Шиижиткен тоол. Ыттын оваадайны чаалап алганы.
материал на тему

                                                Шиижиткен  тоол.

                                 Ыттын оваадайны чаалап алганы.

Шыяан – ам эртенгинин эртезинде, бурунгунун мурнунда, Бурган башкы  чарлык  ундуруп - тур эвеспе,12 чыл санаашкынынче, эн-не толептиг дириг амытаннарны киирер кылдыр моорей чарлаан чувен иргин.

      Бир-ле черге, чиргилчинниг  сарыг  ховуга Теве - даай чылдар моорейинге 1-ги  олут  дээш моорейге  Кускеге  аштырыпса – даа, ам база 11 дугаар чылдын  олудунга канчап билир олуруптарымны – деп,  идегеп - даа чораан чувен иргин. Ол чоруп орда, Ыт  таваржы берип - тир.

     Теве: -  Амыр-ла бе! Аал – кодан  кадарчызы ыт, кайнаар халып бар

чыдарын ол?

    Ыт: -  Амыргын-на! Амыргын! Теве даай! Бурган башкынын моорей

чарлаанын  дыннааш,11 чылдын олудунга  олурар моорейге кужум шенежир  дээш бар чор мен.

Теве: - Ынчаар болза бис ийи маргыжар болган - дыр бис.

(Теве – биле ыт чугаалажып турда, Пар эртип чыткаш дыннап кааш).

Пар: -  Амыр! Амыр! Теве – биле  Ыт чуну  маргыжып турарынар ол?

Ыт:  -  Амыр-ла! Амыр-ла! Аннарнын - хааны Пар акый, Бурган  башкы

чарлык ундурген 12 чылдын,11-ги  олудунга олурары-биле  бис ийи моорейге  киржир дээш,  бистин шииткекчивис болуп корем.

Пар: - Менде чуу боор, шииткекчилеп – ле бергей мен, силер ийинин черле кайынар кончуг сагынгыр – тывынгыр эвес, тиилээнинер 11-ги олутка  олурар  боор.

Пар: - Эртенги моорей уш хевирге эртер:

1. Ак-даштын суун тогулдур тудар.

2. Агаар тудуп экээр.

3. Чыттап тургаш оваадай борт тывар.

Эки боданып белеткенип алгаш кээр силер. ( Пар чоруптар, Теве уне бээр).

Ыт  боданып чугааланып турар. (Тевени канчап удуп аар чоор, тывынгыр, сагынгыр болуйн, 1 дугаар моорей  даштын суун тогулдур  тудар, чуурганы чуура тудуптарга суу токту бээр эвес чуве бе?

2.дугаар. Агаар тударда , шылыргай -  хап белеткеп алыйн, Оваадай борт чыттап  тургаш  тывар. Ол даалганы  мен шыдаптар боор мен).

Ыт чугааланып тургаш, уне бээр.

Дагаа эдери дынналыр Ку-ка-ре – ку! Ку - ка –ре-ку!

Бир дугаарында, Ыт кире халып кээр.

Оон соонда Теве кирип кээр.

Шииткекчи Пар: - Бурган башкынын чарлаан моорейин эгелээр – дир

бис!

Бирги моорей:

-Ак даштын суун тогулдур чуура тудар!

Теве – даай эгелээр – дир! (чадап каар).  

Пар: Оо! Теве-даай - даа чадажы берди!

Ыт ак  даштын суун тогулдур чуура тудар!

Ыт  чуура тудуптар.

Пар: Оо!  Ыт – даа куштуг - шыырак, угаангыр – сагынгыры – биле даштын суун тогулдур тудупту!

Ийиги моорей:

Агаар тудары. Теве  даай  эгелээр – дир!

Теве – агаарны таа канчаар тударын хондур бодангаш чадап кагдым.

Пар: Теве - даай бодангаш чадап каан болду. Ыт эгелээр – дир!

Ыт – Шылыргай хап -  уштуп экелгеш агаарны тудуп экээр.

Пар: Оо! Тывынгыр - сагынгыры – биле, Ыт ам база тиилээн!

Ушку моорей:

Оваадай бортту чыттап тургаш тывар.

Теве даай эгелээр – дир! – деп, дилээш Оваадай бортту тыппас.

Пар: - Оо! Теве даай, бо удаада Оваадай бортту  тыппайн барды.

Пар: - Ыт, Оваадай бортту чыдыыргап тургаш  тывар!

Ыт чытап тургаш, Оваадай борту -  тып эккээр.

Пар: - Оо! Ыт черле чытчы, аваангыр- кашпагай болгаш оваадайны- тып  алган –дыр!

Пар: - Моорейнин туннелин ундурер болган – дыр мен.

Бурганнын чарлаан моорейинге  Ыт, 11-ги олутка толептиг – деп шииттим. Угаангыр - сагынгыр, аваангыр- кашпагайы дээш Ыт чыл санаашкынынын 11 дугаар олутка олурар эргени чаалап алган.

(Ыт амырап,шурап маннап турар.)

Шын шииткекчилээни дээш улуу- биле четирдивис аннарнын хааны.

-Пар акый!   (Пар, Теве, Ыт – автор, киришкен тоол маадырлары – биле таныштырыптайн.).

Автор:  Бурганнын чарлыын ёзугаар  моорейге толептиг болганы дээш

оон  эгелеп – ле, Ыт чылы чыл санаашкынынче кирип 11 –ги олутка олурар эргени чаалап алган чувен иргин.

                                                             Чогааткан башкы Трас С.Д.

Теве - Аранчын,

Ыт - Аслан,        

Пар - Монгун-Очур.