Аът чарыжы - Тыва улустун национал оюннарынын онзагай хевири

Тыва Республиканын Кызыл кожууннун муниципалдыг бюджеттен хандырылгалыг

ниити ооредилге албан чери Кара-Хаак ортумак школазы

ЭРТЕМ-ПРАКТИКТИГ АЖЫЛ

темазы:

«Аът чарыштырары – Тыва улустун национал оюннарынын онзагай хевири»

Эртем ажылын кылган оореникчи:

Саая Азият 5класс

Удуртукчу башкызы:

Монгуш А.Ш.

КАРА-ХААК – 2016

Допчузу

КИИРИЛДЕ КЕЗЭЭ

1. ТӨӨГҮДЕН ДЕМДЕГЛЕЛДЕР

1. ТЫВА АЪТ ДУГАЙЫНДА.

2. ЧАРЫШ АЪДЫН БЕЛЕТКЭЭРИ БОЛГАШ ЧАРЫШТЫРАРЫ:

1. ЧҮГҮРҮК  АЪТТАРНЫ ЧАРЫШТЫРАРЫ
2. ЧЕЛЕР АЪТТАРНЫ ЧАРЫШТЫРАРЫ

ТҮӉНЕЛИ

АЖЫГЛААН ЛИТЕРАТУРАЗЫ

Киирилде кезээ.

Аът чарыштырары - Тыва улустуң шимченгир амыдыралынга бурун шагдан тура-ла чылгы мал үнелеп четпес ажыктыг болуп турган. Бурун шагда көшкүн быдаргай ажыл-агыйлыг тывалар чылгы малды муң-муңу-биле өстүрүп, көшкүн ажыл-агыйларга ажыглап чораан.

 Ажылдын чугулазы: Аът – Тыва кижинин эрте бурунгу шагдан хөлгези болуп келген малывыс. Ɵзүп ора чаш ажы-тол аът дугайында билип алыры чугула. Ынчангаш бис бо ажылды кылдывыс.

Ажылдыӊ сорулгазы: Бистиӊ школавыстыӊ өөреникчилеринге, тыва улустуӊ национал оюннарыныӊ бирээзи,  аът чарыжынга сонуургалын оттурары.

1. Тѳѳгүден демдеглелдер.

Аътты 6 мун чыл бурунгаар Мурнуу Сибирьниӊ, Моолдуӊ азы Казахстанныӊ кошкун арат чону бодунга өөредип эгелээн.

Тывларныӊ төөгүзүнде. Бурунгу тывалар аътты чүгле көжер-дүжеринге, чаа-дайынга, арт-сын ажыр мунарынга хереглеп турганындан аңгыда, байыр-чыскаал болган черлерге чарыштырып, спорт херээниң янзы-бүрү хевирлеринге база киириштирип турган. Бо дугайын бурунгу Тываның маадырлыг тоолдарында тодаргай чугаалап турар.

Аът чарыжының маргылдаазы чүс-чүс, муң-муң чылдарны өттүр бистиң хүннеривиске чедир болуп  келген. Аът чарыжы болза, бистиң хүннеривисте спорттуң база бир эң солун хевири болуп, ооң хевирлерин янзы-бүрү кылдыр сайзырадып келген.

Төөгү материалдарында аът чарыжында улуг аъттарны анаа чарыштырарындан өске, оларның назы-харын ылгап, челер, чыраа аъттарны аңгы чарыштырарының дугайында чүнү-даа чугаалавайн турар. Ынчалза-даа бистиң уевисте аъттарны назы-харын ылгап, чоруунуң аайы-биле аңгылап чарыштырар.

1. Тыва аът дугайында

Тыва аъттын уксаазын тыва араттар боттары ундуруп алганнар. Ол моол-калга аът-биле домей, анаа чоок болуп турар. Ынчалза-даа тыва аъттар моол аъттан бедик, дооразы узун. Оон ортумак бедии 141 см, ортумак дензизи 280 кг чедип турар. Тыва аът оске уксаалыг аъттарга бодаарга, чолдак.

