Общешкольное мероприятие "Тыва оюннар" ко Дню празднования национального праздника Шагаа
Сценарий "Тыва оюннар" ко Дню празднования национального праздника Шагаа
Скачать:
| Вложение | Размер |
|---|---|
| 40.47 КБ |
Предварительный просмотр:
Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение
«Чаа-Суурская средняя общеобразовательная школа Овюрского кожууна имени Шарый-оол Владимир Чактаровича»
Методическая разработка внеклассного мероприятия
«Шаг чаагай, Шагаа чаагай!»
Название работы:
«Тыва оюннар»
Монгуш Олча Ивановна
Пояснительная записка
Каждый народ, в зависимости от социально-экономических условий своего развития, психического состава, географического положения исторически вырабатывал самобытные виды подвижных игр, развлечений и забав, способы их выполнения, которые потом составили своеобразные системы национального физического воспитания.
Народ бережно сохранял свои игры, передавая их из поколения в поколение, вплоть до наших дней. Вместе с тем тувинские народные игры развивались в постоянной взаимосвязи с играми соседних и родственных народов и заимствовали от них то, что соответствовало собственной направленности и национальному характеру.
Какова судьба тувинских игр на современном этапе? Некоторые из них, не отвечающие требованиям современной молодежи, ушли из быта тувинцев или изменились в соответствии с новым, советским, образом жизни, в этом и видим актуальность моей презентации. Тувинцы стали использовать много новых современных игр братских народов нашей страны, особенно русских.
На место игр, не соответствующих новым условиям жизни, пришло много содержательных спортивных игр и состязаний: футбол, волейбол, баскетбол, бег, прыжки, лыжи, плавание и др. Сейчас «Выбивание ремня» частично заменяется «Городками». «Стрельба в ремень» перешла в «Стрельбу в мишень» и др. Такие игры, как «Игра в кажык», «Баг кагары», «Буга шыдыраа», снова стали появляться в сельских местностях и культурно-просветительных учреждениях, благодаря характерной для общества развитого социализма, заботе о сохранении и развитии традиций национальной культуры. Издавна популярные среди тувинцев борьба, конные скачки, стрельба из лука получили свое дальнейшее развитие как национальные виды спорта. .
Тувинские народные игры выделяет четыре основные группы:
1. Массовые народные игры: баг кагары (выбивание ремня), баг адары (стрельба из лука в ремень), кара адары (стрельба из лука в мишень), аът чарыжы (конные состязания), хуреш (национальная борьба), шаптараазынныг оюннар (игровые состязания);
2. Настольные семейно-бытовые игры: шыдыраа (шахматы), буга
шыдыраа (бычьи шахматы), тугул шыдыраа (телячьи шахматы), хорул ойну (игра в хорул), даалы, панчык, кажык (игра в кости), дорт берге (четыре трудные испытания, игра на счастье), чыттырып кагары (игра в кости), дужуруп кагары, аът тудары (ловля коня), кажыкбиле бодалажыр (игра в кости, «устный счёт»), кажык-биле аът чарыжы (скачки), кажык адары
(стрельба в кости);
3. Молодёжные игры: хойнун ыры (хоровод), ак ыяш (белая палочка), согур аза (слепой чёрт), ок чугуртуру (передача стрелы), чинчи чажырар (прятать бусинку), тевек (почекушки), мынгырты (качели), чунгу (катание), адыр бут (соревнования на ходулях), кууйлу (игра с палкой), лапту (коллективная игра с мячом);
4. Детские игры, игры взрослых с детьми: сайзанак (игра с камнями), ужар ушпас (летит, не летит), чаштыр (прятки), бодалга (устный счёт), звуковые и подражательные игры, игры на пальцах, игры взрослых с детьми. На основе этих игр созданы танцы: «Стрельба из лука», «Табунщики»,
«Девиг» (танец орла), «Ак ыяш» (белая палочка), «Тевек» (почекушки).
В традиционном тувинском обществе было очень много детских игр. Есть игры, способствующие развитию речи, воображения, памяти, интеллекта, физических данных: силы, выносливости. Так, игра тевек (почекушки), развивает ловкость, выносливость, гибкость, тренирует ноги, способствует выработке правильного дыхания. Игра аскак – кадай развивает речевые навыки у детей, участники игры повторяют, закрепляют традиционный речевой этикет. Во время игры дети кричат, визжат, бегают, прыгают, падают, выплескивают эмоции, выводят энергию, получают встряску. Это полезно и для физического, и для психического здоровья.
