О. Саган-оол. Бичии кадарчы. 7-ги класска кичээл-конференция
план-конспект урока (7 класс) на тему

Чөөн-Хемчик кожууннуң Баян-Тала ортумак школазының  тыва дыл болгаш литература башкызы Кужугет Шончалай Ивановна.

7-ги класска төрээн чогаалда кичээл планы

Темазы: О.Саган-оолдуң «Баян-Таланың кижизи» деп тоожузунуң  «Бичии кадарчы» деп үзүндүзүнге кичээл-конференция /түңнел кичээл/

Кичээлдиң сорулгазы:

1. Тоожунуң дугайында билиглеринге даянып алгаш, түңнел катаптаашкын кылыры; чогаалда пейзаж, овур-хевирлер, уран-чечен дылының дугайында билиглерин улам делгемчидери.
2.  Чогаалдың сөзүглели-биле ажылдап тургаш, уругларның боданыр, тывынгыр, эскериичел чоруун сайзырадыры;
3. Күш-ажылга, төрээн чуртунга, бойдуска  ынак болурунга кижизидер.

Дерилгези: кичээлдиң чорудуунуң аайы-биле тургускан презентация, үлегер домактар, Баян-Тала суурнуң бойдузунуң чурумалы, Ооржак Л.Ч.-ниң  чуруу, солуннарда ооң дугайында материалдар, Эдвард Григтиң «Даң бажы» деп музыкалыг этюду.

Кичээлдиң чорудуу:

1. Организастыг кезээ.

- Экии, уруглар! Олуруңар.

Бөгүн кичээливисте «Олутта олча чок, чыдында чыргал чок» деп үлегер домакта ышкаш, өөренген чогаалывыстың дугайында билиивисти көргүзүп, идекпейлиг ажылдаалыңар. Эки ажылдаар болзувусса, хөйнү билип алыр бис. Ол дээрге бистиң бөгүнгү олчавыс болур.

    -  Силерниң күш-ажылга хамаарылгаңарны кичээл үезинде кандыг арга-биле билип ап болур бис?

-  Кичээл үезинде эки ажылдаарындан, онаалгазын эки кылырындан, хөй номчуттунарындан билип ап болур

- Эр-хейлер! Силерге бөгүн кичээлге чедиишкиннерни күзедим.

- Эрткен кичээлде тыва чоннуң бир төлептиг оглу, Чөөн-Хемчик кожууннуң Баян-Тала суурдан шылгараңгай күш-ажылы дээш, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры деп аттың эдилекчизи, бистиң чаңгыс чер чуртуувус – Ооржак Чываажыкович Лопсанчаптың дугайында чогаалды номчуп дооскан бис. Түңнел кичээливистиң хевири – номчулга конференциязы болур. Конференциявыста 3 аңгы бөлүк азы секция ажылдап турар. /Башкы баш бурунгаар уругларны бөлүктерге чаргаш, онаалгаларны тус-тузунда бергилеп каар/. 

   Кичээлдиң сорулгазы – биле таныжары.  

  Конференциявыста «Бичии кадарчы» деп үзүндүде бойдус чурумалын, овур-хевирлерни, дылының уран-чеченин сайгарып,  бүгү талазындан шинчилээрин  шенээр бис.  

 Чогаал бойдус чурумалындан эгелээн, ынчангаш  «Чурукчулар»  деп секциядан эгелээр-дир бис. 

   Бир өөреникчи пейзаж чурумалын аянныг номчуур. Эдварг Григтиң «Даң бажы» деп музыкалыг этюду ырлап турар.

 «Хемчик – Тываның шапкын хемнериниң бирээзи. Ооң соңгу талазында Саян тайгаларының баштарын туман, булут бо-ла бүргей берген тургар. Оларның аажок кадыр-каскак, хая –даштыг, арга-ыяштыг адырлары оон-моон арзайып-корзайып, ында-мында шаарарып үнүп келгилээн. Оларның бирээзи-Кызыл-Тайга, ооң меңги харларлыг тас бажының адаан одурту ногаан аргалар богааланы бергилээн, ооң адаанда чарыктарның ол-бо талаларында кызыл көшкелер мырыңай –ла сайыраң ховуларже дүжүп келгилээн.

   Оон тайганың эдээ ак-ак чырааларлыг, хараганнарлыг, ховуларлыг делгем шынаа болу берген. Ону куду мурнуу-барыын чүктен эгелээш, соңгу-чөөн чүкче агып, угбазы Улуг-Хемге кирген Хемчиктиң суу дааш-шимээнниг бадып чыдар.

