Сценарий разработка к национальному празднику Шагаа «Ак чолдуг Шагаам»
методическая разработка

МБОУ Аржаанская СОШ

Сценарий разработка к национальному празднику Шагаа

«Ак чолдуг Шагаам»

2022 чыл

Сценарий «Ак чолдуг Шагаам»

Сорулгазы:

1. Ада-огбелернин бурун шагдан байырлап келгени улусчу байырлалынын ёзулалдарын уругларга билиндирип, ооредир. Хундулээчел, биче сеткилдиг, сонуургак болурунга кижизидер.

Дерилгези:  ог, улегер домактар бижээн плакаттар азар. Чалама, артыш, тос-карак, аяктар

Арга-методу: моорей-корулде, оюннар.

Чыыштын чорудуу:

Танцы-Сам «Аяк-шайым» (8 класстар уруглары)

1.Шагаа - дээрге огбелернин тоогуден ынакшылы, найыры-дыр!

Шагаа - дээрге эргилип кээр Чаа-чылдын езулалы,

Шагаа - дээрге чемзиг чемнин дээжизи, ойнаар- хоглээр чаагай хуну

Шагаа - дээрге огбелернин тоогуден монгежиткен езулалы!              

2.Шагаа – шагнын эргиндизи,      

Чыккылама кышты солуур      

Чырык чаагай частын бажы      

Шагаа айы – Чаа-чыл-дыр!

3.Шагаа арбын малдын кышты

Ашканынын демдээ ол-дур!

Аккыр суттен кылган чемнин  

Арбын апаар эгези-дир!  

4.Чарлып болбас ыдыктыг  

Чанчылывыс кагбаал!  

Салгалдарга дамчыдаал,

Сагыызын дег камгалаал!

5. Чыккылама кышты солуу

Чырык чаагай частын бажы

Шагаа айы – Чаа-чыл-дыр!

 Шагаа келди Курай-Курай! Чаа-чыл унду Курай-Курай

Кырган-ава. (йорээл чугаалаар, тос-карак-биле судун чашпышаан)

Оршээ хайыракан!

Эрги чылды удеп,

Чаа чылды уткуп тур бис.

Чыл бажы келди,

Чылан бажы союлду,

Ажыл-ишчи, шудургу,

Оожум топтуг пар чылы

моорлап келди, курай-курай!

Дайын – чаа турбазын,

Бойдустун айыыл-халавы чок болзун, оршээ!

Арат –чонумамыр-тайбын, аас- кежиктиг болзун, оршээ!

Аарыг- хамчык турбазын,

Аш – чут турбазын, Оршээ!

Ак-кок дээр кезээде аяс турзун,

Алдын хунум улам чырык- чылыг болзун, оршээ!

Амыдырал улам хогжуп, чечектелзин, оршээ!

Оран- чуртум сайзыразын,

Оглу- кызы ковей болзун, оршээ!

Чыл чаагай, чон кежиктиг болзун, оршээ!

Аастыг чувеге амзатпадым

Эринниг чувеге дээртпедим,

Ак судум чажып чалбарып тур мен, оршээ!

Арат чонум амыр-тайбын чурттазын, оршээ!

Шупту: Курай-курай!

Ак-Сал ирей (санын салып, чеминин устун отче каар)

/Оон шупту чалама баглаар/

Кырган-ие: Амыр-ла, амыр?

Шупту: Амыр,амыр.

Кырган-ие:-Думаа-ханаа. ыт-куштан сол-ла бе, ынар?

Шупту: -Сол-сол!

Кырган-ие: Соок кыштан, изиг чайдан мал- маган хур-ле бе, ынар?

Шупту:Хур-хур ийин ынар.

Уруу:Шагаа – шагнын эргилдези,

Чырык чаагай чолду оштаан,

Шагаа-биле! Чаа чыл-биле!

Курай-курай!

Шупту :Курай-курай!

Уруу: Монгулектин менгизи дег

Монгун баштыг кырган-ачай,

Алгаг-йорээл алгап бээрин

Ажы-толун дилеп тур бис.

Ыры «Шайывыс»

Ак-Сал ирей:

Амыр-ла, амыр!

Ажы-толум, бугу чонум!

Шагнын чаагай эргилдези,

Шагаа-биле, курай-курай!

Аалдап келген чаа чыл

Кара пар чылын

Мынчаар номнаан:

Пар чылы тодуг-догаа эки чыл-дыр

Арбай-тараа, унуш-дужут

Аажок элбек болур чыл-дыр.

Ажыл-ишчи, эрес-кежээ болур болза

Амыдырал байлак болгаш тодуг болур.

Ак сут чажып, оран-чуртка тейлээр болза,

Буян чолду бурган башкы соннээр чыл-дыр.

Эки чуве бээр турзун!

Бак чуве ынай турзун!

Арат чоннун келир ойу

Аяс дээр дег чырык болзун! Оршээ! Оршээ!

Улуг-биче, кырган-чалыы

Ужур ындыг – чолукшуулу!

Уруу:

Акшый берген огбе кижээ

Ак-кок кадак тудуп сунуп,

Аас-кежик алгап-йорээп

«Амыр-ла!» деп чолукшуулу!

- «Амыргын-на амыр!» Шагаа-биле!

«Чолукшулга ёзулалы» /Кырган-ава, кырган ача-биле чолукшулга, чолукшулга кылгаш-ла огде олуттарынче олурар/

Ыры «Артыш»

Шагаа доюн огнун ээлери-биле кожа чурттап чоруур аалдын улуг-биче кижилери катчып алгаш эттирер дээш келгеннер. Аалдын ээлери келген шупту чонну оонче чалап уткуп турар.Келген чон тыва езулал – биле чолукшуп турар. Чолукшур чорук, чылда чангыс картап, чуг-ле Шагаа хунунде болур. Назыны улуг кижиге назыны аныяк кижи ийи холун кожа туткаш, апдыжын ору корундур сунар,а улуг кижи бичезинин адышарынын кырынга болунун  адыжын дегзип каар)

 Аалчылар: - Амыр, амыр!

