Мои статьи.
статья

Тарыс аржаанында ажыглаттынып турар улегерлеп алган сѳстерниң тыва дылче очулгазы.

Тере-Хѳл кожууннуң чонундан аңгыда, Тыва Республиканың, Россия Федерациязының аңгы-аңгы регионнарындан  база даштыкы чурттарның чону Тарыс аржаанынга дыка хѳйү-биле дыштанып кээп турар апарган.        

      Тываның ѳске девискээрлеринде оңгачалыг (бичии казанак бажыңчыгаштарлыг) аржааннар чок. Тарыс аржаанында оңгачалар бар. Олар моол аттарлыг. Оңгачаларның аттарын моол дылдан тыва дылче очулдурар ажылды кылып шенедивис.  Ук сѳстерниң хѳй кезии моол словарьда бар болган. Сѳстерниң лексиктиг уткаларын алгаш кѳѳрге, Кунгуртугнуң улуг назылыг информантыларының тайылбырлап берип турары-биле дүгжүп турар. Ук сѳстерни Тываның ѳске кожууннарының чурттакчы чону ажыглавайн турарлар.

        Амгы үеде Тарыс аржаанында оңгачаларның аттарын тыва дыл кырында бижээн даңзыларны азып каан. Кунгуртугнуң улуг назылыглары аңаа таарзынмайн турарын чугаалаар болдулар.

      Бо ажыл Тываның ѳске кожууннарының чонунга солун, ажыктыг болуру чадавас.

       Тере-Хѳл чонунуң чугаазында ажыглаттынып турар сѳстерни чоннуң адап турары ёзугаар кииргеш, оларның лексиктиг утказын тайылбырлаарын оралдаштывыс.

1.Оваа [ова:], моол дылда овоо  - чыып каан даштар. Дѳмей уткалыг болган.

2.Саң [саң] – от кырынга чем ѳргүүрү, моол дылда цаң – хыраа, кеңгирге, шаң

3.Чалама [чалыма] –дилиндек пѳстер, моол дылда цалам - аргамчы, илбек

4.Оңгача [оңхача]  – мага боду-биле кирер изиг градустуг аржааннар кырында кылып каан бичии бажыңчыгаштар, моол дылда онцог – изиг суг. Изиг суг кырында боорга,  кунгуртугжулар ынчаар адаар апарганы билдингир.

Мага-бот-биле кирер оңгачалар аттары

  1. Хүтен                                   6. Ѳндүр                         11. Цорг

  2. Алык                                    7. Муныт                        12. Тавын цул

  3. Биче тептээл                        8. Бедеге                        13. Седик

  4. Улуг тептээл                        9. Зуун бѳѳр                  14. Пан чик

  5. Хѳлсѳн туулуг                    10. Барыын бѳѳр            15. Шар ус

       Сѳстерниң лексиктиг утказындан тывылган онгачалар аттары деп чүүлдү номчукчулар билиптер боор деп идегедивис.

Моол дылдан тыва дылче очулгазыТарыс аржаанында оңгачаларның аттары, адаары, утказы
1.Хүйтен – соок1-ги оңгача: Хүтен [хү:түң]  – t соок аржаан.
2.Алаг – шокар, чаңгыс аай эвес.     2 -ги оңгача: Алык (алыг) [ала] – кыры чылыг, адаа соок. Холушкак t-ны барымдаалап адаан.
3.Бяцхан – бичии, дэвтээл – шыгыдып ѳттүрер3-кү оңгача: Биче тептээл [пычыхын тептэ:л] - бичии уруглар шаптаныр аржаан.
4.Их – улуг   4-кү оңгача: Их тептээл [улуг тептэ:л] - улуг улус кирер аржаан
5.Хѳлс – бус, дер. Туулга -  тоолгалаар эм, кошкадыр.    5-ки оңгача: Хѳлсѳн туулуг [хѳлсѳн, хѳлүсүн] - мага-ботту дериттирер. Туулуг деп сѳстү кунгуртугжулар ажыглавайн турар. Очулгазының утказы бар: шагзырадып, кошкадыр аржаан.
6.Ѳндѳр – эң улуг, бедик. Сарыг шажынга катап тѳрүттүнген эң улуг хүндүлүг эр кижи  6-гы оңгача: ϴндүр [ѳнтүр] – чүгле эр улус кирер, эр «баштыңчы» дээн утказын ажыглаан аржаан
7.Моол, тыва словарьларда «муныт» деп сѳс чок. Умдак деп сѳске адалгазын дѳмейлеп болур. Адаккы органнар деп очулдурган.7-ги оңгача: Муныт [муныт]-чүгле херээжен улус кирер аржаан. Үре-тѳл чаяавайн турар херээжен улуска таарымчалыг.
8.Бэтэг – аарыглар аттары: зоб, ыжыктар, баардан ѳрү органнар.8-ки оңгача: Бедеге [петихи] – боостаа, хѳрек, баардан ѳрү аарыглар эмнеп кирер аржаан.
9.Зүүн – чѳѳн, бѳѳр - бүүрек       9ку оңгача: Зуун бѳѳр [чѳ:н пү:рек] – солагай талакы бүүректи эмнээр аржаан.
10.Баруун - он талазы, бѳѳр – бүүрек   10-гу оңгача: Барыын бѳѳр [бары:н пү:рек] – оң талакы бүүректи эмнээр аржаан.
11.Цорго – кран, хѳнек думчуу  11-ги оңгача: Цорг [шорга] – саартынып кирер аржаан.
12.Таван цул – 5 аңгы орган: ѳкпе, чүрек, баар, бүүрек, чавана.12-ги оңгача:Тавын цул [тавансуул] – беш аңгы аарыгга эки аржаан
13.Пан деп сѳс моол словарьда чок. Чийг – ѳл-шык13-кү оңгача: Пан чик [панчик]– ѳл-шык үндүрер аржаан
14.Седик деп сѳс моол словарьда чок