     Хемниң ол-бо талалары чыраа, теректиң, чыжыргана, долаананың арыглары, ортулуктары апарган. Ол ортулуктар, дөө дагларның эдектери шагдан тура ында чурттап турар тываларның кыштаар кыштаа, чазаар чазаа болуп чораан. Олар шагның дөрт эргилдезин ол кавыга солуп, көжүп чорааннар.»

 Уруглар  ук  чурумалга хамаарыштыр  бажыңынга чуруп алган чуруктары-биле таныштырар. Кижи бүрүзү чураан чуруунуң дугайында бодалдарын, утказын тайылбырлаар.  

- Эр-хейлер! Силерниң дыңнааныңар аялганы «Даң бажы» деп адаар. Автору норвег  композитор Эдвард Григ.

   - Пейзаж чурумалын  каш аңгы хевирге көргүскен-дир?

- Уран чүүлдүң кандыг хевирлеринде көргүскен-дир?

- Чечен чогаал, чурук, хөгжүм  

1-ги бөлүктүң ажылының түңнелинде башкының сөзү:

-  Чечен чогаалда бойдус чурумалы ам сайзырап эгелээр болуушкуннарның азы маадырларның психологтуг байдалын оштаан демдээ кылдыр ажыглаттынган. Ол дээрге бойдус биле маадырларның аразында сырый харылзаа бар деп чүвени көргүскени ол. Чогаалчы Хемчикти  шапкын хем деп  бижип турар. Амыдыралды хемниң агымы-биле дөмейлеп болур. Тоожуда өскерилгелер шакпыны-биле болур деп  оштаан. Кижилер бай,  ядыы деп аңгылашпайн, шупту дең эргелиг, хостуг чурттаар дээни ол. Ынчангаш пейзажтың ролю чогаалда улуг.

2-ги секция. Овур-хевирлер сайгарар бөлүк.

Уруглар кол маадыр – бичии кадарчы Лопсанчаптың овур-хевирин чогаалдан бижээн ушта бижилгелерин номчуур. Лопсанчаптың овур-хевирин ооң хаяларга хой кадарып чорааш, бодалындан характеристикалаар. «Тоолда чүве дег, аажок каас  дергилиг аът мунупкан, чараш идик-хептиг, Сүрүң дузалакчының оглундан-даа артык апарган, ооң-биле чишкен, бодунуң аъды эртип, боду шүглүп турар болган.

 Аңаа улус өөрээн, ылаңгыя авазы, адазы аажок амырап, мактап турган.

 Чараш чаптанчыг бодалдар улам ханылаан, оолду хаара туда берген. Ам ооң холунда ча, согун база бар апарган, ооң –биле ча адар чарышка киржип, катап-ла тиилекчи болган. Аңаа адазы улам өөрүп, оглунга чугаалаан: «Эр-хей-дир сен, оглум! Эки адыгжы болур-дур сен. Сээң –биле тулушкан кижиге черле алыспас болур-дур сен».            

 Бичии кадарчының бодалындан ол кандыг кижи деп чүвени уруглар боттарының сөстери-биле тайылбырлаар.  Авазы, ачазы-биле аразында диалогта ажыл дугайында сөстерин  номчааш, ол сөстерни келир үези-биле холбаар.

- Лопсанчап бичиизинде-ле ажылга кандыг хамаарылгалыг кижи чораан-дыр?

Уругларның харыызын дыңнаар.      

- Оон ыңай тоожуда кандыг  маадырлар бар ийик?

- Сүрүң дузалакчы.

- Ол кандыг маадырыл?

- Мөзү чок.

 Уруглар ол маадырның дугайында чугаалаарлар. Чугаалаан чүүлүн чогаал сөзүглели-биле бадыткаар.

    Мөзүлүг  болгаш мөзү, эки болгаш багай кижилер дугайында бо ийи маадырның чижээнге деңнеп чугаалажыр.

    Кызыл-Тайга эдээнге хой кадарып чораан бичии оолдуң биографиязын дыңнап көрээлиңер. Өөреникчиниң белеткээн материалын дыңнаары.

