Проект "Тожунуӊ ыдык куштары"

Слайд 1

Слайд 2

Сорулгазы : Тожу кожууннуң девискээринде куштарны шинчилээр , ыдык куштар дугайында тайылбырны кылыр . Шиитпирлээр айтырыглар : Тожу кожуунда куштарның даңзызын тургузар ; Ында кирген куштарның аразында « ыдык » куштарны илередир ; Ыдык куштарның тайылбырын чорудар .

Слайд 3

Куштар – бойдустун кайгамчык чаялгазы . Тыва чер куштар -биле кончуг байлак . Тожунуң чону – бойдуста куштар -биле э ң -не чоок өзүп келгеннер . Чүге дээрге көшкүн араттар куштарның тааланчыг үнүн ды ң нап амыдырап чораан . Иези ол куштар ышкаш чараш болзун дээш ажы-төлүнү ң аттарын безин куштар аттары -биле адап чорааннар . Чижелээрге : Давик , Агыына , Тогдук , Ангыр-оол дээш өске-даа .

Слайд 4

А ыдык куштар дээрге – Тожу улузу эжеш куштарны ынча дээр . Ол дээрге аңгыр , дуруяа деп куштар -дыр. Олар кайы-бирээзи чок болур болза , үр чурттап шыдавас . Эжин чоктап , муңгараар . Эжиниң өлген черинге каш- даа чыл ужуп келир . Ынчангаш оларны кайы-хамаан чок узуткап , чок кылып болбас – оларны камнаар , хумагалаар .

Слайд 5

Аңгыр (турпан) – ( хөл кужу ) өдүрек -биле төрелдешкек , алдын сарыг өңнүг , кончуг чараш ховар куш. Чазын өдүректиң соонда орайтады келир . Эр- кыс болуп эдержип алган чоруур эжеш куш. Ол бичии хөлдерге эштип дужер . 5-6 чуурга төрүүр .

Слайд 7

– Бараан Дажырган деп кырган-ачайны ң аңгыр куш дугайында чугаазын ды ң наалы ң ар . Тожу чонуну ң чугаазы -биле алырга , а ң гырның оолдары өзүп көвүдевес . Оолдары улгадып эштип , ойнап турар болу бээрге , кижилер ону эскерип көруп каар болза , а ң гыр оолдарын харамнангаш , чаңгыстап чип эгелээр . Элээн болгаш эштип дүжуп турган хөлүнге баарга , эр- кыс аңгыр ийелээн арткан болур . Бодунуң төлүн ол хире харамнаныр куш дээр . Аңгырны Тожу чону өлурбес турган . Чүге дизе ол бодунуң эъдин чиир , эжеш куш. Аңгыр кушту өлүрген кижи кезээде чааскаан , эшчок чурттаар . Ынчангаш ону Тожу чону ыдык куш деп адап чорааннар .

Слайд 8

Дуруяа (журавль) – эжеш куш ( хемниг черниң кужу ) Дуруяалар чылыг чурттардан чазын апрель төнчүзүнде четкилеп келирлер . Олар турум черлеринге эжеш (эр- кыс ) келирлер . Эдеришкен эжи -биле назынында кады чоруурлар . Эштиг дуруяны өлүрүп болбас . Дуруяа эжиниң өлген черинге чеди чыл иштинде алгырып , ыглап келир . Төрүүрге 1-2 чуурга төрүүр . Чиир чеми кат- чимис , сиген , курт-кымыскаяк , пага . Тожунуң чону дуруяаны бурган кужу дээр . Чүге дизе аал көргенде ону чеже-даа катап дээскиндир ужар . Ону камгалап , кадагалап турары ол дижир . Оларны хоюспас , өлүрүп болбас , кезээде кады чоруур эштиг , ыдык куш. Дуруяаны камгалаар , хумагалаар . Дуруяалар Тожунуң Мөөнде Доруг-Хөлге дүжүп ойнаарлар . Толбулга көвей дуруяалар турар боорга , ооң адын Дуруяалыгдеп адаан .

Слайд 10

Куу (лебедь) – эжеш куш ( суг кужу ). Ону бурганның ыдыктыг кужу дээр . Ооң хонар чери безин буянныг , арыг чер болур . Куу шагдан бээр-ле ховар куш. Назынында чаңгыс катап төрүүр . Күзүн сентябрь айда чылыг чурттарже ужуп чоруптар . Ону өлүрери хоруглуг . Бо куштар шупту Кызыл номда киир бижиттинген . Эвээжей берген ховар куштар -дыр, уруглар . Эжеш куштар өлүрерге эш тывылбайн баар , ол хевээр чааскаан артып каар . ( Тожу чоннуң чугаазы )

Слайд 12

Көккүр хөлдер баарында Хөөрежип болчаг кылган Эргим черниң эртинези Эжеш куштар хоюспаңар . Көргениңер дээш четтирдим !