14-кү оңгача: Седик [сетик] – кеш аарыгларынга кирер аржаан.

15.Шар –сарыг, ус - суг   15-ки оңгача: Шар ус[шарус] –улуг назылыг улустуң сѳѳктери сарыг сугланы берген турар дижир, оон тывылган аржаан

Моон алгаш кѳѳрге, «муныт», «седик», «пан» деп сѳстер моол, тыва словарьларда чок.

Тарыс аржаанында оңгачалар аттарының тыптып келген тѳѳгүзүнүң чылдагааны:

  1. Тываның кайгамчык чараш Кунгуртуг суурунуң чону, моол чон-биле кожа-хѳлбээ амыдырап, аралажып чурттап чорааны. Улуг назылыгларның аржааннарга эмненириниң тѳѳгүзүнүң тайылбыры моол сѳстерниң утказы-биле барык чоокшулашкак.

  2. Ѳске диалектилерде болгаш тыва литературлуг дылда ажыглаттынып турар сѳстер чок. Чүгле Тере-Хѳл диалектизинде ажыглаттынып турар сѳстер бар.

       Ажыглаан литература:

1. Ц.Долинг, Б.Дадар-оол «Тыва –Моол словарь»

2. «Моол-орус академиктиг словарь»

3. Д.А.Монгуштуң редакциялаан «Орус-тыва словарьны» ажыгладывыс.

        Чугаалашкан информантыларывыс:

  1. Дерме Нил Доржуевич, 1949 ч., Кунгуртуг.

  2. Ак Долчанмаа Акимовна 1943 ч., Кунгуртуг.

  3. Хомушку Серенмаа Шулуевна, 1942., Кунгуртуг.

  4. Кунчун Серенмаа Бургутовна, 1939 ч., Кунгуртуг.

  5. Мунзук Чечек Чигеевна, 1934 ч., Кунгуртуг

6. Тѳмүр Шимит, 1935 ч., Кунгуртуг

7. Сандак Чейзең, 1943 ч., Кунгуртуг.

 

Материалды тыва дыл, чогаал башкызы Найдан Ч.Х. белеткээн.

 

 

Скачать:


Предварительный просмотр:

Тарыс аржаанында ажыглаттынып турар улгерлеп алган сѳстерниң тыва дылче очулгазы.

Тере-Хѳл кожууннуң чонундан аңгыда, Тыва Республиканың, Россия Федерациязының аңгы-аңгы регионнарындан  база даштыкы чурттарның чону Тарыс аржаанынга дыка хѳйү-биле дыштанып кээп турар апарган.        

      Тываның ѳске девискээрлеринде оңгачалыг (бичии казанак бажыңчыгаштарлыг) аржааннар чок. Тарыс аржааны оңгачалар бар. Олар моол аттарлыг. Оңгачаларның аттарын моол дылдан тыва дылче очулдурар ажылды кылып шенедивис.  Ук сѳстерниң хѳй кезии моол словарьда бар болган. Сѳстерниң лексиктиг уткаларын алгаш кѳѳрге, Кунгуртугнуң улуг назылыг информантыларының тайылбырлап берип турары-биле дүгжүп турар. Ук сѳстерни Тываның ѳске кожууннарының чурттакчы чону ажыглавайн турарлар.

