Конспект урока
план-конспект урока (10 класс)

                 МКОУ "Хахитинская СОШ им.М.Х.Керимова "

Авар мац1алъул рагьараб дарс

(класстун къват1исеб ц1али.)

     Залму Батирова

"Ват1аналъул унти"

Х1адур гьабуна маг1арул мац1алъул учитель:

                     Арсланбекова П.П.

                                                      2019 с.

Дарсил план:

1.Дарсиде х1адуриялъул лах1зат.

2. Раг1икъот1 ц1езаби.

3. Сураталда т1асан к1алъай гьаби.

4. Дарсил тема, мурадал, масъалаби баян гьари.

5. Литературияб диктант.

6. Цебе малъараб такрар гьаби

7. Ц1ияб тема.

8. Поэмаялъухъ г1енекки.

9. Асаралъул анализ

10. « Лъие бокьун бугеб Залму Батировалъухъе щвезе?» -х1ай

11. Залму Батировалъул  интервью.

12. Дарсил х1асил гьаби, баркалаялъул кагътал рикьи. Рокъобе т1адкъай кьей.

Дарсил алатал:

• Компьютер
• Мультимедияб доска
• Презентациялгун, х1айгун, слайдалгун, халкъиял бакъналгун.
• Васазе ва ясазе миллияб рет1ел.
• Баг1арал ва хъах1илал карточкаби – бонусал.

Дарсил тайпа: ИКТ х1алт1изабураб г1адатияб гуреб адабияталъул дарс

                                                     Дарсил ин:

Класс бец1 гьабун буго. Классалъуве лъугьуна муг1алим ва лъималазе салам кьола:

Муг1алим: Рорч1ами, лъимал!

Ц1алдохъабаз цадахъго жаваб кьола, ва авар мац1алъул х1акъалъулъ ругел мухъал ц1алула.

1 Слайд - пандуралъул бакъаналда гъоркь рагьула Хунзахъ районалъул карта

Муг1алим: Лъимал, нилъер жакъа буго г1адатияб гуреб дарс. Гьеб ине буго г1адатияб гуреб х1алалда, лъугьине руго г1адатиял гурел ишал. Жакъасеб дарсил маршрут ва тема бищизе т1амизе руго нужго. Рази ругищ?

Ц1алдохъаби: Рази руго!

2 Слайд – ч1обогояб кроссворд.

Муг1алим: Дарсил маршрут бищизе буго раг1икъот1 ц1езабиялдалъун. Гьеб бук1ине буго нилъер дарсил сапаралъулаб т1амачлъунги. Кире ва лъихъе – гьел суалазе жавабал щола раг1икъот1 ц1езабун хадуб.

- Лъимал, бокьун буго к1вар буссинабизе: ц1ик1к1ун баг1арал бонус – карточкаби щварав ц1алдохъанасе щвезе буго «Г1акъилзабазулги г1акъил» абураб ц1ар.

Ц1алдохъаби: Нижеца х1аракат бахъила!

Муг1алим: 1 суал: Кий гьаюрай Залму Батирова?

Ц1алдохъаби: Хунзахъ районалъул Хунзахъ росулъ

Муг1алим: Бит1ун буго.

Муг1алим: 2 суал: «высокомерие, чванство, гордость» маг1арул мац1алде буссинабе?

Жаваб: Ч1ух1и.

Муг1алим: ц1акъ лъик1 буго! 3 суал: бахчараб дандекквей ккола …?

-Метафора.

Муг1алим: Гьаб раг1и нужее зах1малъизеги бегьула, бугониги х1албихьизинха. 4 суал: «взятка» маг1арул мац1алде буссинабе?

- Рищват!

- Х1алч1ахъад!

Муг1алим: ахирияб 5 суал: авторасул бицунеб жоялдехун бугеб бербалагьи загьир гьабулеб гъвангъараб сипатияб раг1и ккола:

- Эпитет.

Муг1алим: Бит1ун буго. Дун нужедаса рази йиго.

Слайд 3- ц1езабураб раг1икъот1.

Муг1алим: - Гьанже ц1ализе бегьула сапар кибе бухьине бугебали:

Ц1алдохъаби: З. Батирова. Нилъ рилълъине руго Хунзахъ районалъул Хунзахъ росулъе.