Таким образом, актуальность заключается в изучении народных игр тувинцев, которые отражают форму жизни, уровень развития культуры древних тувинцев.
Актуальность мероприятия: Игра - исторически сложившееся общественное явление, самостоятельный вид деятельности, свойственный человеку. Игра может быть средством самопознания, развлечения, отдыха, средством физического и общего социального воспитания. Игры являются сокровищницей человеческой культуры. Игры отражают все области материального и духовного творчества людей. В основном эти игры проводились как состязания или соревнования, и проигравшие исполняли специальные задания. В эти задания входили исполнения роли, например: вой волка, лай собаки, подражание звукам разных
животных: овца, козла, коровы. Не сумевшим исполнить эти задания более легкие, например, показать образ одного общего знакомого. А остальные угадывали.
Подвижные игры, таким образом, способствовали возникновению тувинских обрядово игровых танцев.
Цель и задачи мероприятия:
- Научить правилам проведения тувинских национальных игр;
- Совершенствование умений и навыков играть в тувинские народные игры;
- Развитие общей выносливости;
- Воспитание здорового соперничества, формирование желания побеждать, умения проигрывать
Задачи
- Описание и характеристика народных игр тувинцев;
- Формирование бережногоотношения к родной природе и всему живому
- Воспитание уважения к труду людей
Используемые материалы и оборудования: презентация отрывков игр и животных, косточки (кажыктар), тос-карак,
Описание: проводится в красиво оформленном школьном музее, дети все одеты в национальные одежды
Темазы: «Тыва оюннар»
Организастыг кезээ Уруглар музейже киргеш тогериктей олуруп алыр.
Башкы: Экии, уруглар. Мендилежиптээлинерем, уруглар. Мен чугаалаарымга мени оттунуп чугаалаар силер.
Слайд-1-2
Амыр, амыр, мээн башкым!
Амыр, амыр мээн эжим!
Амыр, амыр ада-ием!
Амыр дээрге «Экии!» дээн-дир,
Амыр дээрге кадык дээн-дир,
Амыр дээрге тыва чоннун
арыг-чараш сеткили-дир!
Башкы: Эр хейлер! Богун биске шуптувуска биче сеткилдиг болгаш хундулээчел чорук биске херек.
(Уруглар олуруп алыр).
Кол кезээ
Башкы: Бистин чуртталгавыстын хой кезиинде ажыл хуннери болуп турар. Ооренген аайывыс-биле ажылывысче, школавысче ажыл хуннеринде барып турар бис. Бир эвес бистин чуртталгавыста чугле ажыл хуннери турган болза биске чалгааранчыг апаар. Ажыл хуннеринден ангыда кандыг хуннер бар ийик, уруглар? (Байырлалдар хуннери).
- Эр хейлер, шын-дыр! Чижээ, силер байырлал эрттирер дээн-дир силер. Чуну канчаар ужурлугул? (Байырлал эрттирер черин каастаар, кедер идик-хевин белеткээр, байырлалга херек ыры-шулуун ооренир, доргул-торелинге болгаш эш-оорунге байыр чедирер).
- Биске удавас кандыг байырлал болурул, уруглар?
Уруглар: Шагаа байырлалы.
Башкы: Эр хейлер! Шагаа дээрге тыва чоннун эрги чылды удеп, чаа чылды уткуур байырлалы-дыр. Ол дээрге тыва чоннун база бир кол байырлалы болуп турар. Тывалар Шагааны 12 чылдын чыскаал-чурумун сагып байырлаарлар. Ол 12 чыл шупту боттары чыл санаашкынынче кирген дириг амытаннарнын аттары-биле адаттынган болур. Оларнын чурум-чыскаалы мындыг:
Слайд 3-7
Куске чылы.
Инек чылы.
Пар чылы.
Тоолай чылы.
Улу чылы.
Чылан чылы.
Аът чылы.
Хой чылы.
Мечи чылы.
Дагаа чылы.
Ыт чылы.
Хаван чылы.
Башкы: Уруглар, бо чыл санаашкынынче кирип турар дириг амытаннарнын кайызы Тывада чурттап турарыл? (Куске, инек, тоолай, чылан, аът, хой, дагаа, ыт, хаван).
Уругларнын харыылары.
