур: кумааҕынан үлэни, уруһуйу,мэһийиини, быанан эбэтэр борубулуоханан араас тиэрбэстэри, оҕуруону тиһиини, кыптыыйынан кырыйыыны, иннэнэн тигиини о.д.а.

(кыра бөлөххө)

                                                    Үлэ ньыматын быһаарыы. (хаартыскалар)

Тиэрбэстэри тиһии, быанан тиһии, предмети ылҕатыы үлэтэ:

Кумааҕынан үлэ:

Уруһуй:

Мэһийии:

Борубулуоханан үлэ:

Кырыйыы:

Оҕо улаатан истэҕин аайы ыытыллар үлэни уларытан, оҕо интэриэһин тардар гына дьарыктарын уустугурдан, саҥардан биэриллэр. Оҕо оҥорон таһаарар дьоҕурун саҥа сонун ньымаларынан билиһиннэрэн иһиллэр.

Күүтүллэр түмүктэр:

 Оҕо тылын – өһүн сайыннар араас эрчиллиилэри, ньымалары сааһыгар сөп түбэһиннэрэн кэмигэр туттан   истэххэ, оҕо биир саастыылаахтарын кытта өйдөһөн сатаан бодоруһа, оонньуу үөрэнэр. Салҕыы бэйэтэ ыйыта, эппиэттии, быһаара, санаатын сааһылаан кэпсии, наадатын этэ улаатар. Ол курдук:

• Тулалыыр эйгэни кэбэҕэстик билсэр.
• Оҕо илиитин былчыҥа кэмигэр сайдар.
• Саҥарар аппарата тупсар.
• Оҕо таба истэр дьоҕура сайдар.
• Чуолкайдык саҥара үөрэнэр.
• Өйгө тутар дьоҕура сайдар.
• Ситимнээн саҥара үөрэнэр.

Дорҕоону чуолкайдык саҥарыыны бэрибиэркэлээһин.

Оҕо ситимнээх саҥатын бэрибиэркэлээһин.

                                                      Туттуллубут литературалар:

1.К.Д.Губерт, М.Г.Рысс «Гимнастика и массаж в раннем возрасте» Москва-81

2.В. Цвынтарный «Играем, слушаем, подражаем – звуки получаем» Санкт-П. – 98г.

3.О.Н. Громова, Т.А.Прокопенко «Игры – забавы по развитию мелкой моторики у детей» М.- 01

4.Л.Н.Вольнова «Движение-мысль-слово» Пермь-99

5.Т.И.Никифорова «Волшебные пальчики» Якутск-04

5.Л.А.Афанасьев – Тэрис «Һоп - паа» Дьокуускай - 94

6.П.Е.Багардынова «Чуолкайдык саҥарда үөрэтии» Чөмчүүк саас – 2010 №2

7.А.Д.Колодезникова «Имигэс тылчааннар» Чөмчүүк саас 2010 №3

6.О.Узорова, Е.Нефедова «Пальчиковая гимнастика» Москва-01

7.И.В.Мальцева «Пальчиковые игры для детей от 3 до 7 лет» Санкт-П-10г

8.В.В.Коноваленко, С.В.Коноваленко «Артикуляционная и пальчиковая гимнастика»     Мос.-2000

9.Н.А.Цирулик, С.И.Хлебникова, О.И.Нагель, Г.Э.Цирулик «Ручное творчество» Изд. «У/л»04

10.Н.А.Цирулик, С.И.Хлебнпкова «Ручное творчество» Уч/лит. -04

11. В.В.Аммосова «Оҕо саҥатын сайыннарыы» Дь- 2006

12. М.Н.Саввина «Оҕо саҥатын сайыннарыы» Чөмчүүк саас-2010 №3

13.Тосхол (Нац. оҕо тэрилтэтин базовай программата ) Дь-1998,2009

                  «Кыыс о5о – олох тордо».

                                           (Чиряевскай аа5ыылар).

                                                         Суруйда: Соморсун орто оскуолатын

                                                              тороппутэ, «Чэчир» уьуйаан иитээччитэ

                                                                                             Емельянова М.Л.

Соморсун 2010.

                                                           1

          «Ыал ымыыта – ыччакка», «Дьолун – ыччаккар», «Дьиэ кэргэн – омук биьигэ», «Олох педагогиката», «Эьээ дневнигэ»  уо. д. а. маннык ааттаах –суоллаах 14 кинигэни, 200-тэн тахса араас дьиэ кэргэн, о5ону иитии проблемаларыгар сыьыаннаах ыстатыыйалары таьаартаан биьиги тонуй  саха дьонун муммут суолбутун сирдээн, сырдатан биэрэр  дьоннортон биирдэстэрэ биллиилээх этнопедагог, Россия айымньылаах педагогикатын Академиятын академига, Саха Республикатын оскуолаларын утуолээх учуутала методист, чинчийээччи, элбэх о5о а5ата, эьээтэ  Константин Спиридонович Чиряев буолар.

         О5ону иитии ханнык да улэтээ5эр ыарахан уонна уустук. Сабыс – сана танастан  иистэнньэн бэйэтин илиитинэн  быьан – отон, тигэн, отууктээн таьаарарыныы, эбэтэр уус киьи уулларан – таптайан чочуйарыныы, о5ону иитии – уорэтии, такайыы, соптоо5ун корон салайыы, сыыьатын корон сэмэлээьин бу барыта биьигиттэн улахан дьонтон тутулуктаа5а чопчу уонна о5ону иитии – уорэтии биьиги ытык иэспит буолар.    

         Аал уот, дьиэ кэргэн таптала о5о киьи быьыытынан иитиллиитигэр комото олус улахан. А5аны – ийэни, эьэни – эбэни таптааьынтан, ытыктааьынтан сахаларга о5ону иитии са5аланар.

        Саха о5ото олус уйан куттаах – сурдээх, аьа5ас эттээх, сайа5ас санаалаах, корсуо – сэмэй буолуохтаах диэн санаанан салайтарабыт эрээри, хомойуох иьин о5олорбут билигин олус хабырдар, кыйылгы майгылаахтар. Оскуола5а киирдэххэ, кылаастарга олус суоргутук, толоостук быьыыланар

                                                         2

о5олор баалларыттан киьи санаата туьэр. Манна анардас тороппуту эрэ буруйдуур сыыьа буолуо, тастан да дьайыы уонна аныгы техника утуо – моку оруттэрэ элбэх. Моку оттун былаахтыы оро туппакка обугэлэрбит угэстэринэн, сиэрдэринэн – туомнарынан хайа сатанарынан олох сайдыытыгар тэннэ дьуорэлээн о5ону олох кыра сааьыттан кыыьын – уолун биллэрэн соптоо5ун корон иитиэхтээхпит.

       Дьиэ кэргэн оло5ун, о5о иитиитин суруннээччи – ийэ. Былыр да, билигин да саха дьахтарын санаата дьиэтигэр – уотугар, о5отугар – уруутугар, кэргэнигэр тумуллэр. Урукку саха дьахтара айыл5аттан наьаа алама5ай, сэмэй, кыбыстанньан уйул5алаах уонна онуоха эбии ханныктаах да ыарахан хара улэттэн ча5ыйбакка тулуурдаахтык улэлиир буолан, уксугэр эрэллээх кэргэн уонна амарах ийэ, эбээ буолара. Ол инниттэн кыыс о5о саха оло5ор былыр – былыргыттан тутаах миэстэни ылара. Саха киьитигэр кыыс диэн тыл сандал сааьы санатар, кэлэр кэскили кэпсиирэ, уунэр уйэни ойдоторо.

      Ол барыта бэрт дирин силистээх – мутуктаах, улуу суолталаах. Саха кыыьа «ус саханы уоскэтэр, туорт саханы торотор» урдук тустээх, ытык ыйыылаах, «иэримэ дьиэни иччилиир, торотор о5ону толколуур» кэрэ кэскиллээх. Кини «хара дьиэ хараначчыта, урун дьиэ урумэччитэ», ол аата улэ5э – хамнаска комолоьор, уорууну – котууну уоскэтэр бастын дьыл5алаах. Кыыс – дьахтар «ааспыты аьатар, тонмуту ириэрэр», дьонно – сэргэ5э туьаны а5алар утуо аналлаах. Онон кыыс о5ону олох кыра эрдэ5иттэн кини ийэ буолар аналын ойдотон, сирдээн биэриллиэхтээх дии саныыбын.

                                                               3

            Холобур сахалар кыыс о5ону хас да суьуоххэ арааран иитэллэрэ. Биьиги бастакы суьуо5ун ылан коруо5ун. Уллуна5а хараарыыта – бу бастакы суьуох кэрдиис аата, о5о 5-6 сааьын хабара. О5о дьиэ чэпчэки улэтигэр сыстан, уорэнэн барара. Кыра о5ону аьатыы, таныннарыы, утутуу бу барыта 5-6 саастаах эдьиий кыыс о5о5о суктэриллэрэ. Кыыс о5о манны таьынан иискэ уорэнэрэ. В. Л. Серошевскай суруйуутунан, саха кыыьа ийэтин таьыгар олорон, чааьы- чааьынан ийэтэ ыйан биэрэрин иистэнэрэ, кырыйара уьу.

         Мин бэйэм эмиэ ус о5о ийэтэ  уонна иитээччи буоларым быьыытынан  кырачаан о5олор иннилэригэр  аралыйар уьун –киэн,  сырдык-ыраас ыллыктарыгар тоотонноспут атахчааннарынан бигэтик уктэнэллэрин туьугар бэйэм кыра да буоллар  кодьуустээх кылааппын уурарбыттан,  орто дойдуга кыыс о5о буолан тороон, аймахтарбын  тэнитиьэн- иитиьэн, дьахтар аймах иннигэр турар эппиэттээх соругу толорсор курдук сананарбыттан уорэбин. Ол курдук дьиэбэр кыыспын, улэбэр «Чэчир» уьуйаанна  оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах кыргыттарга анаан иис куруьуогун «Комус сабы»  иилээн-са5алаан улэлэтэбин.  Манна  кыргыттарга кэлин ийэ буолар аналларын ойдотон, кыыс о5о сиэрин-туомун быьааран, дьиэ – уот улэтигэр, танас –сап тигиитигэр сыста5ас буола улааталларын  туьугар, умнууга хаалан эрэр иис дьарыгар, былыргыттан са5алаан ийэ-дьахтар куннээ5и улэтиттэн сырдатабын, дьарыктыыбын уонна уорэтэбин. Ол курдук танас –сап арааьын кордорон онун-дьуьунун дьуорэлии, илиинэн тигэр сииктэри тигии , танас

                                                              4

сыыьын сыьыарыы, кыптыыйынан кырыйыы ньымаларыгар уорэнэллэр. Ону таьынан о5о айар дьо5ура, туптээн биир сиргэ олоро, кэпсэтэр дьо5ура сайдар, кыракый тарбахчааннара имигэс буолаллар, тулуурдаах- дьаныардаах буола улааталлар. Кыргыттар  дьарыктара бу суьуо5унэн тохтоон хаалбат. Сал5ыы оскуола5а киирдэхтэринэ алын кылаас учууталлара илии улэтигэр уорэтэр уруоктарыгар, онтон орто суьуохтэн са5алаан оскуоланы бутэриэхтэригэр диэри  анал уорэхтээх дьоннор илиилэригэр туьэллэр. Кэрэ5э-сырдыкка уьуйар дьоннорунан буолаллар Борохина Сардана Юрьевна уонна Иванова Галина Ивановна. Кыргыттар эргиччи талааннаах, ураты дьо5урдаах буолалларын туьугар куннэтэ бэйэлэрин билиилэрин-коруулэрин биэрэн улэлииллэр, ону туоьулаан араас курэхтэргэ кыттаннар оруу дьон биьирэбилин ылыылара буолар.

