Мои публикации
методическая разработка (старшая группа)

Тыва национал Шагаа байырлалы: «Хөглүг өг».

Сорулгазы: Улустуң аас-чогаалының жанрларын таварыштыр уругларның  харылзаалыг чугааазын сайзырадыр болгаш төрээн дылынга ынак болурунга, чараш мөзү-шынарга, бот башкарлып билиринге болгаш тыва чоннуң культуразын хүндүлеп, үнелеп билиринге кижизидер. Уругларның угаап бодаарын сайзырадыр, мерген угаанныг болурунга кижизидер.

Дерилгези: дерип каан өг, плакаттарда бижээн үлегер-домактар, тыва оол, уруг чуруу.

Уруглар «Челер ой» деп танцы самны теппишаан, өг чанынга кээрлер.

Башкы : Уруглар, бо хун бистин байырлалывыста  хой  аалчылар  келген-дир. Мендилежип  корээлинерем.

Амыргын –на амыргын!

Амыр-менди солчуп тур бис.

Хунчуугешти экии дээр бис,

Хулумзүрүүн тааланчыын.

Силерлерге аалчыларга

Алдын - чырык херелдерин

Аас-кежиин шаннап тур бис.

Башкы:   Бирле дугаар аалчыга тыва чон суттуг шайын кудар турган.

Ыры «Шайывыс».

Өгнүң кыс ээзи:  Хөглүг өгге чыглып алгаш,

                            Хөглээлиңер, ойнаалыңар.

                            Чаңчылдарны сагывышаан -

                            Чугаавысты, домаавысты сайзырадыыл.

Эр ээзи:   Амырлажып, мендилежип.

                Чыглып келген аалчыларга.

                Байырлалды   бараалгадыыл!

Башкы:  Бо хүн бистер Шагаа байырлалын тыва улустуң өөнге эрттирер бис. Бо дээрге «Хоглуг ог» – дүр, уруглар. Өг дээрге бистиң ада-өгбелеривиситиң чурттап чораан оран-савазы - дыр.

-  Өг кандыг болур уруглар?

- Өг чылыг, ак, делгем, төгерик.

Шагаа дээрге тыва улустун чаа чылды уткуур байырлалы – дыр.

Уругларнын шулуктери.

     1-ги болук (                                                                                         )

 Шагаа  хүнү уругларга

 Шагның чаагай байыры-дыр.

 Оюн – тоглаа, каткы, чугаа

 Ол хүн черле үзүлбес – тир.

 2-ги болук(                                                                                                    )  

Шагаа көрүп, ойнап турда,

 Шаа безин үзүлбес – тир.

 Чаңчыл сагып, аъш – чем өргүп,

 Чалажып-даа тургулаар – дыр. Харга чуглуп, ыймактажып,

Харын өөрүп  турарлар-дыр.

3-ку болук (                                                                                      )

Уругларга шагаа  хүнү –

Уттундурбас байырлал-дыр.

Улуг улус ону деткип,

Улам солун болдуруңар.

Өгнүң кыс ээзи:  

Тыва улустун аас-чогаалынга чүлер хамааржырыл?

- Бо хөглүг өгге бистер хөглээр, ойнаар, тывызыктаар, дүрген чугаалар чугаалап, чеченнежип ойнаар бис.

- Тыва улустуң аас-чогаалының хевирлеринге мөөрейлежир бис.

Эр ээзи: Дылывысты сайзырадыр.

                   Дүрген чугаа мөөрейинден

               Дүңгүредир эгелээлиңер.

Тувана                Алдына

 Чаашкынназа                                                               Ховулаза

Чаашкынназа        Ховулазын

Чаашкынназын        Хоор чылгы

 Чаагай сиген        Коданазын.

Чаптып  үнзүн         Оруктаза

Салгынналза          Оруктазын

Салгынналзын        Оор чонум

Сарыг чечек        Олап чорзун.

Саглаңназын.

Кыс ээзи: Дүрген чугаага - даа тергиин -дир силер. Чеченнежип ойнаар бис бе?

Оюн «Чеченнежири». Аймира Айлууна

 - Чоп кончуг чечен сен?