Муг1алим: - Бит1ун буго. Лъица бицинеб лъил х1акъалъулъ нилъеца жакъасеб дарсида бицине бугеб?

Ц1алдохъаби: Дарсил тема ккола: Залму Батирова «Ват1аналъул унти» (поэма)

Слайд 4 –Залму Батировалъул портрет.

Муг1алим: Лъицаха нилъер гьалбазе Залму Батировалъул  х1акъалъулъ бицинеб?

(Портреталда т1асан к1алъай.)

Ц1алдохъан:

Дагъистаналъул халкъияй поэтесса Залму Батирова гьаюна 1941 соналъул 27 апрелалда Хунзахъ районалъул Хунзахъ росулъ . 1960 лъуг1изабуна Хунзахъ гьоркьохъеб школа ва ц1ализе ана Дагъистаналул педагогикияб институталде филологияб факультеталде .1965 соналъ институтги лъуг1изабун т1ад юссана г1агараб росулъе ,х1алт1изе лъугьана Хунзахъ гьоркьохъеб школалде г1урус мац1 ва литератураялъул учительлъун. 1965 соналдаса 1984 соналде щвезиг1ан учетельлъунги х1алт1ун Залму Батирова 1985 соналдасан х1алт1изе лъугьана « Дагъистаналъул ч1ужуг1адан» журналалъул бет1ерияй редакторлъун .

 1988 соналдаса 1992 соналде щвезег1ан х1алт1ана Кировский исполкомалъул завотделениялъун.

 1992 соналъ гьей т1амуна Т1абиг1аталъул министерствоялде начальниклъун ва гьений х1алт1ана пенсиялде инег1ан.1999 соналъ х1алт1изе лъугьана ралъдал инспекциялъул госинспекторлъун. Бат1и – бат1иял х1алт1абазда йигониги Залмуда заман батулаан куч1дузе ва асаразе, хъвана куч1дул, поэмаби ва къисаби. Т1оцебесеб кеч1 хъвана 1958, къват1ир риччана г1урус ва маг1арул мац1алда тарихиял асарал : «Хунзахъа Бика» , « Ват1аналъул унти».  

Муг1алим: Баркала, Дица цодагьаб т1адежубай гьабила дарсил темаялде. Залму Батирова «К1одол дарсал ».

Слайд 5, 6- дарсил тема, масъалаби, мурадал.

Нилъер масъала: шаг1иралъул г1умруялъулгун, ширг1ияб ирсалъулгун дагьаб г1ат1идго лъай-хъвай гьаби, калам цебет1езаби, пикру бег1ери, жакъасеб къоялъулгун малъулеб асарлъул бухьен ч1езаби.

Слайд 7 –дарсил эпиграф

Муг1алим: ц1але ва к1вар кье дарсил эпиграфалде.

Ц1алдохъаби: Залму, дур асараз инсан куцана,

Рак1алде щвезабуна Шамил Имамасул заманалъул.

Муг1алим: Баркала, нилъ жеги гьелде т1адруссина.

Компьютералдасан биччала театралияб постановка «Ват1аналъул унти»

Слайд 9-13

Слайд 14 – Хунзахъа Бика асаралдасан

Муг1алим: Нилъер литератураялда гьоркьоб Залму Батировалъул асарал ц1алуларо, амма дие рокьула гьелъул асарал класстун къат1исеб ц1алиялда гъорлъениги ккезаризе

Слайд 15- Дарсил тема

Муг1алим: «Ват1аналъул унти» абураб поэмаялда жаниб бицунеб буго авторалъ, Дагъистанги тун Шамилил хъизан гочун ине ккараб мехалъ,Шамилил нус Мух1амадшафиг1ил ч1ужу Аминат жиндирго Ват1аналъухъги г1агарлъиялъухъги ч1алг1ун унтукье ккараб куцалъул. Поэмаялъул т1оцебе авторалъ бицунеб буго Ч1охъ росдал тарихалъул, Аминатил хъизамалъул , жалго гьелъул хабаде щвеялъул.