         Онон  биьиги,   саха омук  аймах чэчирии уунэ-сайда турарбыт туьугар кырачаан кыргыттарбытын  олох кыра саастарыттан  хойут ийэ буолар  урдук ааты чиэстээхтик  сугэллэрин  туьугар бутэр уьуга суох  иитиигэ –уорэтиигэ бол5омтобутун ууруо5ун. Ол да иьин нуучча норуота «Век живи, век учись» диэн бэргэн тылларынан этэн эрдэхтэрэ.

во

                     « Моруос о5онньор оьуордара»

                   (О5олор кэтээн корvvлэрин, чинчийэр vлэлэрин отчуота) 

                                         Иитээччи: Емельянова Мария

                                                                                               Лаврентьевна.

                                                                                               Соморсуннаа5ы

                                                                                                «Чэчир» дь/с.

Амма 2010

Vлэбит тиэмэтэ: «Моруос о5онньор оьуордара».

Сыала: Айыл5а дьикти костvvтvн кэтээн корvv, чинчийэр vлэ5э уьуйуу.

Vлэ былаана:

1. Бэсиэдэ: «Туннук кырыата» - туохтан маннык буоларый?
2. Чинчийэр vлэ.
3. О5олорго тvннvк кырыатын уруьуйдатыы.
4. Тvмvк ырытыы.

Туттар тэриллэр:  тvннvк кырыатын хаартыскалара, комо схема, иьиккэ сылаас уу, фотоаппарат, альбом, акварель, киистэ, салфетка.

Vлэ барылын учуота:

1.      Айыл5а биьиэхэ бэйэтэ онорбут кэрэ костvvлэри бэлэхтиир , ол курдук холобура сэттэ онноох кустугу, тобурахтаах арда5ы, уотунан ча5ылытар ча5ыл5аны, оьуор – дьар5аа кырыалары уонна элбэх – элбэх араас дьиктини. (кылгастык айыл5а дьиктилэрин кэпсэттибит)

          Г. Данилов «Ким киэргэттэ» хоьоонун билсэн, ис хоьоонун   ырытыстыбыт.

     Схема комотvнэн о5олорго ойдоттvм:

  Уу пара – уу хаапылата – тымныы тvннvк – муус иннэлэр – оьуор.

2.Таьырдьа таннан тахсан сылаас уулаах тааьы тvннvккэ сыьыары тутан, сылаас уу паара тымныы тvннvк тааьыгар колоьvн буолан сыстарын уонна таьырдьа тымныытыттан колоьvммvт утары тонон испитин кордvбvт. Корон туран о5олор бэйэлэрэ да оноруохтарын собvн билэр тvмvккэ кэллилэр.

3. Дьиэ5э сорудах биэрэммин тvннvк кырыатын уруьуйдаттым. Уруьуй акварелинан толорулунна. Бастаан кумаа5ыны барытын кvох кыраасканан сотон куурдан баран, манан кыраасканан киистэ тоботvнэн сэрэнэн уруьуйдуулларын кордордvм.  О5олор соруда5ы олус vчvгэйдик  толорон кэлбиттэрэ. Сорохторго дьонноро комолоспvт этилэр.

  4. Тvмvккэ ким хайдах ылыммытын ыйыталаьыы буолбута. О5олор vгvстэрэ    тvннvк кырыата хоьоонно этиллэринии Моруос о5онньор буолбакка сылаас уонна тымныы салгын быьа охсуьууларыттан vоскvvрvн билэннэр кыратык хомойбут курдук тутуннулар, ол гынан сананы билбиттэриттэн vорvvлэрэ улахан.

Тиэмэтэ. Кэпсээн «Тоҕус төгүл тоҕо» (үһүс тоҕо). Амма Аччыгыйа.

Дьарык сыала уонна соруктара: 

Иитэр: уус – уран айымньыга интэриэһи, айымньыга кэпсэнэр мөкү өрүттэри өйдөтөн, үтүө сиэрдээх быһыыга – майгыга уһуйуу, эйэҕэс, уйан, элэккэй буоларга, үтүөҕэ – кэрэҕэ тардыһарга иитии.

Үөрэтэр: кэпсээн ис хоһоонун билиһиннэрии, оҕоҕо тиэрдии. Кэпсээни саас сааһынан ситимнээн ырытарга, кэпсииргэ, улахан киһи этэрин болҕойон истэргэ, ыйытыкка сөптөөх хоруйу биэрэргэ үөрэтии .

Сайыннарар:  оҕо ситимнээх саҥатын  уус – уран айымньы көмөтүнэн сайыннарыы,  оҕо тус бэйэтин санаатын көмөтө суох кэпсиир үөрүйэхтэрин, болҕомтолорун, өйгө хатыыр дьоҕурдарын сайыннарыы.

Тылга үлэ: айымньыттан оҕоҕо сөптөөх эрээри ылынарыгар, өйдүүрүгэр арыый уустук тыллары өйдөтүү. (мэндиэмэн; аргыс киһи тэлиэгэтигэр; «Колхозтаах бааһынай»; сиэллэрэн битигирэтэн; биэрэр да араастаах ).

Көрдөрүллэр – туттуллар тэриллэр: интерактивнай дуоскаҕа көрдөрүү( автор портрета, сирэй эрчиллиитигэр туттуллар ойуулар, д/о: «Ойууну сааһылаа».

Бэлэмнэнии үлэтэ: о5олору кытта билсиһии, бэйэни билиһиннэрии. Оҕолору дьарыкка бэлэмнээн хомуйуу.

Дьарыктаныы барыыта:

I.Дьарыктаныы саҕаланыыта.   Суруйааччы портретын көрүү, истиэхтээх кэпсээн киһи киһиэхэ сыһыанын туһунан өйдөбүллээҕин, ис хоһоонун ырытыһар айымньы буоларын быһыытынан тоҕо? ыйытыыга сөптөөх эппиэти биэрэллэрин өйдөтөн билиһиннэрии.

II.Сүрүн чааһа.

 1.Кэпсээни аатын, авторын ааттаан туран доргуччу уустаан – ураннаан ааҕыы.

2. Оҕолор  кэпсээни ис хоһоонун өйдөөн истэн, тоҕо? ыйытыыга сөптөөх  хоруйу биэриилэрэ:

- Оҕолоор, тоҕо Миша массыынаны ылбата?

  Ыйытыы көмөтүнэн бүтүн кэпсээни кылгастык ырытыы уонна өйдөммөт тыллары быһаарыы:

- Кимнээх тустарынан кэпсэнэрий? (Айымньы геройдарын ааттарын ыйытыы)

- Аймахтара ханна олороллоруй? (Куоракка. Мэндиэмэн – тылы быһааран өйдөтүү)

- Кинилэр кими кытта уонна туохха олороннор куоракка киирдилэрий? (Аргыс киһи тэлиэгэтигэр олорон – тылы быһааран өйдөтүү.)

- Аймахтара кинилэри хайдах көрүстүлэр? (Үөрэ-көтө).

- Аймахтара киһи хантан кэлбитий уонна оҕотугар тугу аҕалбытый? (Москваттан, араас оонньуурдары).

- Иван Иванович Мишаны туох диэн оонньоон ааттаата? («холкуостаах бааһынай» – тылы өйдөтүү).

- Киэһэ  дьиэлэригэр баралларыгар Горик ийэтэ Горикка туох диэтэ?

- Горик хайдах быҺыыланна? (Оонньууруттан көҥөннө).

3. Физ/минутка. «Сирэй эрчиллиитэ».

4. Кэпсээни иккистээн чиҥэтэн ааҕыы, кэпсээн ис хоһоонун өйдөөн хаалалларын ситиһии.

5. Оҕолор истибити кэпсииллэрин көҕүлээһин.  Оҕолору истии.

6. Чиҥэтиигэ д/о: «Ойууну сааһылаа»,  кэпсээн  ис хоһоонунан  уруһуйдаммыт  ойуулары утумунан сааһылатыы.

III.Түмүгэ. Түмүк ырытыы:

- бүгүн истибит кэпсээҥҥитин төһө сөбүлээтигит?

- кэпсээни оҕолорго анаан ким суруйбутуй?

- бу кэпсээнинэн суруйааччы киһи киһиэхэ хайдах сыһыанын ыйарый уонна бу кэпсээнтэн биһиги туохха үөрэннибит?

Айымньы ис хоһоонугар сыһыаннаах өс хоһоонунан дьарыгы түмүктээһин. «Аҕал диэтэххэ – антах хайыһар, «мэ» диэтэххэ – мичик гынар». Оҕолор уруһуйдаан бэлэмнээбит кинигэлэрин бэлэх туттарыы.

Туттуллубут литературалар:

1. В.В.Аммосова «Оҕо саҥатын сайыннарыы»Дь-2006

2. М.Н.Саввина «Оҕо саҥатын сайыннарыы» Чөмчүүк саас-2010 №3

3.Тосхол үһүс тахсыыта. Дь-2009

4. П.И.Попова «Сиэр – майгы дойдутугар айан» Бичик – 2005

5. Г.А.Кирова «Аптаах холбуйачаан» Бичик - 1999

Саха Республикатын уорэ5ин министерствота

Уорэх улэьиттэрин идэни урдэтэр институт

Амма улууьун уорэ5ин салалтата

Соморсуннаа5ы «Чэчир» уьуйаан

Темата:«Утумнаах дьарыктаныы о5о тылланыытыгар суолтата»

                                                                                          Улэни толордо: Соморсуннаа5ы

                                                                                    «Чэчир» уьуйаан иитээччитэ

Емельянова Мария Лаврентьевна

                                                               Педстаж: 9 сыл

                                                          Категория: I

2013 сыл

2

Иьинээ5итэ

Киириитэ ……………………………………………………………………………………................................3стр.

I главата. Улэ теоретическай чааьа.