Тыва аъттарнын оске уксаалыг аъттардан ылгылы- оон шыдамыы, ажылчыны, кандыг-даа климатка тааржыры, чем далдавазы. Ону ур мунарга шылап, турбас. Ур уеде чем, суг чокка орукка чоруп шыдаар. Ада-чурттун улуг дайынынын уезинде тыва республика дузаламчы кылдыр 50 мун ажыг аъттарны фронтуже чоргускан. Ол чылдарда тыва уксаалыг аъттарнын шыдамыын улус кайгап, оларны мактап турган.

2.Чарыш аъдын белеткээри болгаш чарыштырары.

2.1.Чүгүрүк  аъттарны чарыштырары

Чүгүрүк аъттарны чарыштырар черниң хемчээли дыка ырак, чамдыкта дүштүк (30—40 км) чер деп санаар. Чарышка кирер аъттарның саны чеже-даа болур. Хөй болган тудум-на солун болур. Чарыштырар аътты, барык ай бурунгаар 6елеткеп соодар. Ол болза аъттың спортчу каңналыышкынын эрттирери ол. Баштайгы удаада аътты дүне тайыс оъттуг черге өртеп хондурар, а хүндүс хөлегеге тургузу баглап каар. Ынчангаш өйлеп-өйлеп, баштайгы удаазында 10 хонгаш, ооң соонда 5 хонгаш, 3 хонгаш, адак сөөлүнде хуннуң-не күзүргедип, шенелде чарыштарга киирип турар. Чарыш болур хүн чоок черге (5—10 км) күзүргеди каапкаш, дыштандырып, кудуруун өрээш, челин чараштыр таарып каар. Аътты чарышка белеткеп тургаш, ону мунар кижини база өөредир. Аъттың чарышка онзагай байдалдарын (узак-кезээн, аскымчызын, хөөрээр-хөөревезин) дөгерезин ол билип алган турар ужурлуг. Чарыш аъдын бичии оолдар мунар.

Чарыш аъды мунар оолдарны өөредирде, аътты бичии кидис-биле чонааш, чаңгыс шавылдыыр-биле тыртып бээр. Ол болза, бирээде, оолдуң ужазы хаварып дежилбезин дээш, а ийиде — шавылдыырдан туттунуп алзын, аңдарлып калбазын дээш ынчаары ол. Аът мунукчузу оолдар чаза чииктенип, хончузун так даап кааптар.

Аът чарыжынга өске оюннар дег мөөрей турбаан, чугле сөөлзуредир 20 чылдар уезинде, 3-4-ле чыл иштинде, аът мөөрейи деп чүве тывылган, аңаа орус чон безин киржип турган. Ол чорукту чон деткивейн барган болгаш дораан-на чиде берген.

Аътты чарыштырарының мурнунда, мунар оолдарга мундуруп алгаш, аът башкарыкчызы хоочун ашактарга баштаткаш, сыгырып тургаш, найырда турган хөй чонну долгандыр чортар. Ол болза, бир чүүлүнде, чаржыр аъттарны бирден 6ирээ чокка хөй чон-биле «таныштырары» ол, ийиде, аяар чортуп тургаш, малдың шыңганнарын болур улуг чарышка чаңчыктырып (разминка), тренировкаладыры ол, а үш чүүлүнде, аъттар хөөрезин дээш ынчаары ол.

Ооң соонда оларны ол-ла чыскаалы-биле демги-ле ашактарга үдеттиргеш, аяар чорук-биле чарыш салыр черге (стартка) чедирер. Аңаа чеде бергеш, хамык аъттарны шуптузун чыскаагаш, мунукчу бүрүзү эртер орукту, чедер черни дөгере билген турар кылдыр сургаар.

Үргүлчү чарыштырып турар хоочун аъттар болза, чарыш эгелээр черге чедир аажок девидеп, сүртээр, чамдыкта дедирленип, буруур суг болгулаар. А аныяк, шоолуг чарышка кирип чорбаан аъттар эмин эрттир хөөреп, аскымнаар, аксын тыртып чорда безин чартыктап ал-ла ыңай боор. Ол ындыг аъттар чарыш үезинде безин чартыктаар чаңын салба болгулаар.

Аът салыр кижиниң кыйгызы-биле аъттар-даа чаржып-ла үнер. Мунукчулар аъттары хөөрезин дээш, алгырышпышаан, кымчызын чайыптар. Мунукчу кижи аътты күженип тепсенир азы кымчы-биле кагар чоруктан аргалыг-ла болза чайлаарын кызыдар.