Слайд16-17

К1иабилеб бут1аялда ц1ар «Аминат Петербургалда». Гьениб  бицунеб буго Аминат Петербургалда янгъиз гьаюн жийго йик1иналъул. Слайд18-

Лъабабилеб бут1а «Рокъое ине къач1аялъул». Аминат эбелъун яхъине  Дагъистаналде инее изну босизе Имамасухъе ин.

 Слайд 19-

 Хадусеб бут1а «Учительлъи». Г1езег1ан заманалда жиндирго росулъ учительлъун х1алт1ана Залму Батирова.  Слайд20-21

Бищунго х1алуцараб бак1азул цояб ккола поэмаялда «Имамасухъе ин» абураб бут1а. Аминат рокъое ине йиччаладай Имамас,йиччаялда бук1араб хьул, анищ т1убалро.   Слайд22-23

 Ахирисеб бут1аялда ц1ар кьун буго « Аминатил хвел». Гьенибги авторалъ

Аминатил ути бук1ин  гогьлъи гуреб .  Слайд26-27

Слайд 28– Словарияб х1алт1и

Муг1алим: Тексталъулъ дандч1валел зах1матал раг1абазе баянал нужеца словаралда хъвазе бегьула.

Хьин – цебе маг1арулаз ургазда жаниб лъолеб бук1араб тамахаб хер.

Къайим – т1алаб гьабизе т1аде босарав чи.

Къанун – закон.

Ц1июр – цо чанго соналъ ц1аларав к1удияв мутаг1ил.

Слайд29. «Ват1аналъул унти» -поэмалъухъ г1енекки

Муг1алим: Гьанже поэмаялдаса цо-цо бут1абазухъ г1енеккизин

Муг1алим: - Бокьанищ нужее поэма? Рач1а гьанже нилъеца поэмаялда т1асан гьабизин гара-ч1вари.

Слайд -30 –Асаралъул анализ

Слайд -31- Асаралъул аслияб пикру

Ц1алдохъаби: Идея – Г1умруялъул зах1малъабазги заманалъул хис-басиязги инсан куцула.

Муг1алим: Х1алч1ахъадал! Божула нужеда. Гьабсаг1ат х1алт1изе руго асаргун. Нужеца поэмаялда сипатиял раг1аби ратизе руго: 1 группаялъ-т1оцебесеб бет1ералда эпитетал, 2 группаялъ – к1иабилеб бет1ералда матафораби, 3 группаялъ лъабабилеб бет1ералда дандекквеял.

Биччала халкъияб бакъан

Муг1алим: Ц1акъ лъик1 буго!

Х1ухьбахъиялъул лах1зат х1исабалдаги лъик1 х1алт1аралъухъги дица нуж рачине руго Шамилил музеялде (Калугаялда).

Гьесул буго юбилей –гьавуралдаса 140 сон т1убай, баркилищ?.

Слайд 32 –Шамил имам рак1алде щвеялъул къо.

Ц1алдохъаби: Ц1акъ бокьила!

Слайд -33 «Лъие бокьун бугеб Шамилихъе щвезе?»

Муг1алим: Нилъеца гьабизе буго х1ай: «Лъие бокьун бугеб Шамилихъе щвезе?»

Гьелъул буго «Миллионерлъун вахъине лъие бокьун бугеб?» абураб х1аялъулго г1адаб къаг1ида

Баккула х1ай, гьеб г1уц1ун буго суалал-тестаздасан:

• Кида гьавурав Имам Шамил?
• Шамилил инсул ц1ар?
• Имам Шамил чан соналъ вагъарав?
• Имамлъун Шамил чамабилеб соналъ вахъарав?
• Шамил Хахит1а росулъ ц1алиялъул щиб нужеда лъалеб?
• Шамилил знаменосец Х1ажаг1али шайихасул х1акъалъулъ.

Метафора –баян кье?

Муг1алим: Х1алч1ахъадал! Бихьулеб буго нуж лъик1 х1адурун рук1ин ва нужее Имам вокьулев вук1ин! Сапаралъ рахъинин!

Слайдал 34-40 халкъияб бакъан. Шамил имамасул  рукъ-музей.

Гьалбазда дандч1вай гьабула Шамил имам -ц1алдохъанас:

Шамил: Дун ц1акъ вохарав вуго, хириял, нуж рач1иналдаса, лъик1 щварал!».