1.  О5о тылланыытыгар тарбахтар оруоллара...........................................................5стр
2. О5о санарар аппараатын сайдыытын, тылланыытын уратылара........................7стр.
3. Хоьоону уорэтии о5о тыла сайдыытыгар комото..................................................9стр.

II главата. Улэ практическай чааьа.

2.1 О5о санатын сайыннарарга суьуо5унэн ыытыллар улэлэр холобурдара..........11стр.

2.2 О5о санатын сайдыытын сылыктааьын  улэлэрэ.................................................24стр.

Тумук................................................................................................................................28стр.

Туьаныллыбыт литературалар......................................................................................29стр.

Сыьыарыылар.

3

Киириитэ.

                                                                                 «О5о ойо - тарбахтарын тоботугэр баар»

                                                                                                                                  В.А Сухомлинскай.

  Биьиэхэ  иитээччилэргэ сурун сыалынан – соругунан буолар, оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах кырачаан о5олору бастатан туран санарар саналарын, тылларын – осторун  сайыннарыы,  ол аата о5о истибитин, корбутун кэпсиир, бэйэтин санаатын сатаан сааьылаан этэр, кэпсэтэр  буолуута. Иккиьинэн о5о бэйэтэ толкуйдаан таьаарар дьо5урун сайыннарыы буолар уонна усуьунэн о5о кырачаан тарбахчааннарын былчынын сайыннаран сурукка бэлэмнээьин.

 Кыра о5о тарбахчааннарын тоьонон эрдэ куускэ эрчийэн сайыннарабыт да, соччонон о5о тулалыыр эйгэни кытта билсиитэ тургэнник салаллар, ол эбэтэр санарар саната, тыла – оьо, ылынар дьо5ура тургэнник сайдар дииллэр.  Биллэрин курдук о5о кырачаан илиитин былчына бэйэтэ сайдан торообото чахчы. Ол инниттэн о5ону сана тороотун кытта кыра-кыралаан соптоох хамсаныыларынан илиитин былчыннарын эрчиллиэхтээх диэн ыйаллар. Манна со5отох иитээччи тоьо да кыьаллан улэлэстэр тумугэ тутах буолуон соп, утумнаахтык улэлиир инниттэн тороппут комото эмиэ сурун  оруолу ылара ирдэниллэр.  

   О5о тарбахтарын хамсааьынын эрдэттэн сайыннардахха кыра предметтэри, бытархай оонньуурдары тойон эрбэ5ин, сомуйэтин уонна улахан тарба5ын комотунэн тута, оонньуу уорэнэр. Итинник анаан дьарыктамматахха о5о орго диэри предмети, оонньуурдары тарбахтарынан буолбакка ытыьынан сабардыыр. Оннук о5о тылланыыта эмиэ бытааран иьиитин туоьулуур.

О5о санатын сайдыытын чинчийэн (сылыктаан) уорэтии методикатын М.Ф.Фомичева, Т.В.Чиркина, М.Е.Котова, Л.Ф.Спирова, А.И.Максаков уо.д.а. бэйэлэрин улэлэригэр сырдаппыттара уонна улэлэспиттэрэ. Оттон сахалыы улэлиир кыра о5олору иитэр тэрилтэлэргэ анаан Я.Г. Павлов, И.И.Каратаев улэлээбиттэрэ. Итини таьынан сана сайдыытын араас оруттэрин сылыктаан билэргэ психологическай уонна педагогическай чинчийии методикатын Г.А.Урантаева, Ю.А.Афонькина улэлэригэр билсиэххэ соп.

4

Улэм актуальнаьа: «Ынах маныраьан, сылгы кистэьэн, киьи кэпсэтэн билсэр» диэн ос хоьоонунан этиэхпин ба5арабын, киьи санарар саната, торообут торут тыла хас биирдии норуот дьыл5ата, оло5о, сайдыыта. Ол да иьин о5ону кыра эрдэ5иттэн торообүт ийэ тылыгар уьуйуу, уорэтии, тылларын сайыннарыы соруга турар. Алын кылаас учууталлара бэлиэтээьиннэринэн, оскуола5а киирэр о5олорбут хомойуох иьин тыллара – осторо, тылларын саппааьа молто5ун, ону таьынан тарбахтарын былчыннара эмиэ ситэ сайдыбакка хаалан, сурукка улэлэрэ ситэтэтэ суо5ун ыйаллар. Ону туоратар суолу – ииьи биьиги тороппуттэр, иитээччилэр бол5омто5о ылан, о5ону олох кыра эрдэ5иттэн тарбахтарын былчыннарын куускэ сайыннаран, санарар саналарын кытта тэннэ дьуорэлээн сайыннарыах тустаахпыт. Утумнаах дьарыктаныы тумугэр о5о истэр-санарар аппараттара учугэйдик сайданнар, дор5ооннору чуолкайдык истэ, этэ, тыллары таба санарар буолуохтаах. Билигин уоруохпут иьин урукку буолбатах о5ону сайыннарарга аналлаах баьаам элбэх тэриллэр, оонньуурдар да элбэхтэр.

Дьиэ5э – уокка да, о5о тэрилтэтигэр да, о5о тыла –  кэбэ5эстик сайдарын туьугар араас эрчиллиилэри ыытыахха соп. Холобура о5о тарбахчааннарын бэйэтэ араастаан имиллэннэтэр   массаастары, эрчиллиилэри онорторон са5алыахха соп, ону тэнэ о5о истэр дьо5урун сайыннарар сыалтан уонна о5о5о тиийимтиэ буоларын туьугар кылгас хоьоонннору этиэххэ соп. Кэлин о5о тылланан барда5ына тэннэ хоьоон аахса уорэнэр, санарар саната сайдар. Онтон сыыйа уустугурдан биэрэн эрчиллии кэнниттэн кумаа5ынан улэни, мэьийиини, сонос быанан эбэтэр борубулуоханан араас тиэрбэстэри, о5уруону тиьиини,  кыптыыйынан кырыйыыны, иннэнэн тигиини уо.д.а. тэрийэн ыытыахха соп. Кыра о5о бэйэтэ дьарыктанар дьо5ура сайда илик буолан,  биир улэни ор тулуйан – тэьийэн онорбот, онон уорэтии барыта оонньуу быьыытынан барыахтаах. Санарар сананы, тылы сайыннарарга тарбах эрчиллиилээх оонньуулары о5ону кэрэхсэтэр эрэ туьуттан киллэриллибэт, уорэтэр – ситиьэр сыаллаах туттуллара наадалаа5ынан аа5ыллар.

Улэм сыала: утумнаах дьарыктаныы комотунэн о5о тарбахтарын былчыннарын, истэр - санарар  органнарын улэлэрин тупсарар сыалтан, эрдэттэн соптоох улэни о5о куннээ5и оло5ун араас кэмнэригэр,  анал тэрээьиннээх дьарыктаныыларга   ыытан, о5о билиитин – коруутун, тыла сайдыытын, тулалыыр эйгэни билсиитин, ылыныытын быьааран билии.

Улэм соруктара.

Уорэтэр: тыл, уос, айах, тарбах соптоох хамсаныыларын, тэттик хоьооннору билиьиннэрэн, утугуннэрэн, ойдотон предмет ааттарын, тулалыыр эйгэни билсиитин  утумнаахтык сал5ыы кэнэтэн уорэтии о.д.а.

Сайыннарар: о5о тарбахтарын былчынын, истэр – санарар аппааратын улэтин о.э. тыаьы-ууьу, киьи санатын арааран истэр, ойго тутар дьоҕурун, тылын саппааьын, ситимнээх санатын, утумнаах эрчийии комотунэн сайыннарыы о.д.а.

Иитэр: о5о тылын – оьун кэмигэр соптоохтүк сайыннаран билии – коруу, ой – санаа, сиэр – майгы ортунэн сайдыылаах буола улаатарыгар иитии о.д.а.

5

1.1 О5о тылланыытыгар тарбахтар оруоллара.

     Медицинскэй наука5а о5о тылланар механизмын туьунан уорэх бэйэтин чинчийиитигэр о5о тылланарыгар тарбахтар быьаччы оруоллаахтарын быьаарбыта. Санарар орган улэтин салайар киин – былчыннар улэлэрин барытын салайар мэйии улахан мырчыста5аьын сор5ото буолар. Онон тарбах нарын хамсааьыннарыттан уоскуур кууруу син биир санарар органнар хамсааьыннарыттан уоскуур кууруу курдук ити улахан мырчыста5аска тиийэр. Онно тойон эрбэх, сомуйэ, ортоку, аата суох, ылгын чыныйа хас биирдиилэрин улэтин салайар туьааннаах учаастактар тыл органнарын улэтин салайар учаастактары кытта адьас сэргэстэьэ сыталларын уонна ыкса сибээстээхтик улэлииллэрин дакаастаабыттара. О5о тарбахтарын былчына тоьо сайдаллар да, соччонон санарар органнарын улэтэ имигэс буолан иьэр эбит диэн тумук оноьуллубута. То5о диэтэххэ, тарбахтартан тиийэр кууруу долгуннара санарар органнар былчыннарын салайар учаастактар кохторүн кууьурдэн биэрэн, киин да, салаа да санарар аппараат дэгиттэр сайдалларыгар биллэр комолоох буолар.

    Онон наука ситиьиитигэр оло5уран кыра о5о тылламмытын, тыламмата5ын тарбахтарын хайдах хамсатарыттан эндэппэккэ билиэххэ соп. Тарбахтарын тус-туспа чороннотон кордорор о5о – учугэйдик тылламмыт, онтон тарбахтара тус-туспа кыайан бокуннаабат, арахсыбат буоллахтарына тыллана илик о5о бэлиэтэ буолар. Холобур о5о тарбахтарын 6-7 ыйыттан эрчиллиини са5алыырга субэлииллэр. Маннай эрчийии тарбах тоботуттэн са5алаан имэрийиллэр уонна биирдиилээн бокунната уорэтиллэр. Маннык дьарыктаныы кун аайы 2-3 мунуутэ устата ыытыллар. Онтон 10 ыйыттан са5алаан о5олору араас пирамидалары уктара, биир кээмэйдээх тиэрбэстэри тистэрэ, онноох кыра предметтэри корон ыл5ата, сыымайдата уорэтэллэр. О5о арыый улаатыыта дьарыгын уустугурдан биэрэллэр. Ол курдук пластмассовай борубулуоха5а эбэтэр капроновай суон сапка тимэхтэри, о5уруолары тистэрэллэр. Араас быьыылаах предметтэри соптоох хайа5аска уктара уорэтэллэр, ону кытта тэннэ тарбахтарын тус-туспа араастаан хамсатарга эрчиллиилэри, оонньуулары, оонньуу-хоьооннору, араас кыыллары, котордору утугуннэрэн онортороллор.