Башкы:
-Уруглар, Шагаа болза чугле тыва чоннун эвес, а бурят, моол чоннарнын эрги чылды удеп, чаа чылды уткуп турар байырлалы-дыр. Оон-биле кады кыштын чыккылама соогунун часкы хаттар-биле солчурун ооруп уткуп алыры, кышкы берге амыдырал адакталып, ак чемнин элбек болурунун эгезин байырлаары-дыр.
-Чаа чылдын эге айын Ак ай деп адаар, ол сут-биле, суттен кылган чемнер-биле холбашкан.
-Орус чонуу-биле болза, бис 2021чаа чылды шагда-ла уткупканбис.А бистин тыва ёзу-биле болза, ам уткуур бис.
-Шаг-шаандан бистин огбелеривис эрткен чылдын хир-чамындан, бок-кузурумунден адырлып алыр дээш оонун иштин арыглап, идик-хевин, ижик-дожээн ундуруп арыг харга кактаар, одек иштин арыглап-аштаар турган. Силер база Шагаа хунунде арыг харга идик-хевинерни кактап, андаштанып, арыгланып-аштанып болур силер.
-Ыяк белеткел чокта, ылап Шагаалап алыры болдунмас. Улуг улустун чугаазындан дыннаарга, орта белеткелди чай соолзуредир эгелей бээр. Ынчан олар саржаг, чокпек, ааржы, курут, ээжегей дээн ышкаш суттен кылган чемнерин курлап алыр. А кажан кыштаанга кожуп келгеш, шээр малды озеп, бода малды соп, оларнын эъдин уужелеп алыр.
-Шагаа хуннеринде тыва улустар бир чараш эки чанчылдыг. Олар ону кырганнарындан, ада-иелеринден салгап, дозеп алганнар. Ол болза, бот-боттарын хундулежип, оглеринче, аал-оранынче чалажыры база мендилежири болур.
-Канчаар мендилежирил? Кым билирил? (уруглар коргузер)
-Харлыг кыштын солгу айы тонуп турда,
Хамык чоннун ооруп-хоглеп байырлаары
Шагаа келди, амыр-мендээ, ажы-толум!
Унер чылывыс – Инек чылы болгай. Бочылдаторуттунгенкижилер кандыгыл дээрзин силерге номчуп берейн.
Инек чылы . Эн-не кадык улус шимченгир, мунгараачал. Чамдыкта дедир болгаш дурген улус. Шынчы, шиитпирлиг, оларга бузуреп болур. Бодунун туразы-биле чурттаар. Ажык сеткилдиг, оларнын сумези кезээде шын болгаш ажыктыг.Янзы-буру сонуургалдыг, акша чээрин болгаш улус мурнунга сос ап, чуве чугаалаарынга ынак эвестер.Кээргээчел болгаш бичии –ле када улуска башкартып аарлар, ынчалза-даа ол тур уеде.оон катап-ла шын туружун ээлептерлер. Холчок аныянда огленирлер, чок-ла болза шуут ог-буле тутпас. Долгандыр турар улуска хундуткелдиглер.
Башкы:-Шагаада тывалар чугле тыва оюннарны ойнап чораан.
-Уруглар, тыва оюннардан адап корунерем.(уруглар адаар)
Презентация «Тыва оюннар» Слайд 8
(Оюннарны кыска тайылбырлаар, кезек уругларга ойнадып болур)
- Эр хейлер! Шын-дыр. Силер олургаш шылай берген боор силер, уруглар. Ам тура халышкаш бичии ойнаптаалынарам.
Оюн «Аскак-Кадай»
Шагаада тыва чоннун ойнаар солун оюннарынын бирээзи. Бооюн шимченгир болгаш ургулчу чугуруп, маннап тургаш ойнаар оюн. Ойнаар чуруму мындыг:
Бир кижи «согур-аза» болур, бир кижи – уруглар «иези» болур, оске артканнары – «уруглары» болур.
Оюннун сорулгазы. «Согур аза» «иенин» уругларын тудуп алырын кызыдар, «иези» уругларын камгалап, «согур-азага» бербезин кызыдар, а уруглар база-ла «согур-азанын» холунга кирбезин оралдажыр. «Согур-азанын» холунга кирген кижи оюндан казыттынар.
«Ие» хамык «ажы-толун» соонга шууштур туттунуштуруп алыр. «Согур-аза» чедип келгеш, «ие»-биле шайлаан улус оттунуп чугаалажыр.
