Ч. Кууларнын «Шораан» деп тоожузунга туннел кичээл.
план-конспект урока (6 класс)

Торээн чогаал кичээли: Темазы: Ч. Кууларнын «Шораан» деп тоожузунга туннел кичээл.

Кичээлдин хевири-чанчылчаан хевирнин кичээли.

Сорулгазы: Ооредиглиг – маадырларнын аажы-чанын ажыдары (раскрыть характеры героев); тоожунун дылын коргузери; Созуглелдерде маадырларнын салым-чолун деннелгелиг сайгарылгазы.

Сайзырадыр – созуглелди сайгарар, алган билиглерин делгемчидер; уругларнын боданып ажылдаарын идепкейжидер, хостуг харылзажылгазын, чогаадыкчы чоруун сайзырадыр;

Кижизидикчи – ооренип турары эртемге уругларнын сонуургалын оттурар. Чогаал маадырларынын овур-хевирлерин дамчыштыр уругларнын ку-ажылга, шыдамык чорукка, хундулээчел мозу-будушке хевирлээр.

Дерилгези: Power Point деп программада тургускан презентация – Ч. Кууларнын чогаадыкчы ажыл-ижинден солун арыннар, оон чогаалдарынга унелелдер…

Метод болгаш аргалар:

• сос (башкынын чугаазы, тайылбыры, оореникчилернин дыннадыглары, чогаадыкчы беседа, дискуссия);
• коргузуглуг (иллюстрациялар, номнарынын презентациялары, харыы шилиир айтырыглар);
• айтырыг-онаалгалар хуваалдазынын идепкейлиг методиказы: дилеп-тывар болгаш проблемниг (дыннадыгларнын, кичээлдин материалдарынын белеткели, сайгарылга-характеристика, туннел).

Кичээлдин туннели.

Мындыг кичээл эрттирери аныяк оскеннин кижизиг мозу-будужун, чараш сагыш-сеткилди хевирлээринге чугула негеттинип турар.

Онаалга: Номчуп сайгарган чогаалывыска унелел бижиир:

1. «Ч. Кууларнын «Шораан» болгаш Владимир Галактионович Короленконун «Слепой музыкант» деп чогаалдары мени бодарынче албадапты…»

2. «Богунгу кичээлге билип алган чуулдерим улежиринче далажыйн…»

3. Ол салымга чагыртырын күзевээн...

ПЛАН:

Киирилде.

1. Онаалга хыналдазы: Сөзүглел-биле ажыл. а) Аас чогаалындан: Улегер домактар-биле ажыл.

Суг корбейн идиин ужулба (126).

Демниг сааскан теве тудуп чиир (ар 127).

Аарыг ашталыр, човулан чоттулар (ар 130).

Киш кулаа шимченгир, кижи сеткили уян (ар134).

Карангыны эртем-биле тиилеп боор (ар 135).

Эргээ ооренме, бергээ оорен (147).

Тывызык: Барсканнын баарын суйбаар (бызаанчы).

Дээрбек карак деже кайгады – балык (ар. 137).

Мерген угаанныг состер: Кулаан караан болгай аан, чонун чоорган болгай аан (ар 135).

Улуг кижиге чаш кижинин уяны чедишпес, чаш кижиге улуг кижинин мергени чедишпес (ар 147).

Кижиде бар беш медерел: угааны, караа, кулаа, чыттаар думчуу, сос соглээр дылы (148).

Шораан баштай бызаанчыга, оон хомуска, мандолинага ойнап эгелээн.

Караа чок кижинин октаргай-биле аргыжар оруу- кулаа-дыр – деп Шорааннын оорлери эки билир апарганнар (133).

Кичээлдин чорудуу.

I1. Башкынын киирилде созу.

- Экии уруглар! Силернин сеткилинер дег делгем, чырык клазынарже кирери менээ дыка оорунчуг-дур. Силернин угаанныг карактарынарнын кичээнгейи менээ эн-не дээди шаннал.

2. Эмоционалдыг хоонче киирери. Кичээливис темазынче киреринин мурнунда бо аялганы дынаптаалынарам. Бо ыр чунун дугайында ыр-дыр. (Кандыг бодалдарлыг (ассоциацияларлыг) апардынар?).

Тыва болгаш орус дылдарнын тайылбыр словарларындан «шораан») деп состун утказын тайылбырлаар. Шораан – 1) отвесная скалистая гора, покрытая кустарником; 2) скопление тумана на вершинах гор;

Богунгу кичээливистин темазын чуу деп тодарадып болур-дур силер?

3. Психологтуг белеткел.

- Богун бис Ч. Кууларнын «Шораан» деп тоожузу-биле улаштыр ажылдаар бис. Кичээл эпиграф чок деп чүүлдү коруп ор силер. Ону кичээл тончузунде силерге сумелээр мен. Эпиграф кичээливистин кол айтырыынга эн-не шын харыы болур ужурлуг.

II. Онаалга хыналдазы.

- Литературлуг монтаж.

1940 чылдың декабрҗ 10-да Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Хорум-Даг сумузунуң Шеми-Аксынга төрүттүнген.

Суг-Аксы ортумак школазын, Кызылдың күрүнениң башкы институдун дооскан.

Шүлүкчү, прозачы.