6

Кэргэннии Никитиннэр кыра о5о тарбахтарын былчыннарын эрдэттэн сайыннарар уопуттара эмиэ кэрэхсэбиллээх. Кинилэр кыьыл о5о сутуругун ыксары бобо тутар дьо5урун туьанан, о5ону бастакы ыйыттан кото5он туруорбакка улахан киьи тарбахтарыттан хатаастан турарга-олорорго уорэтэллэр. Оччо5о о5о ус ыйыттан улахан киьи тарбахтарыттан тутуьан ыйанан туруон соп. Ити курдук кэргэннии Никитиннэр кыра о5ону күннэ 10-15 тогул тарбахтан хатаастарга эрчийиини туьалаа5ынан аа5аллар. О5о 5-6 ыйыгар оронун урдугэр синньигэс боконук маьы, илиитинэн уунан тиийэр гына баайан кэбиьэллэр. Оччо5о о5о уьуктан баран бэйэтэ тардыстан туран кэлэргэ уорэнэр. Кэнники сынаьалыыр буоллахтарына хос иьигэр араас тиэрбэстэри, туора мастары, боксерскай грушалаах канааты, хатаастар ккирилиэһи, хоьу устатыттан устатыгар диэри суон быаны ыйаталаан кэбиьэллэр. О5олор маннык тэриллээх хоско конул сылдьаллар, эт-хаан оттунэн олус тургэнник сайдаллар, ой-санаа да оттунэн сайдалларыгар улахан сабыдыаллаах.

О5о тарбахтарын хамсааьынын эрдэттэн сайыннардахха кыра предметтэри, бытархай оонньуурдары тойон эрбэ5ин, сомүйэтин уонна улахан тарба5ын комотунэн тута, оонньуу уорэнэр. Итинник анаан дьарыктамматахха о5о орго диэри предмети, оонньуурдары тарбахтарынан буолбакка ытыьынан сабардыыр. Оннук о5о тылланыыта эмиэ бытааран иьиитин туоьулуур.

О5о сайдыытыгар тарбах оруолун урут да сэрэйэн билэллэр эбит. Ол иьин да араас омуктар о5о тарба5ын тус-туспа кыйманнатар оонньуулардаахтар. Олортон сорохторо билигин умнуллан эрэллэр. Судургу конструктордар  кыра чаастарын хомуйтара уорэтии, араас тэриллэринэн, харандааьынан, киистэнэн, уруучуканан туттарга эрдэттэн уорэтии, хабылык, хаамыска оонньуута о5о уопсай сайдыытыгар улахан комолоохтор. Ити барыта о5ону кытта утумнаах дьарыктаныыны эрэйэр.

7

1.2 О5о санарар аппараатын сайдыытын, тылланыытын уратылара.

Киьи санарар аппараата икки органтан турар. Бастакыта, киин санарар орган – мэйии, иккиьэ – мэйииттэн салаллар салаа органнар болохторо: ороьо, тына, тына5а салгыны тиэрдэр хабар5а кыра салаалара, хабар5а, куомэй туруупката, куолас былчыннара, бэлэс, айах кондойо, таналай, хос тыл, тыл бэйэтэ, мурун кондойо, тиис, уос. Бу органнар о5о торууругэр сурдээх ньулдьа5ай буолаллар, кинилэр о5о организмын кытта тэннэ сайдаллар, улааталлар. О5о санарар аппараата туспа уратылаах. О5о айа5ынаа5ы органнарын былчыннара, ньиэрбэ кууруутун (импульс) кууьэ молтох буолан, сэниэтэ суохтар, уостара кыайан ыпсыбаттар, тыла улахан уонна конторук, онон учугэйдик кэлэн-баран биэрбэт, куолаьын былчыннара улахан киьи киэнинээ5эр ус тогул кылгастар. Ол иьин о5о бэйэтэ туспа минньигэс саналаах.

   Сана торообут о5о санарар органнара олус ньулдьа5ай буолан санарбат. Балтараа, икки ыйыгар эрэ куомэйинэн, бэлэьинэн, уоьунан хоьооно суох мээнэ, араас саналары таьаартыыр. Ити кини санарар аппараатын бэлэмниир быьыыта. Ус ыйыгар ийэтин кытта уу, аа, гуу, быы, уо.д.а. Дор5ооннору уонна дор5ооннор ситимнэрин таьааран «кэпсэтэр», тыас хоту тоботун эргитэр.

   Туорт ыйыгар санарар дор5ооннорун арааьа элбиир: аль, ыль, ан, агы уо.д.а. анарын туолбут о5о ба-баа, ка-каа, да-даа, ма-маа,га-гаа, уо.д.а. суьуохтэргэ маарынныыр дор5ооннор ситимнэрин таьаарар. Онтон улахан киьи санатын утуктэ сатыыр, сорох предметтэр ааттарын улахан киьи санатыттан арааран истэр, тыаьыыр, хамсыыр оонньуурдары кордо5унэ сэргиир, сана таьаарар. 11-12 ыйыгар киьи санатын утуктэ сатыыр идэлэнэр. Биирин туолуор диэри, бэйэтин тылынан ааттаан, уонча тылы санарар кыахтанар. Холобур, бии-бии (массыына), ньам-ньам (аьыам) уо.д.а.  Ити биирдии-иккилии суьуохтээх тыллар этии ойдобуллээх буолаллар. Ити курдук биир сыл иьигэр о5о санарар  органын сайдыыта сурдээх уустук, уьун суолу ааьар.

   Балтараатыгар о5о аьа5ас дор5ооннору уонна м, п, т, б, к, г, л, й курдук чэпчэки этиллииллээх бутэй дор5оонноох суьуохтэри, тыллары санартыыр.

8

Иккилии тыллаах этиилэри онорорго холонор, холобур: мама, мэ, уо.д.а. иккитин туоларыгар о5о тыла-оьо сайдар, тылын саппааьа 300-чэ тылга тиийэр, улахан киьини утуктэн, ойдообот да тылларын санартыы, бэйэтин тылынан ыйытар, оонньуурдарын кытта кэпсэтэр. Ол гынан баран, дор5ооннору сыыьа да, сопко да санарар.

   Бу саамай эппиэттээх бириэмэ5э о5ону кытта дьарыктамматахха, тылын сайдыыта бытаарар. Онон кыра о5о тылланарыгар улахан киьитэ суох сатаммат.

Этиллибитин курдук дор5оон уоскууругэр санарар аппараат араас органнара кытталлар. Онон чуолкайдык санарыы санарар аппараат улэтиттэн тутулуктаа5ын ойдуур наада. О5о дор5оону сатаан эппэт тубэлтэтэ араас:

• Сорох о5о санарар аппараата айыл5аттан итэ5эс буолар.
• Санарар аппараата учугэй эрээри былчына кыайан сайдыбатах.
• Уоьун – тииьин, тылын сыыьа туттара, хамсатара буолар.

Сатаан чуолкайдык санарбат о5о кэпсэтэригэр олус эрэйдэнэр, биир саастыылаахтарын кытта кыайан ойдоспот, улахан киьи санатын кыайан ойдообот, тылын саппааьа кэмчи, судургу буолар. Маны таьынан киьини кытта кыайан быьаарсыбат, наадатын кыайан эппэт, кэпсэтэригэр мэьэйдиир. Онон о5ону чуолкайдык санарарга бириэмэтин аьарбакка, санарар аппараата сайдар кэмигэр уорэтэр чэпчэки. Чуолкайа суох санарар о5ону кэнники коннорор уустук, соро5ор кыаллыбат да5аны.

   О5о чуолкайдык санарыан инниттэн санарар аппараатыгар уонна тарбахтарыгар ситимнээх уонна былааннаах улэни ыытыахха наада.

   Хас биирдии о5о оскуола5а киирэригэр билиилээх – коруулээх, тобуллаҕас толкуйдаах, тыла – оьо сайдыбыт, хомо5ой тыллаах буолара ирдэнэр. О5о киэн билиилээх буолара саната сайдыытыттан тутулуктаах, ол иьин о5о оскуола5а киирэригэр санарар санатыгар, кэпсэтэр дьо5уругар улахан бол5омто ууруллуохтаах.

9

1.3 Хоьоону уорэтии о5о тыла сайдыытыгар комото.

Ийэ тыл киьини сайыннарар кыа5а улахан, хас биирдии тыла киьини кынаттыыр, дирин, мындыр толкуйдуур, бастын сиэрдиир суду куустээх. Биьиги ойбут – санаабыт диринэ – чычааьа, культурабыт урдугэ – намыьа5а, дьонно – сэргэ5э эйэ5эспит эбэтэр толооспут этэр тылбытыттан, санарар санабытыттан костор. Онтон о5о биьиги санабытын утуктэн тылланар, биьиги тылбытыттан уорэнэн улаатар. Тылы таба туттуу, сопко санарда уорэтии, тулалыыр эйгэтин харыстыы, таптыы уорэтии уус-уран айымньы кууьунэн барар. Бу манна ус сурун ньыма баар – аа5ыы, кэпсээн иьитиннэрии, нойосуус уорэтии.

   Хоьоон киьини тардар куустээх, тыыннаах тыллаах, со5умэр дьайар куустээх. Хоьоону уорэтэргэ о5о тыла сайдарын таьынан доло5ойо, сиэрэ-майгыта сайдар, иэйиилээх буола улаатар. Хоьоон тэттик кээмэйдээх, чэпчэки тыллаах-остоох буолла5ына о5олор хоьоону таптыыллар, собулээн истэллэр уонна астынан аа5аллар. Нойосуус уорэтэргэ о5о хас да соругу толорор:

• Туох туьунан этиллэрин ойдуур.
• Туох кэнниттэн туох кэлэрин быьаарар.
• Тыллары сопко чуолкайдык санарар.
• Дор5оонноохтук аа5ар.

Хоьоону бырааһынньыктарга эрэ анаан уорэтии кодьууьэ кыра. Кэмиттэн кэмигэр уорэттэххэ, аа5ан иьитиннэрэ сырыттахха, о5о тыла-оьо, ойдуур дьо5ура сайдар, быдан иэйиилээх буолар. Ол да иьин  «учугэй хоьоон син биир музыка курдук» диэн этэн аьарбыта биллиилээх методист Е. Тихеева.

   Икки-үс саастаах о5о тылы сопко, чуолкайдык, ыксала суох, ыллаан эрэр курдук, арыый улахан куолаьынан, киьини тардар гына аа5ыллыахтаах. Маны сэргэ хамсаныылаах, ол эбэтэр хоьоон ис хоьоонун хамсанан кордоро-кордоро аахтаран ойго тутар дьо5урдара түргэнник сайдар.

10

Хоьоону ойго уорэтии методиката.

Иитээччи бэйэтин иннигэр икки суол соругу туруорар: о5о хоьоону ойго тутуутун (ойго хатааьын) уонна дор5оонноохтук аа5ыытын ситиьии.