- Чечен менде, чечек черде.

- Чоп кончуг сөскүр сен?

- Сөс менде, сөөскен ойда.

- Хемчикти канчап кештиң?

- Хеме-биле салдап кештим.

- Шапкын-дыр бе?

- Эскербедим.

- Кажан кештиң?

- Кавайлыымда.

- Бээр кээрде кайыын келдиң?

- Бээжинден бээр келдим.

- Ырак-дыр бе, чоок-тур бе?

- Ырлап чорааш эскербедим.

Эр ээзи: Угаан-бодал сайзырадыр

                    Улустун аас чогаалы

               Тывызыкты тываалыңар

               Дыка солун ойнаалыңар

               Тыппаан кижини дөрт согуур.

 Тывызыктажып ойнаары.

1. Кегженгеш хээптер.

    Дайнангаш таарыптар. (хачы) (Сегичи)

2. Кагарга халыды.

    Теверге дести. (бөмбүк) (Амита)

3. Деггенде түк дээр

    Демир баштыг

    Какканда хак дээр.

    Каң  баштыг. (балды, маска)(Кан Демир)

4. Дериткен кижи дээр манады.

    Суксаан кижи суг манады. (чаъс) (Адын Сай)

Эр ээзи:  Орук улузу чугаалажып хөөрээр.

                 Чорук улузу ырлажып хөөрээр

               Ада-өгбелеривистиң ырлажып чорааны

                   Аян ырларындан бадырыптаалыңар.

Ыры «Шагаа ыры»

Кыс ээзи: Оолдарнын, уругларының кожаңнарын дыңнаар бис бе?

Кожаннар уруглар: Инек малдыг оой-ээй

Мээн авам оой-ээй

Итпектеп-ле оой-ээй

Олур-ла боор оой-ээй

Итпээнейнин оой-ээй

Хоюг черин оой-ээй

Менээ салып оой-ээй

Олур-ла боор оой-ээй

Кожаннар оолдар: Барып-барып оой-ээй

Кээримге оой-ээй

Балдыр салып оой-ээй

Бээр авам оой-ээй

Багай тонун оой-ээй

Чылдып-чылдып оой-ээй

Баарым шуглап оой-ээй

Бээр авам оой-ээй

Башкы: Бистиң ада-өгбелеривис малчын уктуг болгаш мал-маганын кадарып чорааш сагыш-сеткилин ыры дузазы-биле ажыдып ап чорааннар. Олар ырларынга чер чуртун мактап, мал-маганын алгап-йөрээп ырлап чорааннар. Ынчангаш ада-огбелеривистин сагыш сеткилин оттуруп «Дагларым»-деп танцы самны бараалгадып бээр-дир бис.

Танцы: «Дагларым»

- Бисте богун оон-оске аалчы база келген. Кым деп бодаар силер? Ол аалчының дугайында тывызыктан тыптырыптайн. Кичээнгейлиг дыңнанар че.  Кым тып каар эвес.

Чем  чивес  чарашпай,

Чучак  хептиг  чарашпай.

Черге  чорбас  чарашпай,

Чугаазы  чок  чарашпай. (ойнаар кыс).

- Шын-дыр, уруглар. Ол болза ойнаар-кыс-дыр. Бо ойнаар-кыстын адын Өпеймаа дээр.  Ам болза силерге мен ыры ырлап берейн. Силер ол ырыны холдарынар сыртанып   алгаш, карааңар шийип алгаш, дыңнаар силер. Өпеймаа база дыннаар, бо сыртыкка чыдып алыр. Дыңнанар че.

 Өпей, өпей, оой

Өпей, уруум оой.

Өөру көр даан оой

Айнын чырыын оой.

Увай, увай, оой

Удуй берем оой

Удуп өскен оой

Кавайымны оой

- Чаа, карактарын ажыдып, туруп келинер. Мен силерге кандыг ыры ырлап бердим, уруглар?

- Уругларнын харыызы.

- Ийе, ол болза өпей ыры-дыр. Өпей ырыны чүге ырлаарыл, уруглар? Чүү деп бодаар силер?

- Уругларның харыызы.