Мунукчулар аъттар маңнажып орда, мунган малының онзагай байдалын көрүп тургаш, маңын таарыыр— аът кезек болза, чарыш төнгелекте шаан үзе маңнап каавытпазын дээш, ону оожургадып, аксын тыртар. А бир эвес ол аът аажок узак болза, ооң маңы үнзүн дээш, ону кымчы-биле хойзуп, аажок хөөрели кускуннагылаар.

Аът аксы тыртар черге (финишке) баштай четкен аът эрткени болур. Чамдык доктаамал чүгүрүк аъттар кырып, баксырааже чедир черле аътка четтирбес, үргүлчү эртер суг болгулаар. Ындыг аъттарга кандыг-бир мактаан шола тыпсыр. Чижээ: «Чүгүрүк-Доруг», «Сыын-Бора», «Бора-Хартыга», «Эзир-Кара», «Хартыга-Доруг» дээш, оон-даа өске.

2.2.Челер аъттарны чарыштырары

Челер аъттарны база аңгы чарыштырар. Оларны соодары, чарышка белеткээри чүгүрүк аът-биле дөмей. Ынчалза-даа челер аъттың чарыштырар чериниң хемчээли арай чоок болур. Челер аъттарны эзертеп алгаш, кажар, малдың чоруун үндүр мунуп билир улуг кижилер челдирер.

Кончуг челер аъттар челип турда, башкы холдарының шимчээшкининден ооң узак-кезээн, челижиниң оккурун (дүргенин) билип aап болур. Челер аъттың башкы холдары, чуулган дугуйлар дег, дүргектелип орар болза, ол оккур челиштиг мал болур, а дүргектелиишкин чок, анаа-ла дорт сунуп челер малдың челижи чер албас, кезек болур.

Челер аъттар биле чыраа аъттарны чамдыкта катай салыптар, чүге дээрге оларның чоруунуң, оккуру барык дөмей. Оларның чоруунда ылгал болза, челер аът дөрт даванын дөрт аңгы ээлчештир базып турар болза, чыраа аъттарның дөрт бир талакы холу биле буду хары угда көдүрүлгеш, хары угда черге бастынар — ийи көстек-биле дөрт даванын көстеп каан дег. Аныяк богбаларны чырааладып өөредирде ийи көстек-биле дөрт даванын көстеп алгаш чырааладып өөредир-даа турган. Чыраа болгаш челер аъттарны чарыштырарда мунар кижиге аажок кажар, билдилиг арга херек. Чүге дээрге, чарыш үезинде хөөрей берген аъттар бодунуң чоруундан үнгеш, даалыктай бээр. Ону даалыктатпас төлээде, чүген-дыны-биле ону билдилиг башкарар ужурлуг. Даалыктай берген мал челиш азы чырааже катап кирери берге, ол аңаа бодунуң оккурун шуут чидирер болгаш мырыңай шошкуурунга четкеш, ам кээп катап челип азы чыраалап эгелээр.

Түӊнел.

Ажылды кылгаш, мындыг түӊнелге келген бис: эр кижинин ажып эрттер тос бергезинин аразында мындыг берге бар – тос харлыг оол чарыш аъды мунар. Шаандагы тываларга ол дээрге мырынай албан турган. Тос хар четкен оол эмдик малдан безин андарылбас эр болур. Тываларнын экер оолду билип алырынын бир аргазы ол чораан.  

Бурун шагдан-тура-ла өгбелеривистиӊ сагып келген чаӊчылдарын утпазы-биле, эге школадан тура-ла класстан дашкаар куш-культура адырынга оолдарга аът мундуруп, чарыш аъдын белеткээрин, аът чарыштырарын өөредир немелде кичээлдер болза эки деп туӊнелге келдивис.

Литературазы болгаш интернет четкилери

1. Ондар О.Ч. Исследование интереса населения Тувы к национальным и международным видам борьбы // Теория и практика физ. культуры. 1985, № 1, с. 33-55.

2. Ооржак Х.Д.Н. Тувинские народные подвижные игры. Кызыл. 1995, с.10-22.

3. Салчак К.Б. Развитие тувинской народной педагогики. Кызыл. 1984, с. 128.

4. Самбуу И.У. Тувинские народные игры. Кызыл. 1978, с. 69.