Хоьоону уорэтиигэ методическай ирдэбиллэр:

• Хоьоону барыларын биир тэннэ аахтаран уорэтиллиэ суохтаах. Маныаха о5о хоьоон ис хоьоонун улаханнык ойдообокко, мээнэ үтүктэн эрэ хатылыыр, этигэн саната сайдыбат
• Хоьоону куплеттарынан, кэрчиктэринэн буолбакка, биир кэлим аахтарыллан уорэтиллэр.
• Хоьоону уорэтэргэ о5ону салгыппат, интэриэьиргэтэр, сэргэхситэр ньымалары туттуохтаах (оонньуур, хартыына, оруолларынан уо.д.а.)
• Хас биирдии о5о уратытын учуоттааьын.
• Хоьоону тугэнигэр тубэьиннэрэн уорэтии, аа5ыы ыытыллыахтаах (Дьаарбайар кэмнэ, ийэлэр бырааьынньыктарыгар уо.д.а.)

Иитээччи о5олорго хоьоону аа5ыан иннинэ бэйэтэ айымньыны учугэйдик ойдуохтээх, тутулун, тылын-оьун ырытан билиэхтээх. Айымньыны бэлэмэ суох аа5ар табыллыбат.

Дьарыктаныы уопсай тутула.

1. Хоьоону аа5ыах иннинэ о5о бол5омтотун тардар оонньууру, хартыынаны кордоруу, таабырын таайтарыыта буолуон соп.
2. Хоьоону аатын, авторын этэн туран хоьоонноохтук аа5ыы.
3. Хоьоон ис хоьоонун сэьэргэьии, бэсиэдэ ыытыллар.

Биир улахан бол5омто о5о хоьоон ис хоьоонун таба ойдууругэр ууруллар, манна ыйытыылары туттуохха соп. Туох туьунан кэпсэнэрий? Хайдах хоьуйбутуй? О5о5о ойдоммот тылы-оьу быьааран биэриллэр.

4. О5олору бэйэ5ит аа5ыаххыт диэн сэрэтэн туран хоьоону иккистээн аа5ыы.
5. О5олорунан аахтарыы.

Хоьоону бастакы уорэтии буолла5ына иитээччи бэйэтэ оссо  аа5ан биэрэн тумуктуур.

11

II глава. Практическай чааьа.

2.1 О5о санатын сайыннарарга суьуо5унэн ыытыллар улэлэр холобурдара.

О5о тарбахтарын, истэр – санарар органнар  былчыннарын эрчийии хас да суьуоххэ арааран ыытыллар холобурдара:

Бастакы суьуох. О5о торуо5уттэн 1 сааьыгар диэри. Манна кыра о5о этин-сиинин бары чаастарын эрчийии. Тарбахтарын, илиитин сэрэнэн  ис уонна тас ортуттэн имэрийии, тарбахтарын биир-биир мускуйан хамсатыы, эргичиннэтии, бокуннатыы. Араас дьэрэкээн онноох, тыастаах оонньуурдары оронун урдугэр ыйаан харбаттарыы. Тарбахтан тутуьан хатаастан тардыьыннарыы.  Оонньууру ыл5атыы. Элбэхтик кэпсэтии, утугуннэрии о.д.а.

Иккис суьуох. 1 - 2 сааьыгар (кыра болох). Тарбах эрчиллиилэрин, илии улэтин (кумаа5ынан, уруьуй, мэьийии, тиьии о.д.а.), кылгас хоьооннору утугуннэрэн этитэн истэр - санарар органнар  былчыннарын сайыннарыы, дор5ооннору чуолкайдык санарарга уорэтиини са5алааьын о.д.а.

Уьус суьуох. 3 – 4 сааьыгар (орто болох). Киьи санатын ойдоон истэр уоруйэ5и салгыы сайыннарыы. Истэр аппараат улэтин тупсарыы, тарбах эрчиллиилэрин илии улэтин (кумаа5ынан, уруьуй, сыьыарыы, мэьийии, тиьии, кырыйыы о.д.а.) кытта тэннэ дьуорэлээн ыытыы. Артикуляция5а эрчиллиилэри, тылынан бодоруьуу культуратын, тыл дикциятын, интонациятын сопко тутуьуннарыы, чуолкайдык санарар сатабылы инэрии о.д.а.

Тордус суьуох. 5 – 6 сааьыгар (улахан болох). Чуолкайдык санарар сатабылы салгыы инэрии. Дор5оону арааран истэр уорүйэ5и сайыннарыы. Тарбах эрчиллиилэрэ (кумаа5ынан, уруьуй, мэьийии, сыьыарыы, тиьии, кырыйыы, иистэнии о.д.а.), артикуляция5а эрчиллиилэри,  бары дор5ооннору чуолкайдык, ыраастык санардыы, сурукка улэни сайыннарыы о.д.а.

Бастакы суьуоххэ:

Кыьыл  о5ону  этин – сиинин  бары чаастарын эрчиллии  холобурдара.

   1. Илиини имэрийии. О5о илиитин тарба5ын тоботуттэн са5алаан санныгар диэри ытыспытынан ис уонна тас ортунэн аргыый имэрийэн тахсыллар. 4 -6 тогул хатыланар. Тарбахтарын биир-биир бокуннатыы, имэрийии, эргичитии о.д.а

     2.   Ис – уос массааьа.

а) Биир эбэтэр икки ытыспытынан чаьы эргиирин хоту эргиччи иьин сэрэнэн имэрийии. 6 – 8 тогул оноруохха соп.

            б) О5о иьин ойо5ос былчыннарын имэрийии, манна илиилэрбит о5о икки            ойо5оьуттан тэннэ имэрийэн түьэн, киинин урдугэр кэлэн холбоьуохтаахтар.

3.   Атах массааьа. Биир илиинэн о5о массаастанар ата5ын тутуллар, иккис илиинэн ата5ын тумсуттан са5алаан тас уонна илин - кэлин ортуттэн уоьэ диэки имэрийиллэр. (буутун ис оттун тыытыллыбат). 4 – 6 тогул оҥоһуллуон соп.

4.   Коҕус массааьа. О5ону умса сытыаран кохсун аллараттан уоьэ илиибит коҕус ортунэн имэрийэн тахсыллар, онтон уоьэттэн аллара ытыспытынан имэрийэн туьуллэр. 4 – 6 тогул.

12

Араас дьэрэкээн онноох, тыастаах – уустаах оонньуурдарынан интириэьин ко5улээн корор, истэр, тутар, санарар дьо5урдарын сайыннарыы. Этин чаастарын биллэрии (тобо, корор харах, хамсыыр хаас, сыттыыр мурун, аьыыр айах, истэр кулгаах, илиичээннэр, атахчааннар о.д.а.) Судургу дор5оонноох тылтан са5алаан санарда, эйгэни кытта билиьиннэриини, учугэйи – куьа5аны араара уорэтии киирэр. Чээ –

биьириини кордорор тыл. Па – куьа5аны. Тай – итииттэн сэрэниини. Чыычый – сэрэниини, кутталлаа5ы. Бу – малы – салы билиьиннэрии. Ньэм – ньээ – аьыыры. Мэ – ыл. А – а5ал. Айа – ыалдьары. Ыый-ый – ытыыры о.д.а.

Тарбах, илии эрчиллиилэрэ:

1. Тарбах хамсаныыта. Кыра о5о тутара куустээх буолар. Итини туьанан икки сомуйэни туттаран баран о5ону куускэ оро кото5он таһаараллар. Маннык оонньоон о5о куускэ тутарга уорэнэр.
2. Тарба5ы саратыы. Тарба5ы саратыы - куттааьын бэлиэтэ. О5ону хардарыта куттаьарга уорэтэллэр. Дьэ онно тарба5ы саратан баран аа! дииллэр.
3. Тарба5ы хатыйсыы. Улахан киһи илиитин о5о тарба5ын кытта хатыйа тутар. О5о маны сатаата5ына, аны тарба5ын бэйэтэ хатыйарга уорэтэллэр.
4. Тарбахтаьыы. О5о тарба5ын такытан баран улахан киьи бэйэтин такыччы туппут тарба5ынан тардар. Чэ эрэ, кэл, тарбахтаьыах диэн буолар. Маны сатыыр о5о тарба5ын сатаан тутта уорэнэр.
5. Тарба5ы кордоруу. О5о5о биир, икки, ус, туорт, биэс тарба5ын кордороллор уонна о5ону эмиэ итнник кордорорго уорэтэллэр. Бу эмиэ утугуннэрии. Холобур, улахан киьи икки тарба5ын кордордо5унэ, о5о эмиэ икки тарба5ын кордоруохтээх.
6. Тарба5ы хаамтарыы. Сомуйэлээх ортоку тарба5ы остуолга киьи курдук хаамтараллар. О5о эмиэ итини утуктэр. Тарба5ы хаамтаран хаамары бэлиэтииллэр.
7. Ытыьы ытыска о5устарыы. Ытыьы – ытыска охсууну тас – тас гыныы дииллэр. Соро5ор нууччалыы ладушка диэн этиэххэ соп.

«Ладушки, ладушки»

Ладушки, ладушки

оссо биирдэ ладушки,

Ладушки, ладушки

Чээкэтин да, чээкэтин.

(Мелодиялаан ыллыы – ыллыы ытыстарын о5устарыы)

8. Барабаан о5устарыы. О5о илиитин сутуруктуу туттаран баран туох эмэ тыастаа5ы икки сутуругунан олбу-солбу о5устараллар.
9. Илиигэ хаамтарыы. О5ону сиргэ сытыаран баран икки ата5ыттан оро кото5оллор. О5о илиитинэн чиэстэнэн хаамар.
10. Хатаастыы. О5ону икки илиититтэн ылан баран, улахан киьи буутунан, иьинэн хаамтаран туостэригэр тиийэ таьаараллар.

13

Бу кэмнэ о5ону кытта элбэхтик кэпсэтэ - ипсэтэ сылдьыллыахтаах, утугуннэрии, предметтэри билиьиннэрии са5аланар. О5о доруобуйатын туругун кэтээн коруу барыахтаах, ол эбэтэр учугэйдик корор, истэр, сопко тутар, санара сатыыр дьо5урун сайдыытын. Итэ5эстэри кэмигэр билэн, тургэнник туоратарга кыьаллыахтаахпыт.