Огнун ээлери:- Амыргын тур.Амыр-ла!

Бот-боттарынга ак-сеткилиндин алгыш-йорээлдерин :    

Самдан:Шаг чаагай, Шагаа чаагай!                              

 Шагаа-найыр чаагай-ла болзун!                            

 Шагнын чаагай эргилдези                                

Шагаа хуну унуп келди!

 Эдер-оол:  Чымыш иштиг чыргалдыг бай                              

пар чылын уткуп тур бис !                              

 Унуп орар пар чылда                              

Ууле херек чогуп турзун,                              

 Уткуп турар торел -чонга                              

 Ууттунмас кежик келзин!

Максим:  Амыр менди чолукпушаан                            

  Ак- чем амзап йорээл салчыыл                            

 Аарыг- аржык чагдавазын                            

Айыыл- халап таварбазын

Света:  Булуттуг дээр аяс турзун!                            

Бурган башкы ыдыктап каан                            

Буян кежик бодаразын !                              

Чаа-чыл-быле! Курай-Курай!

Кырган-ие: Дөрже эртип, аяк шайдан чооглаӊар (аяк шайны кудар).

(Огже кирип, удур-дедир белек алчып, амыр-менди солучур .Аштанып чемненип оргаш,  бот   боттарынга  чанчыл  болган айтырыглыг база харыылыг  чугаа болур.) Огнун ээлери база аалчырарнын аразында адаан-моорейлиг оюн-тоглаа эгелээр :

Танцы-сам «Декей оо»

Айдан:

Ада-огбе бурун шагдан

Ажы-толге арттырып каан

Аас чогаал эртинези

Амдыгаа дээр уттундурбаан.

Экер эрлер кайда силер? Эмдик аъттан шалбадаалыӊар.

 Оюн «Аът шалбадаары» (класс бүрүзүнден бир оол)

Анчы:

Тывызыктап, тоолдажып,

Дызырадыр танцы теп

Чанчыл болган шагаавысты

салгакчылар улап чор бис.

Джамилия:

Дурген чугаага кандыг силер

Кагжып-шенеп коор бис бе? (Дурген-чугаа оюнну)

Билдим-билдим

Биче шынаа

Шынаалаза-шыргай сериин

Серииннезе-сериин чайлыг

Чайлаглаза-чаагай сиген

Сигеннезе-кажаа долар

Доларлаза-доскаар хойтпак

Хойтпактаза-амданныг чем.

Уруг: Бардам чорук кылбаалыӊар, бардамнажып ойнаалыӊар! (манчы чиир оюн)

Роберт: Экер-эрес эрлер      

Тевек ойнап унуп кээрге              

Эзир кушка домейлеп боор      

Денди чараш корунер даан!  

Максим: Тенек болбас, оолдар

Тевектен теп ойнаалыӊар.

Бирээ, ийи, уш че-ве!Бир-даа катап дүжүрбээли. (Тевек оюнну)

Олча: Дараазында улаштыр-ла                            

Ойнаалынар, хоглээлинер                            

Шагаа, найыр будуузунде                            

Моорейге шылгараанарны                            

Шаннал-мактал манап туру

Узун тыныш мөөрейин эгелээр-дир- дээрге, шупту «Че-ве!»  

1-гизи:

Бир курут,

Ийи курут,

Уш курут- дээш-ле улуг киир тынгаш, ол-ла тыныжы-биле санааш чоруптар.

2-гизи: - Чаа, мен эки эр болуйн,30 кара кодан санаайн:

                Бир кара кодан.

Ийи кара кодан.

Уш кара кодан… дээш-ле  баар. (Узун-тыныш моорейи)

Уруг: Арга кирген саат дайнаар, аалга кирген шай аартаар! (класс башкыларыныӊ аразында  шай аартаар мөөрей).

Оол: Матпаадыр паштанзын,

Бажы-Курлуг бажын тутсун.

Ортаа-Мерген одагланзын,

Уваа-Шээжең уруктазын,

Биче-Мөөмей бүүрек чизин,

Чээрген-чаарган чыгзын.

Арбай хоор, арбай-хоор! – дээр.

- Тараа соктаар оюн. 1-1 оол        

1:

Тываларнын тыны тудуш

Сузуглели чогум чудел?

Тыва кижи чоргааралы

Сулде-куду, ыдыы чудел?

2: Эрги чыл эжиктен үндү

Чаа чыл эжиктен кирди.

Эки чүве ээлзин,

Бак чүве барзын!

Хана-думаа өршээзин,

Хай-бачыт чайлазын,

Хыраа-доӊат дүшпезин,

Кааӊ-халыын болбазын,

Кат-чимис элбек болзун!

Аал-чурт амыр-менди турзун,

Амыр-тайбыӊ, доктаап турзун

Курай, курай!

(Шупту: Курай! Курай!)

3:

Сагыызын дег хумагалыг

Чанчылдарда, ужурларда

Буян оргээн шажынында

Бурун шагнын Шагаазында.

Ак-Сал  ирей:                        

Унуп орар Пар чылы-                              

 Эртинезин хайырлазын                        

Эът- чеминер элбек болзун!                        

 Унуш - дужудунер чаагай болзун!                        

 4: Ууленер будер болзун!

Айнын чаазы, хуннун эртенинде

Адагаштыг саным салдым!

Уткуп турар Пар чылы

Ууттунмас кежиктиг болзун!

/Шупту могеер/                                              Ыры «Алдын Шагаа»