«Башкы кижиге тураскааткан шүлүктерниӊ онзагайы»

Слайд 1

Секция «Тувинская литература» Доклад по теме: « Башкы кижиге тураскааткан шүлүктерни ӊ онзагайы » I Республиканская научно-практическая конференция « Башкывыска мөгейиг », посвященная светлой памяти учителя родного языка и литературы М.Ф. Бавуу и Году педагога и наставника в РФ Кол Анита Ак- ооловна , ученица 9 «г» класса МБОУ «СОШ №18 им. О.М.-Д. Лопсана-Кендена г. Кызыла» Научный руководитель: учитель родного языка и литературы Санаа Чинчи Семеновна

Слайд 2

Допчузу Киирилде ………………………………………………………………………3 I эге. Башкы кижиге тураскааткан шүлүктерни ӊ бөлүктээшкини …………5 II эге. Башкы дугайында шүлүктерни ӊ онзагайы ……………………………9 Түӊнел …………………………………………………………………………12 Ажыглаан литература даӊзызы ………………………………………………13 Капсырылга ……………………………………………………………………14

Слайд 3

Тыва дылдыӊ тайылбырлыг словарында башкы деп сөстүӊ тодарадылгазы: БАШКЫ. 1. Сарыг шажын талазы-биле тускай белеткелдиг, чогуур ёзулалдар кылып, улуска ном номчуп берип, эмнээр кижи, лама. – Служитель культа, лама. 2. Ортумак азы дээди өөредилге черинге кандыг-бир эртем өөредир кижи, ол ышкаш черле кижини кандыг-бир чүвеге өөредир кижи. – Учитель, преподаватель, педагог, наставник. 3. Улусту баштап турар кижи, баштыӊчы. – Вождь, учитель. 4. Кандыг-бир чүвени билип ап, өөрениринге идиг болур чүүл. – То, что способствует пониманию, изучению чего-либо [ ТСТувЯ I 2003 : 232 ] .

Слайд 4

Шинчилел ажылының объектизи: Тыва чогаалда башкы кижиге тураскаадып бижээн шүлүктер. Ажылд ың чаа чүүлү : Тыва литературада башкы кижиге тураскааткан шүлүктерни ӊ бөлүктээшкинин кылган , оларны ӊ онзагайын шинчилеп көрген ажылдарны ӊ чогун барымдаалап , ук темага бижээн шүлүктерни ӊ сайгарылгазын кылыры чугула .

Слайд 5

Шинчилел ажылының сорулгазы : Тыва чогаалда башкы кижиге тураскаадып бижээн шүлүктерниӊ онзагайын сайгарып көөрү . Сорулганы боттандырары -биле шиитпирлээр айтырыглар : – башкы дугайында шүлүктерни дилеп , чыып алыры ; – чыгдынган материал-биле таныжып , шүлүктерни бөлүктерге чарып алыры ; – башкы дугайында шүлүктерни ӊ онзагайын шинчилеп көөрү .

Слайд 6

Доозукчу ажылдың теоретиктиг үндезиннери : Н.А . Николинаның «Филологический анализ художественного текста» [2007], К.Б. Доржунуң «Тыва чечен чогаал сөзүглелиниң филологтуг сайгарылгазы . Эртем ажылдарының чыындызы » [2014] деп эртем ажылдарынга даянган бис. Ажылдың материалы: Башкы кижи дугайында чечен чогаалдар болгаш интернеттен чыып бижээн 22 шүлүк . Ажылдың тургузуу : шинчилел ажылы киирилде , ийи эге, түңнел , литература даңзызы болгаш капсырылгадан тургустунган .

Слайд 7

Башкы дугайында шүлүктерни ӊ бөлүктээшкини Ленин башкыга тураскааткан шүлүктер Башкы кижиге тураскааткан шүлүктер Өске дылдарда башкы дугайында шүлүктерни тыва дылче очулдурган шүлүктер

Слайд 8

Шүлүк «БАШКЫМНЫӉ ЧАГЫЫ» , Леонид Чадамба , 1949: « Өөренир , өөренир , База катап өөренир » — Өргүн көвей уругларга Башкы Ленин ынчаар чагаан … Шүлүк «БАШКЫ – ӨЛҮМ ЧОК СӨС» , Юрий Кюнзегеш , 1970: – Баар оруум чырыткызы – Башкы деп сөс өлүм чок ! – дээн Кызыл тукка даӊгырааӊны Кым-даа хөрлеп , балай албас . Чүге дизе бисти ӊ улус Чүгле чаӊгыс домак -биле Идегелин илередир : – Ленин башкы – чырык хүнүм !

Слайд 9

Шүлүк « Башкы », Леонид Чадамба : Дүне . Бир шак . Улус удаан . Дүүрээзин чок . Шак -ла дагжаар . Орай дүне бир-ле бажың . Оду чыраан – одуг турар . Ында чүгле Байыр башкым Кыдырааштар хынаан орар …

Слайд 10

Андрей Дементьевти ӊ «Не смейте забывать учителей» / « Башкыларны уттуптар деп семевеӊер » деп шүлүүн тыва дылче Менги Ооржак очулдурган . Башкыларны уттуптар деп семевенер , Олар бисти үргүлчү-ле сактып чоруур . Оожум , ыржым өрээлинде оруп алган Манап орар – эки сөстұ , бисти база. Эвээш -биче чыглып , душчуп кээривис – Эргим , ынак башкывыска байырлал -дыр. Сургуулдарының чедиишкини , тиилелгези – Сувуразы башкывыска өөрүшкү-дұр …

Слайд 11

Көжүрген утканың лингвистиктиг терминнер словарында тодарадыы : Кандыг-бир чүвениң , кылдыныгның , шынарның дугайында билигни сөс -биле илередири , ук сөстүң кандыг-бир утканы илередири болур [ЛЭС 1991: 235].

Слайд 12

« Дөрттер », « бештер » көстүп кээрге , Төрээннер деп хүлүмзүрүүр . « Ийи », « үштер » тургулаза , Ижин-баары карарып кээр . (Л. Чадамба « Башкы ») Кыдырааштар хынап оргаш , эки демдек таваржырга « төрээннер » деп хүлүмзүрүп , багай демдектер таваржырга , муӊгарай бээр башкы кижини ӊ иштики сагыш-сеткилин үстүнде одуругларда дамчыткан .

Слайд 13

Үжүк-бижикке өөредип каанын эртем-билиг өргээзинче чалап кииргенинге дөмейлээн одуруглар : Базымывыс дидим эвес Балдырбээжек бистерни Эртем-билиг өргээзинче Эжик ажып , чалап киирген ( Меӊги Ооржак ) Эргим башкы бичии чашты уткуп алгаш , Эртемнерниң эжиин ашкаш , чедип киирер . (Эрик Донгак )

Слайд 14

Четтирдивис !