Иккис сүһүөххэ:

О5ону кэрэхсэтэр предметтэри, оонньуурдары (аатын, чаастарын, кээмэйин, онун) кордорон билиьиннэрии.  Кыракый сорудахтары биэрии (ылан биэр, а5алан кулу, хостоон таьаар о.д.а ). Предмети коруугэ сурун ньыманан ыйытыы буолар, о.э. эппиэтин этэн биэрэр ыйытыылары сопко туруоруу. Сирэй, уос, тыл кыра оонньуу - эрчиллиилэрин са5алааьын (айа5ы атыы, тылы быктарыы, айа5ы ньимиччи сабыы, уоьу хамсатыы, чорботуу, мырдатыы, омурду улуннэрии, хааьы турдэьиннэрэн уоьу толлотуу, уорэн мичилийэн уоьу ырбатыы, симириктээн коруу, харах харатын хамсатыы о.д.а.). Ойуулуур – дьуьуннуур, онорон таьаарар сатабылы са5алааьын (уруьуй, сыьыарыы, мэьийии, кумаа5ынан улэ, тиьии о.д.а.)

Артикуляционнай гимнастика холобурдара:

Сынаа5ы  эрчийии.

1. Биэс ахсаанна диэри айа5ы улаханнык атыы.
2. Айа5ы сабан олорон ыстаабыта буолуу.
3. Аллара, уоьэ тиистэри бэйэ – бэйэлэригэр охсон тыас таьаарыы.

Уоьу эрчийии.

«Мичээр» - уоьу уорэн ырбатыы.

«Трубочка» - уоьу куускэ чорботуу.

«Мичээр» уонна «Трубочка» - уоьу уорэн ырбатыы, онтон куускэ чорботуу.

Тылы эрчийии.

«Куллугурай» -  тылы иннигэр, кэннигэр хамсатыы.

«Чаьы» - уна, ханас хамсатыы.

«Хаачыал» - үөьэ, аллара хамсатыы.

«Ат туйа5а» - таналайга охсон тыастаахтык таныр5атыы.

Тарбахчааннары эрчийии.

1.Тарбахтары саратан баран илиибит киистэлэрин уоьэ – аллара хамсатыы. Тэннэ эбэтэр хардары таары.

2. Тарбахтары саратыы, онтон сутуруктуу тутуу.

3. «Ба5ачаан» -  тарбахтары саратан остуолга ба5ачаан ыстаныытын утугуннэрэн тэйитии.

4. «Кыптыый» - тарбахтары саратыы, холбооьун.

5.«Тарбахчааннар дорооболоьоллор» - тарбахтар тоболорун холботолооьун.

6. «Бэьиэлэй музыканнар» - пианина5а оонньууру утугуннэрии.

14

Истэр дьо5уру сайыннарар эрчиллиилэр.

1. «Ханна тыаьыыр, таай».- погремушканы тыаьатан ханна тыаьыырын таайтарыы.
2. «Улахан, кыра тыас» - араас тыастаах погремушкалары улаханнык, кыратык тыаьатан иьитиннэрии.
3. «Туох санарар?» - кыыллар, котордор саналарын иьитиннэрии, утугуннэрэн санардыы.
4. «Туох тыаьыыр, таай»

Тарбах эрчиллиилэрин кытта кылгас хоьооннору утугуннэрэн санарар саналарын тэннэ  сайыннарыы холобурдара:

                                                                  «Мээчик»

Мээчик тэй – тэй!

Миэхэ тиийэн кэл – кэл!

Куускэ охсон биэриэм –

Куннэ тиийэн тэйиэн.

(илиилэрин киистэлэринэн мээчиги тэйитэр курдук  уоьэ – аллара хамсатыы)

                                                              «Да – да - да»

Ытыстарым таьынын

Да – да – да

Атахтарым тоьур5аан

Да – да – да

Илиилэрим сапсынын

Да – да – да

Атахтарым ункуулээн

Да – да – да.

(хоьоонно соп тубэьиннэрэн хамсаныы)

   «Бобик»

Бобик биьиги ыппыт

Ам – ам – ам

Кини эрэллээх до5ор

Ам – ам – ам

Атаххын миэхэ а5ал

Ам – ам – ам

Олор уонна урумэ.

(оонньууру билиьиннэриигэ туьаныахха соп, дор5оону чуолкайдык санарарга уорэтии)

«Ийэ тураах»

Ийэ тураах,

Хааьы буьаран,

О5олорун аьаппыт.

Бу киниэхэ биэрбит,

 Бу киниэхэ биэрбит,

Бу киниэхэ биэрбит,

Бу киниэхэ эмиэ биэрбит,

Онтон бу киниэхэ биэрбэтэх:

«Эн маьы хайыппатын,

15

Ууну таспатын,

Оьо5у да оттубатын,

Онон барытыттан маттын!»

(1,2,3 строка5а - уна илии сомуйэтинэн ханас ытыстарын тогуччу имэрийэллэр.

4,5,6,7  – хас биирдии тарбахтарын тойон эрбэхтэн са5алаан бобо тутан иьэллэр.

8,9,10,11,12 – ылгын чыныйаны мускуйаллар.

                                                                   «Мэкчиргэ»

Мэкчиргэ – мэкчиргэ,

Улахан тобо,

Чоҥочокко олорор.

Хара5ынан кылап – кылап!

Ата5ынан топ - топ!

(1,2 – о5о мэкчиргэ буолан логлоччу туттан олорон тоботун уна-ханас эргитэр.

3 – чохчойон олорор.

4 – илиитин куускэ сутуруктуу тутар, онтон босхо ыытан саратар.

5 – ата5ынан то5ур5уур.)

«Куобахчаан»

Куобах – куобах барахсан

Куотан – куотан кэлэммин,

Ойуур – ойуур быыьыгар

Утуйа – утуйа сытабын.

Булчут – булчут оҕонньор,

Булбат – булбат инигин.

Ытын – ытын обургу

Ыраах баран хаалла!

(1 строкаҕа- илиилэрин сомуйэтин уонна ортоку тарбахтарын хороччу тутан куобахчаан кулгаахтарын утугуннэрэр.

2 – тутан олорор тарбахчааннарын уоьэ – аллара ойуоккалатыы.

3 – тарбахтары саратан уна-ханас хамсатыы.

4 –  ытыстарын холбоон иэдэстэригэр сыьыары тутан хара5ы симэн утуйбута буолуу.

5,6 – ханас ытыспытыгар уна илии сомуйэтин уонна ортоку тарба5ы хаамтарыы.

7,8 – илиилэрин сомүйэтинэн уонна ылгын чыныйарынан оро диэки хороччу тутан ыт кулгаахтарын утугуннээрн бокуннатабыт.)

                                                                      «Сахсыр5а»

Сахсыр5а дыыгыныыр зз –зз – зз.

Туннугунэн котон киирдэ.

Барыанньабар кэлэн тустэ,

Барынньабын сиэн кээстэ,

Котон баран хаалла.

1 строка - тарбах тоболорун холбуу тутан кулгаахха чугаьатан хамсатыы.

2 стр. – туннук диэки ыйыы.

3 стр. – ханас ытыьы уна илии сомуйэтинэн тогорутуу.

4 стр. – тылы быктаран былтаннатан, ытыьы салаабыта буолуу.

5 стр. – икки илиилэр киистэлэрин хамсатан кынаттыы сапсыныы.

16

Уьус суьуоххэ:

О5о куннээ5и оло5ор предметтэри болохтоон, наардаан хаачыстыбатын уонна уратытын билиьиннэрии. Толкуйдуур, ойго тутар дьо5урун сайыннарыы. Хартыынаны кэпсэттэрэн бол5омтотун, кэтээн коруутун, ситимнээх санатын байытыы. Илии улэтин, онорон таьаарар ойуулуур – дьуьуннуур сатабылын сал5ыы сайыннарыы. Артикуляция, тарбах эрчиллиилэрин уустугурдан биэрии.

Артикуляционнай гимнастика холобурдара:

Сирэйи эрчийии: 

Айа5ы атыы, сынаа5ы аллара туьэрии.

Уоьэ уонна аллараа тиистэри холбоон баран уоьу араастаан хамсатыы.

Айа5ы атыы, сынаа5ы уна, ханас хамсатыы.

Аллараа тиистэри сынаах иннин диэки хамсатыы.

Иэдэьи араастаан мунньаннатан хамсатыы.

Уоьу эрчийии: 

Уоьу аьа5ас дор5ооннору санардан араастаан чорботуу, ырбатыы.

Уоьу туруупка курдук тутан куускэ чорботуу.

Уоьу холкутук туттан айа5ы аьыы, сабыы.

Уоьэ, аллара тиистэри холбоон баран араастаан хамсатыы.

Уоьу уоьэ, аллара тиистэр икки ардыларыгар ытыра кыбытыы.

Тылы эрчийии: 

Тылы уна – ханас, уоьэ – аллара хамсатыы.

Тылы айах иьигэр ункуулэтии.

Тылы токурутан баран бэлэс диэки илдьии.

Тыл тоботун муннуга, онтон сэнийэ5э тиэрдии.

Таналайга сыьыаран таллыр5атыы.

Тыл тоботун синньэтии.

Лаппаахылыы тэллэтии.

Тыыныыга эрчийии: 

Муннунан салгыны э5ирийэн искэ киллэрии, уоьу чорботон истэн салгыны айа5ынан бытааннык таьаарыы.

Муннунан тыынар кэмнэ искин куччата5ын, улаатыннара5ын.

Муннунан тыына-тыына чохчойуулары оноруу.

Баата уруу,кумаа5ы лыахтары уьуннук тыын ыла-ыла урэргэ уорэтии о.д.а.

17

Истэр дьо5урдарын сайыннарар эрчиллиилэр.

1. «Туох тыаьыыр, таай» - барабаан, погремушка, дудочка, чуораан, чаьы о.д.а. тыастары иьитиннэрии. Онтон харахтарын симтэрэн тыаьы таайтарыы.
2. «Улахан, кыра тыас» - о5олор илиилэригэр флажоктаах олороллор. Кыра тыаьы иьиттэхтэринэ флажогу аллара туталлар, улахан тыаьы иьиттэхтэринэ флажогу уоьэ тутан кордороллор
3. «Хаста тонсуйдум, таай» - остуолга харандааьынан охсон тобугуратан, хаста охсубуккун аахтаран таайтарыы.
4. «Ким санарда, таай» - о5ону олоппоско олордон, кэннигэр кэлэн санарбыт о5ону куолаьыттан таайтарыы.
5. «Чуор кулгаах» - о5ону тэйиччи туруоран сибигинэйэн санаран этиини таайтарыы.
6. «Музыкальнай инструменнар» - тыастарын арааран истиигэ дьарык.

Тарбах эрчиллиитэ: (кырыылаах харандааьынан)

а)Харандааьы тойон эрбэхпитинэн уонна сомуйэбитинэн тутабыт. Тарбахтар былчыннарын куурдэн куускэ тутабыт онтон босхо ыытыллар. Ити курдук тойон эрбэ5и кытта хас биирдии тарбахтарбытынан харандааьы  тутан оноробут. 3-4 тогул.

б) харандааьы эмиэ ити курдук тойон эрбэ5и кытта хас биирдии тарбахтарбытын тутан эргичиннэтэбит.