        Амгы үеде Тарыс аржаанында оңгачаларның аттарын тыва дыл кырында бижээн даңзыларны азып каан. Кунгуртугнуң улуг назылыглары аңаа таарзынмайн турарын чугаалаар болдулар.

      Бо ажыл Тываның ѳске кожууннарының чонунга солун, ажыктыг болуру чадавас.

       Тере-Хѳл чонунуң чугаазында ажыглаттынып турар сѳстерни чоннуң адап турары ёзугаар кииргеш, оларның лексиктиг утказын тайылбырлаарын оралдаштывыс.

1.Оваа [ова:], моол дылда овоо  - чыып каан даштар. Дѳмей уткалыг болган.

2.Саң [саң] – от кырынга чем ѳргүүрү, моол дылда цаң – хыраа, кеңгирге, шаң

3.Чалама [чалыма] –дилиндек пѳстер, моол дылда цалам - аргамчы, илбек

4.Оңгача [оңхача]  – мага боду-биле кирер изиг градустуг аржааннар кырында кылып каан бичии бажыңчыгаштар, моол дылда онцог – изиг суг. Изиг суг кырында боорга,  кунгуртугжулар ынчаар адаар апарганы билдингир.

Мага-бот-биле кирер оңгачалар аттары

  1. Хүтен                                   6. Ѳндүр                         11. Цорг
  2. Алык                                    7. Муныт                           12. Тавын цул
  3. Биче тептээл                        8. Бедеге                        13. Седик
  4. Улуг тептээл                        9. Зуун бѳѳр                  14. Пан чик
  5. Хѳлсѳн туулуг                    10. Барыын бѳѳр            15. Шар ус

       Сѳстерниң лексиктиг утказындан тывылган сѳстер деп чүүлдү номчукчулар билиптер боор деп идегедивис.

Моол дылдан тыва дылче очулгазы

Тарыс аржаанында оңгачаларның аттары, адаары, утказы

1.Хүйтен – соок

2.Алаг – шокар, чаңгыс аай эвес

3.Бяцхан – бичии

дэвтээл – шыгыдып ѳттүрер

4.Их – улуг

5.Хѳлс – бус, дер

Туулга -  тоолгалаар эм, кошкадыр.

6.Ѳндѳр – эң улуг, бедик. Сарыг шажынга катап тѳрүттүнген эң улуг хүндүлүг эр кижи.

7.Моол, тыва словарьларда «муныт» деп сѳс чок. Умдак деп сѳске адалгазын дѳмейлеп болур. Адаккы органнар деп очулдурган.

8.Бэтэг – аарыглар аттары: зоб, ыжыктар, баардан ѳрү органнар.

9.Зүүн – чѳѳн, бѳѳр - бүүрек

10.Баруун - он талазы, бѳѳр – бүүрек

11.Цорго – кран, хѳнек думчуу

12.Таван цул – 5 аңгы орган: ѳкпе, чүрек, баар, бүүрек, чавана.

13.Пан деп сѳс моол словарьда чок.

Чийг – ѳл-шык

14.Седик деп сѳс моол словарьда чок

15.Шар –сарыг, ус - суг

1-ги аржаан: Хүтен [хү:түң]  – t соок аржаан.

2 -ги аржаан: Алык (алыг) [ала] – кыры чылыг, адаа соок. Холушкак t-ны барымдаалап адаан.

3-кү аржаан: Биче тептээл [пычыхын тептэ:л] - бичии уруглар шаптаныр аржаан.

4-кү аржаан: Их тептээл [улуг тептэ:л] - улуг улус кирер аржаан

5-ки аржаан: Хѳлсѳн туулуг [хѳлсѳн, хѳлүсүн] - мага-ботту дериттирер. Туулуг деп сѳстү кунгуртугжулар ажыглавайн турар. Очулгазының утказы бар: шагзырадып, кошкадыр аржаан.

6-гы аржаан: ϴндүр [ѳнтүр] – чүгле эр улус кирер, эр «баштыңчы» дээн утказын ажыглаан аржаан.

7-ги аржаан: Муныт [муныт]-чүгле херээжен улус кирер аржаан. Үре-тѳл чаяавайн турар херээжен улуска таарымчалыг.