«Ооржак Чываажыкович Лопсанчап 1959 чылда Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры деп атты алган. Ооң идегел, өөрүшкү, дүвүрээзин долган хөй чылдарда ажылын чон, чазак ынчаар үнелээн. 1942 чылда Баян-Тала сумузунуң даргазы, 1947 чылда «Октябрьның 30 чылы» колхозтуң даргазынга ажылдаан. Дүн-хүн чок балдыр сыкпас ажыл-биле чергелештир шенелделерни база чорудуп турган, чижээ, хойну ийи удаа төрүдери дээн ышкаш. 100 хойга онааштыр 1958 чылда ортумаа-биле 129 хураганны алган. 1960 чылда О.Ч.Лопсанчап дузалакчылары-биле 100 хойдан 162 хураганны алган. Ол дээди көргүзүг, рекорд болган» («XX чүс чылдың алдарлыг кижилери» деп Тыва Республиканың күрүне номундан)  

«Кронштадская правда» деп солунда Ооржак Л.Ч. –ге байыр чедирген сөстерлиг чагаазын слайдыга көргүзер.

  «Кежээниң мурнунда – хүндү, чалгааның мурнунда- кочу». Кызымаккай, эрес-кежээ кижи   аас-кежиктиг, тодуг-догаа, хүндүткелдиг  чурттаар деп түңнээр.  

3-кү секция – Чогаалдың уран-чеченин сайгарар бөлүк.

Уруглар чогаалдан тып алган троптарын: эптитет, деңнелге, метафора чижектерин чугаалаарлар.

  Эпитеттер – хая-даштыг, арга-ыяштыг (Саян тайгаларының) адырлары; Кызыл-Тайга, ооң меңги харлыг тас бажы; ногаан аргалар; кызыл көшкелер, сайыраң ховулар; ак-ак чырааларлыг, хараганнарлыг, ховуларлыг делгем шынаа дээш оон-даа өске.

Деңнелгелер – Хаялыг кадыр мээсти өрү, чажыпкан ааржы ышкаш, чаттылып оъттап чораан хойлар; өшкүнүң бажын доза дажап чорааш, …демги оол хая кырында эзиргилештир олуруп алган; тоолда чүве дег, аажок каас дериглиг аът мунупкан; бөрү оон арай сестип, арай ыңай шошкуп, олчазын ышкынганынга хомудаан ышкаш дээш оон-даа өске чижектер болур. 

 Метафора – Ону куду мурнуу-барыын чүктен эгелээш, соңгу-чөөн чүкче агып, угбазы Улуг-Хемге кирген Хемчиктиң суу дааш-шимээнниг бадып чыдар; мурнунда оңгар иштинде хой баштаар өшкү биле бөрү бо хүрежип…;      

ынак ада-иезиниң чылыг сөзү;

Троптарның  ажыглалының ужур-дузазын сайгарар.

Уран-чечен аргалар чечен чогаалды ханы билип алырынга, тыва дылдың кайгамчык чаражын көргүзүп турар болгаш сөс курлавырын байыдар деп түңнеп болур.

   Онаалга.

1. «Ооржак Лопсанчап – алдарлыг чаңгыс чер чуртуувус» деп чогаадыг бижиир.  

   Түңнел.

- Кичээлде шупту ажылдап билиривисти көргүзүп, эр-хей ажылдадыңар,  уруглар.

- Олег Саган-оолдуң  Ооржак Лопсанчап дугайында тоожузундан  өөредиглиг чүнү билип алдыңар, уруглар?

- Кичээлде алган билиглеривисти, өөредиглиг чүүлдерни  амыдыралга ажыглап чоруңар.

  Номчулга конференциязында бодамчалыг, кичээнгейлиг номчукчулар болганывысты көргүстүвүс.  Ынчангаш шупту бөгүнгү олчавыс болган билиглеривисти үнелеп, силерге  демдектерни  салыр-дыр мен.

 - Бөлүк бүрүзү солун чүүлдерни чугаалап, көргүзүп бердилер.

- Кайы бөлүктүң ажылы силерге солун болду?

- Ажыктыг чүнү билип алдыңар?

    Башкының түңнел сөзү.

Баян-Тала – кайгамчык чараш бойдустуг чер. Ону чогаалчы кончуг чурумалдыг кылдыр чуруп бижээн.  Төрээн суурувусту улуг Совет Эвилели деп чуртка алдаржыдып, Тыва чуртувусту күш-ажылга ынаа-биле сайзырадып чораан төлептиг чаңгыс чер чурттуувуска чоргаарланып чоруур бис. Келир үениң төлептиг салгалгалы, силер база уруглар, өөрениринге, ажылдаарынга ынак болуңар. Байырлыг!