Харандааьы уна сомуйэнэн тордуохтуу тутабыт, онтон ханас сомуйэнэн тордуохтаан ылан коьоробүт. Ити курдук ортоку, аата суох, ылгын чыныйабар биир – биир уочаратынан  харандааьы коьоробүт. 3-5 тогул.

Харандааьы ытыска  бобо тутуллар уонна тойон эрбэ5инэн аллара диэки баттыыбыт. 3-5 тогул оноруохха соп.

Харандааьы ытыстарбыт икки ардыгар кыбытан куорчэх ытыйабыт.

Ханас илиини тобукка ууруллар уонна уна ытыспытынан ханас ытыспыт  кохсун харандааьынан аалан уоьэ – аллара суурдэбит.   3-4 тогул. Онтон уна оттугэр оноьуллар.

(Кыра шариктарынан) а)Шаригы остуолга ууран  ытыьынан хатайданар. б)Ытыстан хас биирдии тарбах тоботугэр хатайдаан илдьиллэр. в)Ытыс икки ардыгар тутан токонутуу. г) Ытыс тас ортулэрин аалан токонутуу.

Тарбахтары саратыы, сутуруктуу бобо туттуу. Биир – биир бокуннатыы, конноруу. Ититэн имэрийии, аалыы. Тарбахтарбытын хатыйа тутан куустуьуннарыы, кэдэрги ыытыы.

Тарбах эрчиллиилэрин кытта кылгас хоьооннору утугуннэрэн санарар саналарын тэннэ  сайыннарыы холобурдара:

«Хомурдуостар»

А5а хомурдуос хааман иьэр,

Кэнниттэн ийэ хомурдуос,

Ийэлэрин кэнниттэн о5олоро,

Кыралара сырсаллар,

Кыьыл дьууппалара тэлээрэр,

Мэниктии суурсэллэр,

Сана куну корсоллор.

Куйаастан саьаннар,

18

Кулук сири булаллар.

1 строка-уна илии бары тарбахтарынан остуолга «хаамыы».

2 стр.-маннык ханас илиигэ оноьуллар.

3-4 стр.-икки илиинэн тэннэ.

5 стр.-илиилэр киистэлэрин долгун курдук хамсатыы.

6 стр.-сомуйэнэн остуолга тонсуйуу.

7-8 стр.-тарбахтары саратан оро диэки тутуу, сутуруктуу тутан хомуйуу онтон эмиэ босхо ыытан саратыы.

9-10 стр.-икки илиилэрин тарбахтарын сутуруктуу суулаан кистииллэр.

                                                                     «Ой дуораана»

Ойуур устун со5отох

Хааман иьэбин чункуйан,

Со5отохсуйан ыллаатым,

Ырыабын ылласта ким эрэ.

Тохтоон туран иьиллээтим.

Эргииллэн коруннум тулабын.

Аргыый ыйыттым: «Кимниний?»

Ким эрэ хатылаата: «Кимниний?»

1 стр.-илиини уоьэ уунан тарбахтарын саратыы уонна уна-ханас хамсатыы.

2,3,4 стр.-сомуйэни уонна ортоку тарба5ы остуолга хаамтарыы.

5,6 стр.-тохтоон туруу, онтон уна-ханас хайыьыннарыы.

«Току-току-ньээм-ньээм»

Току-току ньээм-ньээм,

Кыракый кунчээн,

Улаата уунэн

Мах-манан, чэпчэки

Куруьуба былаачыйаланан

Тыалы кытта оро дайар.

1,2 стр.-илиини оро уунуу, ытыьы холбоон оночолуу тутуу.

3,4 стр.-бытааннык тарба5ы арааран бокунуччу тутуу.

5 стр.-киистэлэри уна-ханас хамсатыы.

6 стр.-тарбахтары куускэ саратан, ытыстары даллатыы.

«Мин дьиэ кэргэним»

Тойон эрбэ5им – эһэм,

Сомуйэм – эбэм,

Ортокум – а5ам,

Аата суо5ум – ийэм,

Ылгын чыныйа – мин бэйэм.

«Үлэьит дьон»

Тойон эрбэх - мас кэрдэр,

Сомуйэ – ынах ыыр,

Ортоку – бултуур,

Аата суох – иистэнэр,

Онтон ылгын чыныйа –

Ньирэйдэрин аьатар.

Манна соп түбэьиннэрэн хамсаныылары киллэрэн биэриллэр.

19

Тордус суьуоххэ:

Дор5оону чуолкайдык санарыы (суьуоххэ, тылга, этиигэ), ситимнээх сананы сайыннарыы, этии тутулун билиьиннэрии, грамота5а уорэтии, сурукка бэлэмнээьин. О5о санарар аппараатын уонна тарбах былчыннарын сал5ыы эрчийии, онорон таьаарар ойуулуур – дьуһуннуур, айар дьоҕурун куускэ сайыннарыы.

Эрчиллиилэр холобурдара:

Тыыныыга эрчиллии.

- Учугэй сыттаах сибэккини сыттыыбыт – 10-12 сөк.

- ытыспытыгар баата тутан урэбит 6-10 тогул.

- Чумэчи урэбит  3-4 тогул.

- Паравоз тыаьа «у-уу-уу» (кыратык – улаханнык – кыратык)

- Дудочка5а оонньуубун «ту-ту-ту» (кыратык – улаханнык – кыратык)

- Эриэн уон «ш-шш-ш» (кыратык – улаханнык – кыратык)

- Тигээйи «ж-жж-ж» (кыратык – улаханнык – кыратык)

1. Ыксаабакка, налыччы биир тэнник муннубутунан тыынабыт.

2. Уна таныыбытын уна сомуйэбитинэн баттаан баран ханас таныыбытынан налыччы бытааннык тыынабыт. Онтон ханас ортугэр оноьуллар.

3.Салгыны муннубутунан тургэн –тургэнник ылан тыынабыт.

Харах эрчиллиитэ.

1. Уоьэ-аллара, уна-ханас коруу. (бытааннык)
2. Харахпытын сабан олорон 5 ахсаанна диэри уна, онтон ханас диэки коробут.
3. Сомуйэни бытааннык муннубут тоботугэр чугаьатан, батыьыннара коробут.
4. Харахпытын чаьы эргиирин хоту хамсатабыт, онтон тоттору эргитэбит.
5. Харахпытын 5 ахсаанна диэри куускэ симэн олоробут, онтон былчынмытын сымнатан харахпытын 3 ахсаанна диэри сабан олоробут.

Артикуляционнай гимнастика холобурдара:

1. Уоскун чорбот-ырбат (у-ы, уу-ыы, пу-пы, пуу-пыы, ту-ты, туу-тыы о.д.а)
2. Айаххын киэнник ат-куччат (а-ы,аа-ыы, па-пы, паа-пыы, та-ты, таа-тыы, о.д.а)
3. Уоскун – тиискин күүскэ ньимит, эмискэ «ытар» курдук толо биэр (т-п,тп, ат,от,ыт, сап, хап, тап)
4. Тылын тоботун уоьээ тиискэр сыьыар (д-дь,ды-дьы)
5. «Пистолет ытар» тылын тоботун аллараттан уоьэ токурут (т-ж, т-ж, тж-тж,)
6. «Тик-так» айаххын сэгэтэ кыратык ырбат. Тылын тоботун синньигэс, уьуктаах онор, уоскун уна-ханас оттугэр уларытан хамсат 7-8 тогул.
7. «Эриэн уон» уоскун-тиискин сэгэт. Тылын тоботун арыый уьуктаа уонна кыйманнатар хамсаныыны онор (5 ахсаанна диэри тутан баран ыьыктан кэбис)
8. «Сасыьа оонньуубут» уоскун ыпсар, тиискин сэгэт тылын тоботунэн уна-ханас омур5аннын имигэстик таарый.
9. «Минньигэс да барыанньа» уоскун тогорут. Тылгын синньэт, тоботүнэн уоскун тогоруччу салбан, онтон тоттору эргит.

20

10«Тиистэрбитин ыраастыыбыт» уоскун – тиискин сэгэт, тылын тоботүн аллара тииьин, уоьун икки ардыгар ук, уна-ханас диэки хамсат, салгыы үөьэ тииьин, уоьун ис, тас ортуттэн ыраастаа.

11.«Гол» баатанан сахса5ар гына мээчиктэ онор. Ону «боруота» иьигэр ур.

12.«Тыал тустэ» 3-4 чараас кумаа5ы балаьатын тобото чорбойор гына о5о тылыгар сыьыарыллар. Салгыны муннунан э5ирийэн ылан айаххынан бытааннык ур, кумаа5ы тоботун тыал курдук илигирэт.

13.«Лыахтар коттулэр» чараас кумаа5ынан оноьуллубут тэтэркэй онноох «лыахтары» харандааска баайаллар, о5олор тылларын холбоччу тутан баран аргыый сыыйан урэллэр.

14.«Тэстибит шарик» уоскун сэгэт, тииьин тиискэр бэрт кыранан ыпсыбат, тылын тоботун аллара тиистэрин кэннигэр тирээ уонна аргыый сыыйан ур.

15.«Носуос» уоскун ырбат, тиискин тиискэр соп со5устук ыпсар, тылын тоботун аллара тиистэрин кэннигэр тирээ уонна аргыый сыыйан носуоьу хачайдаан эрэр курдук ур (сссс-сссс-сссс уһуннук сыыйан)

Хас биирдии дор5оону чуолкайдык санардыы. Дор5оон хайдах этиллэрин о5о5о чуолкайдык санаран иьитиннэрии, утугуннэрии. Бастаан бутун тылы, онтон суьуохтээн, ол кэннэ биир суьуоҕү, дор5оону арааран этии. Холобура: «О5олор, о-5о-лор, 5о-5о, 5-5-5», о5о сатаан этиэр диэри хаста да хатылатан этитии. Уоьу, тииьи, тылы, айа5ы хайдах туттары, хайдах хамсатары кордорон, быьааран биэрии.О5о дор5оону сатаан арааран истэрин бэрибиэркэлээьин.

Истэр дьо5уру сайыннарар эрчиллиилэр.

1. «Тыаьы араар» - араас куруппалары, о5уруолары, тимирдэри, тимэхтэри биир тэн иьиккэ кутуллар уонна тыастарынан арааран иьитиннэрэн таайтарыы.
2. «Пааратын бул» - биир тыастаах иьиттэри булларыы.
3. «Чуор кулгаах» - куолаьы уларытан санарыы, сибигинэйии.
4. «Телефоннаьыы» - субуруччу олорон кулгаахха сипсиьии.
5. «Араас тыас - уус» - мас, тимир, кумаа5ы, таас о.д.а. тыастарын арааран истэргэ уорэтии.
6. «Тыл бастакы дор5оонун таай».
7. «Ханнык дор5оон элбэхтэ иьиллэрий?».