- Ийе шын-дыр. Ава кижиниң төлунге чылыг сеткилин илереттинген ырыны – өпей ыры дээр бис.

- Силерниң аваларыңар силерге өпей ыры ырлап бээр-дир бе уруглар?

Уругларнын харыызы.

- Силерни аванар чассыдар-дыр бе?

- Аванар чуу деп, канчаар чассыдар-дыр?

- Магалыын, онзазын, кайгамчыктыг, чараш состер-биле силерни чассыдып турар-дыр!

- Силерниң аваларыңар аас-кежиктиг улус-тур, мындыг чараш, чаптанчыг уруглуг, оолдуг.

Кыс ээзи: Бис база ойнаар кысты чассыдып, чарашсынып когудугден чугаалап берээлинерем, уруглар.

Теп-теп тевенек

Теве саар идиктиг,

Хап-хап хаванак

Кара саар идиктиг

Эр ээзи: Үлегер сөсте нүгүл чок.

               Үер суунда балык чок.

               Чонувустуң чиге сөглээн

                  Суртаалдарын дыңнаалыңар.

Чоннун суртаалдыры.  

Улуг улус мурнундан эртпес,

Хая көрүп алгаш, чемненмес.

Харам кижиниң чаңы ындыг.

Улуг улус чугаазы үзе кирбес,

Дириг амытаннар хилинчектевес.

Ок-боо, балды, бижек, от-биле ойнавас.

Турамык, кылыктыг болбас.

Улуг улус ады адавас.

Кыс ээзи: Ам ава дугайында улегер домактардан чугаалаптаалыңар.

Кужур ава, хун караа дег эргим. (Анушка)

Авага ажы-толу артык, анчыга алды-киш артык. (Удумбара)

Булут аразындан хун кара чылыг, улус аразындан ийе караа чымчак. (Кан -Демир)

Ава кижи толум дээр, ажы-төлу шолум дээр. (Салгал)

Кижи төлунге ынак, ыт коданынга ынак. (Сайнаара)

Ийелиг кыс шевер, адалыг оол томаанныг. (Райхан)

- Угааныгбайларымны. Ам  боттарыңарның дугайында үлегер домактардан чугаалап көруңерем уруглар.

Чаваа аътты түредип болбас, чаш кижини коргудуп болбас. (Кудер)

Боду ушкан уруг ыглавас. (Анита)                                                                                                  

Чарышта туруш чок, чашта чашпаа чок. ( Алдын Сай)

Чаш малдын оюну чараш, чаш уругнун чаңы чараш. (Комбу)

Чаш дээш аттынма, чавыдак дэш шоотпа. (Т Анита).

Башкы: Үлегер домактар бистерни сургап өөредип турар.

- Бо хөглүг өгге чүнү канчалдывыс, уруглар?

- Өпей ыры ырлаан, үлегер домактар чугаалаан, дүрген чугаага мөөрейлешкен, тывызыктар тыпкан бис.

- Бистиң тыва дылывыс чараш-тыр бе, уруглар?

- Төрээн тыва дылывыска ынак болгаш камнаар ужурлуг бис. Тыва дылывыска эки чугаалажыр болгаш өске дылдың сөстери-биле холуй чугаалавас ужурлуг бис.

Кыс  ээзи: Ам дараазында тыва улустус тоолу «теве канчап чараш эвес апарганыл»

Кыс ээзи:   Айым чаазы хунум эртени  

                   Уткуп турар Чаа чылым

                   Уттундурбас кежиктиг,

                   Ууттунмас буянныг болзун!

        Шупту:  Ындыг – ла болзунам!

Кыс ээзи:                 Ам бо унген хаван чылда

                        Амыдырал – чуртталганар

                        Аас - кежик  бургээр болзун!

                        Сагыш – сеткил  шуптунарга

                        Сагган  сут  дег ак – ла болзун!

Шупту:                       Буянныг чуве бодаразын!

                             Курай! Курай!

- Шуптунарга Шагаа – биле!

Эр ээзи: Кандыг-даа байырлал «Хүреш» чокка эртер эвес.

Оолдар «Эзирниң» самын теверлер.