Бир башкы Аскак-Кадай, бир башкы авазы боор.
Аскак-Кадай: Экии!(чолукшуур)
Ава: Экиивенер, кырган-авай! (чолукшуур)
Аскак-Кадай: Артында кым боор?
Ава: Когээржиим-дир!
Аскак-Кадай: Когээржииннин артында?
Ава: Когээржиимнин холегези-дир!
Аскак-Кадай: Холеге артында холзеп турар кымнар боор?
Ава: Уругларым-дыр!
1 дугаар турар уругга келир.
Аскак-Кадай: Мээн уктарым даарап бээр сен бе уруум?
1 уруг: Чок!
2 дугаар уругга келир.
Аскак-Кадай: Мээн аалымда инектеримни саап бээр сен бе уруум?
2 уруг: Чок!
Аскак-Кадай: Мээн хоюм кадарып бээр сен бе оглум?
Оол: Чок!
Аскак-Кадай: Чоп кончуг хоранныг чувелер боор! Адыр, авазындан былаап алгаш барайн мен.
Туннел кезээ
Башкы: Уруглар, богун чуу деп байырлал дугайында чугаалаштывыс? Кандыг оюн ойнадывыс? Силерге чуу солун болду?
Башкы: Эр хейлер, уруглар. Богунгу бистин кичээливиске шупту дыка идепкейлиг кириштинер.
Кежик чол-даа улуг болзун.
Келир уе магадылал быжыг болзун
Аас-кежик кезээ шагда монгежизин
Ажы-толдун чуртталгазы каас болзун.
Список использованных источников:
- Агоол Е.М. Национальные виды спорта и игры - основа физического образования школьников РТ// Башкы - 2005 - №1 - с. 59-61.
- Байкара Б. Кажык - угаан оюну / Багыт-оол Байкара // Шын. - 2009. - Сентябрь 3
- Бурунгу тываларнын уругларыны? оюннары. - Тыв. аныяктары, 1974, июнь 27.
- Бурунгу оюн буга-шыдыраа // Сылдысчыгаш. - 1991. - Авг. 14.
- Доюлдуп Биче-оол. Тевектээринин сактыышкыны //Шын. - 1993. - Янв 13-А4
- Интернет-ресурсы
Приложение
Шагаа – улус чоннун тоогуден байырлалы.
Шагаа- эргилип кээр чаа чылдын ёзулалы.
Шагаа – чемзиг чемнин дээжизи, октерели.
Шагаа – оолдуН, кыстыН омакшылы, оорушкузу.
Уруг-дарыг ойнап-хоглээр чаагай хуну,
Улуг-биче чолугужар найыры-дыр.
Айым чаазы, хунум эртези!
Эрги чылды удеп,
Чаа чылды уткуп тур мен.
Куске чылы эрте берди, чана берди.
Кижилернин тодуг малы
Инек чылы чедип келди.
Шагнын чаагай эргилдези,
Шагаа хуну унуп келди.
6 ак менгилиг Инек чылы-биле,
Шагаа-биле! Курай-курай!
Шагаа дээрге тыва чоннун,
Чаагай сузук чанчылы-дыр.
Айнын чаазын, хуннун эртезин,
Алгап-йорээр байыры-дыр!
Чаагай час-даа чоокшулады
Шагаа чаа чыл моорлап келди!
Шагаа-биле аалчылар,
Шагаа-биле оолдар, кыстар!
Чарлып болбас ыдыктыг,
Чанчылывыс кагбаал!
Сагыызын дег камнаал,
Салгалдарга дамчыдаал!
Шагаа-биле ,чаа чыл-биле, курай, курай!
Шагаа келди – сандан салыыл,
Шагаа келди – чолукшунар.
Шагаа келди – ойнаалынар,
Шагаа келди – хоглээлинер!
Шагаа – найыр уткуп турар,
Шоваа – эрес чаштарывыс,
Чалбарыглыг йорээл салып,
Чараш ырны соннеп турлар!
Ыры «Шайывыс»
Унген-кирген улуска
Ургулчуле соннеп бээр
Кузел хандыр аартап аар
Куш-ле киирер шайывыс
Ааштаанда – тоттурар
Аараанда – сегидер
Шагзыраанда – сергедир
Шайывыс, шайывыс
Пейте, пейте – чай
Чай тувинский с молоком!