Тарбах былчыннарын суруйар тэрили (уруучука, харандаас) туттан сайыннарыы:

1. Уруучуканы тарбахтар икки ардыларыгар коьоро сылдьан кыбытан ыга туттаран тарбах былчыннарын куурдуу.
2. Уруучуканы сомуйэ5э уонна ортоку тарбахха кыбытан уна – ханас эргичиннэтии. Икки илиигэ коьоро сылдьан. Ити курдук ортоку уонна аата суохха, аата суохха уонна ылгын чыныйа5а оноьуллар.
3. Уруучуканы ытыс икки ардыгар тутан ытыстары куускэ аалыы.
4. Уруучуканан илиилэрбит кохсулэрин хардары таары аалыы.
5. Уруучуканы тарбахтарбыт икки ардыларыгар уочаратынан кыбытан, уруучука икки кыраайыттан ортотун диэки, онтон тотторү кыптыый хамсаныытын утугуннэрии.

21

Атрибуттаах тарбах оонньуутун холобура.

«Физкультурник» - оонньуу.

Сыала: Сымса буолууну уонна илиилэр биир тэннэ хамсаналларын эрчийии.

Араас сирэй ойууламмыт тарбах утулуктэрэ, тарбахха кэтэрдиллэр араас сирэйдээх, харахтаах бэргэьэлэр. Ортоку уонна аата суох тарбахтар эрэьиинкэ5э ининнэриллибит кыракый киьи фигуратын кэтэрдиллэр, ортоку уонна аата суох тарбахтар – бу атахтар, ыйар уонна ылгын чынын тарбахтар – илиилэр. Тойон эрбэх ытыска сыстыбат.

Иитээчи хоьоон аа5ар:

Физкультурник сарсыардаттан                                                 Тарбахчаан атахтар остуолга

Атахтарын эрчийэр,                                                                    хаамыталыыллар.

Куускэ уоьээ кото5он

Уоруйэхтик хаамыталыыр.

Илиилэрин туора уунан                                                             Кырачаан киьи илиилэрин

Аргыый а5ай хааман барда                                                     туора тутар, хаамар.

Илиилэрин аллараа                                                                   О5о тарбахтарын-сомуйэни,

Онтон уоьээ ууммутунан                                                           ылгын чыныйаны, инники

уоьэ ойдо, эргийдэ                                                                     уунарга кыьаллар.

Кырачаан да буоллар                                                                Кыракый киьи эмиэ остуолга

Зарядкалыырын собулуур.                                                        хаамыталыыр.

 Предметтээх тарбах оонньуутун холобура:

О5олору бол5омтолорун предметтээх тарбах оонньуулара ордук интэриэьиргэтэллэр. Бу оонньуулар атрибуттаахтан уратыта диэн, кинилэри предметэ суох ыытыллыбат.

«Туораахчаан» эрчиллии.

Сыала: Тарбахтар имигэс буолууларын, тэннэ улэлииллэрин эрчийии. О5о биир туораа5ы (улахан о5уруо да буолуон соп)илиитигэр ылар уонна:

1. Туораа5ы ытыьын урдугэр уурар уонна иккис илиитинэн эргитэр;
2. Туораа5ы ус тарба5ынан ылар уонна тарбахтарын икки ардыларынан суурдэр;
3. Туораа5ы икки тарбах (сомуйэ уонна тойон эрбэх)
4. Туораа5ы остуол урдугэр уурар уонна сомуйэтинэн токонутэр.

Туораахчаан, туораахчаан о5олору уордэннин остуол урдугэр эргий эрэ.

Тарбах эрчиллиилэрин кытта кылгас хоьооннору утугуннэрэн санарар саналарын тэннэ  сайыннарыы холобурдара:

                                                                          «Суьуох»

Кыыс о5о буоламмын

Уьун да суьуохтаахпын,

Харыстааммын кичэйэн,

Сылаас уунан сууйабын.

Баттахпын тарааммын

Киэргэтэ оробун.

Бантигынан баайаммын

Дуоьуйа астынабын.

22

1 эрчиллии – ытыьы остуолга уурабыт уонна баттах оробут: сомуйэ5э ортоку тарба5ы суктэрэ уурабыт. Онтон аата суо5у суктэрэбит, сал5ыы ылгын чыныйаны суктэрэ уурабыт. Аны тоттору ылгын чыныйа5а тарбахтары уочаратынан суктэрэ уурабыт.

2 эрчиллии – ытыспытын остуолга уурабыт, ортоку тарбахха сомуйэни суктэрэбит, аата суохха ылгын чыныйаны. Онтон сомуйэ5э ортоку тарба5ы, ылгын чыныйа5а аата суо5у.

«Букварь»

А – тан, Б-тан са5алаан,

Азбуканы уорэтэбин,

Буукубалары холбооттоон,

Тылтан-тылы таьаарабын.

Билигин сатаан аа5аммын,

Угус элбэ5и билиэ5им.

1 стр.-ханас ытыска уна сомуйэнэн кинигэ аа5ан тарба5ы хаамтарабыт.

5,6 стр.-икки ытыстарбытын сэргэстэьэ тутан кинигэ оноробут, аахпыта буолуу.

«Иллээх дьиэ кэргэн»

Олорбуттара эбитэ үьү

Иллээх дьиэ кэргэн:

Эьэлэрэ – тойон эрбэх,

Эбэлэрэ – сомуйэ,

А5алара – ортоку,

Ийэлэрэ – аата суох,

О5олоро – ылгын чыныйа.

«Мас кэрдээччилэр»

Тарбахчаан-тарбахчаан,

Эн ханна сырыттын?

Тойон эрбэх – мас кэртим,

Сомуйэ – мутук ыраастаатым,

Ортоку – мас эрбээтим,

Аата суох – саьааннаатым,

Ылгын чыныйа – мас кыстаатым.

«Отчуттар»

Тарбахчаан-тарбахчаан,

Эн ханна сырыттын?

Тойон эрбэх – от о5устум,

Сомуйэ – мустум,

Ортоку – бугуллаатым,

Аата суох – кэбистим,

Ылгын чыныйа – чэй ордум,

Отчуттарбын аьаттым.

23

Эрчиллии кэнниттэн чинэтиигэ араас дьарыктары ыыттыахха соп. Холобур: кумаа5ынан улэни, уруьуйу,мэьийиини, быанан эбэтэр борубулуоханан араас тиэрбэстэри, о5уруону тиьиини, кыптыыйынан кырыйыыны, иннэнэн тигиини о.д.а.

(кыра болоххо)

24

2.2 Оҕо санатын сайдыытын сылыктааьын улэлэрэ.

Дор5оону чуолкайдык санарыыны бэрибиэркэлээьин. 2011-2012 уорэх сыла.

О5о ситимнээх санатын бэрибиэркэлээьин.

Урдук таьым – 5 балл.

Орто таьым – 3 балл.

Намыьа5ы урдунэн – 1+

Намыьах таьым – 1 балл.

Куьун:  1 – 30 = 50%,   1+ - 30 = 50%,

Саас :   1+ - 14 = 23 %,  3 – 46 = 77%

27

О5о ситимнээх санатын бэрибиэркэлээьин.

2011 -2012 уорэх дьылыгар.

28

 Куутуллэр тумуктэр:

О5о тылын – оьун сайыннар араас эрчиллиилэри, ньымалары сааьыгар соп тубэьиннэрэн кэмигэр туттан   истэххэ, о5о биир саастыылаахтарын кытта ойдоьон сатаан бодоруьа, оонньуу уорэнэр. Сал5ыы бэйэтэ ыйыта, эппиэттии, быьаара, санаатын сааьылаан кэпсии, наадатын этэ улаатар. Ол курдук:

• Тулалыыр эйгэни кэбэ5эстик билсэр.
• О5о илиитин былчына кэмигэр сайдар.
• Санарар аппараата тупсар.
• О5о таба истэр дьо5ура сайдар.
• Чуолкайдык санара уорэнэр.
• Ойго тутар дьо5ура сайдар.
• Ситимнээн санара уорэнэр.

О5о диэн эмиэ сана уунэн эрэр уунээйи кэриэтэ буолар. Биьиги уунээйини олордон, уу кутан, корон – истэн буобэйдээн, кырасыабай бэйэлээх сибэккилэри тылыннарабыт, олгом астаах о5уруоту олордон ас арааьын амсайабыт. Кырачаан о5олорбутун эмиэ уунээйи курдук сана тороотторун кытта тороппуттэн са5алаан иитээччи, учуутал утумнаах дьарыктаныыларын тумугэр, доруобай эттээх – сииннээх, ойдоох – санаалаах, билинни тургэн тэтимнээх олоххо соп тубэьэр сытыы- хотуу, хомо5ой тыллаах – остоох, урдук культуралаах, бары оттутунэн дэгиттэр талааннаах кэнчээри ыччаты  иитэн, такайан таьаарыахтаахпыт диэн ойдоох – санаалаах иитэр буолуохтаахпыт дии саныыбын.

29

                                                         Туттуллубут литературалар:

1. К.Д.Губерт, М.Г.Рысс «Гимнастика и массаж в раннем возрасте» Москва-81

2. В. Цвынтарный «Играем, слушаем, подражаем – звуки получаем» Санкт-П. – 98г.

3. О.Н. Громова, Т.А.Прокопенко «Игры – забавы по развитию мелкой моторики у детей» М.- 01

4. Л.Н.Вольнова «Движение-мысль-слово» Пермь-99

5. Т.И.Никифорова «Волшебные пальчики» Якутск-04

6. Л.А.Афанасьев – Тэрис «Һоп - паа» Дьокуускай - 94

7. П.Е.Багардынова «Чуолкайдык санарда уорэтии» Чомчуук саас – 2010 №2

8. А.Д.Колодезникова «Имигэс тылчааннар» Чомчуук саас 2010 №3

9. О.Узорова, Е.Нефедова «Пальчиковая гимнастика» Москва-01

10. И.В.Мальцева «Пальчиковые игры для детей от 3 до 7 лет» Санкт-П-10г

11. В.В.Коноваленко, С.В.Коноваленко «Артикуляционная и пальчиковая гимнастика»     Мос.-2000

12. Н.А.Цирулик, С.И.Хлебникова, О.И.Нагель, Г.Э.Цирулик «Ручное творчество» Изд. «У/л»04

13. Н.А.Цирулик, С.И.Хлебнпкова «Ручное творчество» Уч/лит. -04

14. В.В.Аммосова «О5о санатын сайыннарыы» Дь- 2006

15. М.Н.Саввина «О5о санатын сайыннарыы» Чомчуук саас-2010 №3

16. П.Е.Багардынова «Чуолкайдык санарда уорэтии» Чомчуук саас – 2010, № 2

17.Тосхол (Нац. О5о тэрилтэтин базовай программата ) Дь-1998,2009