Чогаал ажылын 1960 чылда эгелээн. “Аъдым” деп шүлүктериниң баштайгы ному 1975 чылда үнген. “Үе”, “Хаяа”, “Сугда даштар” деп шүлүктер чыындыларының база “Даглар аялгазы”, “Аялга” деп проза номнарының автору. “Сугда даштар” 1986 чылда “Современник” ном үндүрер черге орус дыл кырынга үнген. Тыва аас чогаалының дугайында элээн каш эртем аңылдарын кылган болгаш 4 шиини бижээн. А. Пушкинниң, С. Есенинниң, С. Козлованың база якут, моол, хакас чогаалчыларның чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Ооң чогаалдары якут, орус, моол, хакас, алтай, украин дылдарже очулдурттунган. ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, Тываның улустуң чогаалчызы.

 (Чогаалчынын чогаадыкчы салым-чолунга презентация. Мурнап ооредиринин онаалгазы).

Шорааннын монологу:

(Шоранның монологу) - Бойдуста кайгамчык-ла чараш уннер бар-дыр аа! Бо кежигни Сайлыг-Саарыг дээр. Оске эриктерге бодаарга, мында хем сыык болгаш калбак. Шапкын агым сая-сая даштарны хоюглап, дун-хун чок чыраалап бадып чыдар. Ачам бо хемни Үрбүн кашпалындан шурап баткан дээр чораан. Ооң бажында хүнге кылаңайнып чыдар ак меңгилер бар. Ам дээрге суг өңнүг. Мээң бо ойнап орар даштарым аразында ак даштар база бар. Ак, көк, сарыг, кызыл... А меңээ бүгү-ле чүве караңгы... Өңнерниң чаражын өөрүм чаптап ханмас. Ында база өөрүшкү турган-дыр аа? Кажан-на караам көстүп келзе, ынчан-на өртемчейниң өөрүшкүзүн көөр кижи-дир мен ийин.

Чүге Ч. Куулар биле Владимир Короленко боттарының чогаалдарында караа көзүлбес кижилерни чырыдып турарыл, а силерни ол сонуургадып турар бе? (Амыдыралының аайы-биле кадыы багай кижилер база өскелерден дудак чок бурунгаар күзел чүткүлдүг, талантылыг, чараш делегейлиг).

III. Быжыглаашкын.

Сула шимчээшкин (физ. минутка). Чогаалывыс маадыры Шорааннын ышкаш сула шимчээшкиннерден кыла кааптаалыңар, уруглар. Дээрде кайгаар, үңгээр (черге кылаштаар).

Синквейн.

1 бөлүк. – Салым-чаяан деп сөс-биле.

2 бөлүк. Шораан деп сөс-биле.

3 бөлүк. Композитор деп сөс-биле.

Салым-чаяан (ч.а)+Д.а. онзагай салым-чаяан. Онзагай салым-чаяанны (к.с.) ажыдар. (Салым-чаяан деп сөс-биле холбашкан үлегер домак чогаадыр).

Шораан (ч.а.)+Д.а. Чаптанчыг Шораанны (к.с.) сайзырадыр. (Шораанның овур-хевири-биле холбашкан үлегер домактан чогаадыр).

Композитор (ч.а.)+Д.а. Талантылыг композиторну (к.с.) деткиир, / хөгжүдер. (Уран чүүл-биле холбашкан үлегер домак чогаадыр).

IV. Катаптаашкын.

Чечен чогаалдың сөзүглели-биле ажыл.

• Кандыг детальдар-биле ону тодарадып алдыңар?

Оюн “Кымның портредил?”

“Үлегер домакты чедир чугаала”

“Бердинген сөстер-биле үлегер домакты тып” Эртине – ном

(Эртинени черден казар,

Эртемнерни номдан тывар).

Кижи – аът (Кижи болуру чажындан,

Аът болуру кулунундан).

“Читкен эпитет...”

V. Түңнел.

Рефлексия.

1. Кичээл эгезинде эпиграф чогаадыр даалга бердинген болгай, кандыг сөстер азы өитаталар сүмелеп болур силер? (“Шораандан дыка хөй чүүлдерни номчуп өөренир...” “Салымга канчап чагыртып олурарыл?”)

2. Бодуңарга кандыг сагыш-сеткилди түңнел кылып, шиңгээдип алдыңар?

Бот үнелел.

1. Бөгүнгү кичээлге меңээ чаа ажыдыышкын болган чүүл...

2. Бөгүнгү кичээлге белеткенип тургаш, бодумга мындыг түңнел кылдым...

Онаалга. Номчаан чогаалывыска үнелел бижиир.

1. Ч. Кууларның “Шораан” деп тоожузу мени бодарынче албадапты....
2. Бөгүнгү кичээлге билип алганым чүүлдерим үлежиринче далажыйн...
3. Салымга чагыртып олурар бе?

VI. Демдектер салыр. Бирги бөлүктүң ажылдааны дээш демдектер салыр.

Ийиги бөлүктүң ажылдааны дээш демдектер салыр.  Үшкү бөлүктүң ажылдааны дээш демдектер демдек.

Кичээл төнген. Демниг ажылдажылга дээш четтирдим, уруглар!

Литература.

1. Ожегов С.И. Толковый словарь русского языка. – М., 2010.
2. Сюрюн-оол С.С., Байыр-оол С.Б. Тыва чогаал. 8 класс. – Кызыл, 2005.
3. Тыва дылдың тайылбыр словары / Д.А. Монгуштуң редакторлааны-биле. – Новосибирск, 2003.