8-ки аржаан: Бедеге [петихи] – боостаа, хѳрек, баардан ѳрү аарыглар эмнеп кирер аржаан.

9ку аржаан: Зуун бѳѳр [чѳ:н пү:рек] – солагай талакы бүүректи эмнээр аржаан.

10-гу аржаан: Барыын бѳѳр [бары:н пү:рек] – оң талакы бүүректи эмнээр аржаан.

11-ги аржаан: Цорг [шорга] – саартынып кирер аржаан.

12-ги аржаан:Тавын цул [тавансуул] – беш аңгы аарыгга эки аржаан

13-кү аржаан: Пан чик [панчик]– ѳл-шык үндүрер аржаан.

14-кү аржаан: Седик [сетик] – кеш аарыгларынга кирер аржаан.

15-ки аржаан: Шар ус[шарус] –улуг назылыг улустуң сѳѳктери сарыг сугланы берген турар дижир, оон тывылган аржаан.

Моон алгаш кѳѳрге, «муныт», «седик», «пан» деп сѳстер моол, тыва словарьларда чок.

Тарыс аржаанында оңгачалар аттарының тыптып келген тѳѳгүзүнүң чылдагааны:

  1. Тываның кайгамчык чараш Кунгуртуг суурунуң чону, моол чон-биле кожа-хѳлбээ амыдырап, аралажып чурттап чорааны. Улуг назылыгларның аржааннарга эмненириниң тѳѳгүзүнүң тайылбыры моол сѳстерниң утказы-биле барык чоокшулашкак.
  2. Ѳске диалектилерде болгаш тыва литературлуг дылда ажыглаттынып турар сѳстер чок. Чүгле Тере-Хѳл диалектизинде ажыглаттынып турар сѳстер бар.

        Ц.Долинг, Б.Дадар-оол «Тыва –Моол словарь», «Моол-орус академиктиг словарь», Д.А.Монгуштуң редакциялаан «Орус-тыва словарьны» ажыгладывыс.

        Чугаалашкан информантыларывыс:

  1. Дерме Нил Доржуевич, 1949 ч., Кунгуртуг.
  2. Ак Долчанмаа Акимовна 1943 ч., Кунгуртуг.
  3. Хомушку Серенмаа Шулуевна, 1942., Кунгуртуг.
  4. Кунчун Серенмаа Бургутовна, 1939 ч., Кунгуртуг.
  5. Мунзук Чечек Чигеевна, 1934 ч., Кунгуртуг

6. Тѳмүр Шимит, 1935 ч., Кунгуртуг

7. Сандак Чейзең, 1943 ч., Кунгуртуг.

Материалды тыва дыл, чогаал башкызы Найдан Ч.Х. белеткээн.


По теме: методические разработки, презентации и конспекты

Статья "Главное захотеть стать здоровыми"

Из опыта работы учителя физической культуры о реализации ФГОС НОО...

Статья о проектной деятельности учащихся: Проект "Путешествие по зоопарку", статья размещена на сайте ПАПО в архиве новостей, http://pacad.ru, выступление было 29 апреля 2011 г. в г. Черноголовка состоялись Московские областные педагогические чтения

29 апреля 2011 г. в г. Черноголовка состоялись Московские областные педагогические чтения "Проектная и исследовательская деятельность учителя"Проект: «Путешествие по зоопарку»Бойкова Анна Александровн...

Статья "Влияние музыки на здоровье человека" Автор статьи Дёмина Наталья Анисимовна

Важна и та музыка, которая звучит в дошкольном учреждении и дома, которая формирует дальнейшие предпочтения и культурный уровень подрастающего поколения. Ведь сегодняшние дети – будущее нашего государ...

Статья "Помогите ребенку стать одаренным", опубликованная в сборнике статей и научно - методических материалов научно - практической конференции"Одаренность и девиация современного ребенка: опыт развития и преодоления" 28 сентября 2012 г .

По данным американского психолога Е. Торренса, около 30 процентов детей, отчисленных из школы за неуспеваемость, были одаренными.Развивайте способности ребенка, все подряд, какие в нем только обнаружа...

Статья "Очень трудно сразу стать взрослым"

Чему и как учит школа? Что важней - знать математику, химию, биологию или уметь правильно ориентироваться в жизненном пространстве, развивать в каждом ученике способность самообразования, самоконтроля...

Статья "Образование будущего",эффективный педагогический опыт:сборник научных статей и методических материалов.

Статья "Образование будущего",эффективный педагогический опыт:сборник научных статей и методических материалов....