Дунни нужеда к1очон тун ватилилан вук1ана.

Ц1алдохъаби: Телищха. Нижеда мун к1очон толаро, ц1алула дурр х1акъалъулъ тарихиял асарал.

Юбилей баркизеги бокьун буго.

Ц1алдохъаналъ Шамилиде гьабураб асар рик1к1уна.(Х1алимат Муталимова кеч1)

Шамил : Баркала, херав вохизавуна нужеца.

Слайд 41- Шамил имамасул интервью

Цее яхъуна, кодоб микрофонгун, журналистка.

Журналистка: «Х1акъикъат» газетаялъе цо дагьал суалазе жавабал кьезе разилъиларищ, х1урматияв?

Шамил : Гьай-гьай, разилъила.

Журналистка: Лъазе бокьилаан Хахит1а росулъ муг1алимлъуда вугеб заманалъул х1акъалъул?

Х1амзат: Мутаг1иллъун ц1алулеб г1адат бук1ана Дагъистаналда,росабазулъа росабазде г1алимзабазухъе.

Журналистка: Хахит1а мун лъихъ ц1аларави бицинибищ?

Шамил: Х1адулав къадиясухъ ,гьев вук1ана доб заманаялъ Дагъистаналда ц1ар раг1арав г1алимчи,гьесул рокъоб бук1ана медресеги.

Журналистка: Шамил, бищунго рак1алда ч1араблъун кинаб сон ккараб?

Шамил: Узухъда, дир т1анч1и, дие зах1матаб зонлъун бук1ана Дагъистанги тун гьижра габун инее ккараб сон . Хъизан агьлу цадахъ бук1аниги ,Калугаялда вугеб заман бук1ана дие бищун зах1матаб.

Слайд 42

 Шамилил х1акъалъулъ куч1дул.

 Шамил: Дие цебего гьикъизе бокьун бук1ана нужеда. Дида раг1ана гьанже маг1арул мац1 бокьуларел лъимал ругилан. Нужеда гъорлъ ругищ гьединал?

Ц1алдохъан: Дица кьела, Шамил Денгамух1амадович, гьеб суалалъе жаваб. Нижеца гьединазул рахъ кколаро. Амма х1аракат бахъула гьел мекъи рук1ин гьезда бич1ч1изабизе.

Гьабсаг1ат нижеца бихьизабила «Шамилил суд» абураб коч1олъа цо гьит1инабго сценка.

 Шамил : Дун вохарав вуго дун нужда к1очон гут1иялда. Х1алч1ахъаги нужер.

Ц1алдохъаби: ШамилДенгамух1амадович, мунги свакан ватила. Баркала к1удияб. Нижееги т1адруссине заман щвана.

Муг1алим: Бокьанищха сапар? Сваканищ?

Муг1алим: Ахиралде щвана нилъер сапар.

Биччала проектор. Гьеб заманалда муг1алимас ц1алдохъабазул карточкабазул хал гьабула ва ц1ик1к1ун бонусал щварав вихьизавула

Муг1алим:

Дарсил х1асилал гьаризин? Вугищ к1алъазе вахъине бокьарав чи?

Ц1алдохъан: Дие поэма бокьана. Гьелъ дида Шамилил г1умру гъваридго лъазе гьабуна ва «Ват1аналъул унти» абураб асар гъваридго рек1елъе лъугьана.

Ц1алдохъан: «Шамилил суд» сценкаялъ лъик1аб асар гьабуна.

Ц1алдохъан: Экускурсия бокьана. Нужее баркала.

Муг1алим: Баркала, лъимал. Гьанже цеве вахъинавизин «Г1акъилазул г1акъил» абураб ц1аралъе мустах1икълъарав ц1алдохъан.

Бала лента

Къиматал лъола, баркалаялъул кагътал рикьула.

Слайд- 43-44 - Гьалбазул малъа-хъваял

Муг1алим: Т1адруссинин дарсил эпиграфалде: Х1амзатил асарал инсан куцалел къебелъи ккола.

Рокъобе т1адкъай: Сочинение хъвазе цо дарсил кьуч1алда.

Къо-мех лъик1 киназего!