Главные вкладки

    Тарихъым инэкIубгъохэр (Страницы истории)

    Гишева Нагмет Нурбиевна

    О героях кавказской войны.

    Скачать:

    ВложениеРазмер
    Microsoft Office document icon Страницы истории41 КБ

    Предварительный просмотр:

    ШэрэлIыкъо Тыгъужъыкъо Къызбэч  икъэбар.

    ИлIыхъужъыгъэ-пытагъэкIэ апэу зыцIэ къыраIощтыгъэмэ ащыщ ШэрэлIыкъо Тыгъужъыкъо Къызбэч. Ар  1777-рэ илъэсым джы Къырым районэу Краснодарскэ краим итым къыщыхъугъ, шапсыгъэ оркъ лIакъом щыщыгъ. Зэон Iофхэм, шыудзэм изещэн ШэрэлIыкъо Къызбэч лъэшэу афэIэзагьэу къатхыжьы. Инджылыз зекIолIэу адыгэхэм адэжь щыIагъэм Къызбэч инэIосагъ, ар «адыгэхэм яаслъанкIэ» Къызбэч еджэщтыгъэ. Урысыдзэхэм пхъашэу язэуагъ ШэрэлIыкъор зипэщэгъэ шыудзэр. 1834-рэ илъэсым Къызбэч шыу 7000 нахь мыхъурэмэ япащэу пачъыхьадзэу шыу мин 14 зыхэтыгъэр зэхигъэтэкъуагъ. Ащ ыужыкIэ шыу 900 игъусэу пачъыхьадзэхэм аштэгъэгъэ къоджибгъурэ гъэры ашIыгъэгъэ адыгэ купышхорэ къатырихыжьыгъагъ. Къызбэч урысыдзэм ипытапIэхэм къызэкIакIо имыIэу якIущтыгъэ, Iашэхэр къызIэкIигъахьэщтыгъэх.

    Зищытхъу аIорэ адыгэлIым икъэбар урыс пачъыхьэм зылъэIэсым исурэт IэкIэзгъахьэрэм ахъщэшхо ритынэу ыIогъагъ. Къызбэч къелъэIущтыгъэх сурэт зытыраригъэхынэу, ay ащ къеуцуалIэщтыгъэп. Шы фыжьым тесэу Дж. Белл илъэIукIэ Къызбэч зытыраригъэхыгъэ сурэт закъор ары къытлъыIэсыжьыгъэр. ЛIыхъужъыр  цIыф къызэрыкIуагъ, хьаджэу щытыгъ, къэшъоныр икIэсагъ, орэдхэм  ядэIуным езэщыщтыгъэп. Зэо зэпымычыжьхэм ямашIо щтэр ымышIэу, пыйхэм агу рихьэу хэтыгъэ Къызбэч 1840-рэ илъэсым мэзаем ыкIэхэм къауIагъ ыкIи ащ илIыкIыгъ. Адыгэхэм ащыгъупшэрэп лъэпкъым ишъхьафитныгъэ щтэр   ымышIэу фэзэогъэ шапсыгъэ лIыхъужъыр. Ежь щымыIэжьыми,  ищытхъу  къэнагъ.

    Хъырцыжъыкъо Алэм икъэбар

    Я ХIХ-рэ лIэшIэгъум щыIэгъэ адыгэ лIыхъужъ анахь цIэрыIомэ ащыщыгь Хьырцыжъ Алэр. Ар къэбарыжъыбэ зыпылъ, орэдыбэ зыфаIогьэ лIыхъужь. ЛIыхъужъыгъэм итамыгьэу, мыкIосэжьын жъогъо гъуазэу Хъырцыжъ Алэм ыцIэ  адгэ  ошъогум къинагь. ЛIыхъужъым игимнэу «ЛIыбэ пщыналъ» зыфиIорэми Хъырцыжъ Алэм ыцIэ  къыщеIо адрэ лIыхъужъ лъэшхэу зичIыгу пае зыпсэ емыблэжьыгъэхэм зы щылычыпкъэу зэрахэтыгъэр къыушыхьатэу:

    «Тыгъужьыкъо Къызбэч, Сэлэчэрыекъо Мыхьамэт,
    Нарт фэдэу Хъырцыжъыкъо Алэ,
    - Ябырулэ зэшъозэщ,
    Дзэ зэращэзэ,
    Дунаим губгъэнынчъэу
    А лIы купыр ехыжьыгъ».

    Ары, къэхъугъэу мылIэжьын, дунэе нэфым емыхыжьын щыIэп. Ау хьадэгъур лIыгъэ хэлъэу зыштэн, зынапэ нурэр къыкIихэу, егъашIэм щы1энэу къэнагъэр насыпышIу. Ахэм  ащыщ Хъырцыжъ Алэр. Хъырцыжъ Алэр Абдзахэ щыщыгъ, Къэбарыжъым къызэриIорэмкIэ,  Пщыщэщахь зыфаIоу Белоречепскэ узыдэкIыкIэ  джы мэшIоку гъогу зытелъым дэжь дэсыгь. Абдзэхэ кIэй ыIэ илъыгъ. Джанчатэмэ ащыщ. Алэр изакъоу зекIоуи къыхэкIыгъ, ау нахьыбэрэмкIэ Алджэрыекъо Кущыкупщым, Хьатгъужъыкъо Мыхьамэт Iащэм ягъусэу лIыгъабэхэр ашIагъэх. «Xьырцыжъ Алэр пкIэгъуалэм (шы лъэпкъ) тесыгь, пэIо фыжьышхо утIонкIагьэу щыгъыгъ, цые шхъуантIэ ыгъуапэхэр пыутыгъэу, ыгупэ лэжьагъэу, къутэн къэптаныр къыхэщэу щыгъыгъ. Тыжьын хэпхищ телъэу адыгэ шхонч ыIыгъыгъ. Шхончым ымакъэ зэхэзыхырэм ышIэжьэу щытыгъ». Хъырцышъ Алэр нахьыбэрэмкIэ «Алэ ЦIыкIур» аIозэ къэбарыжъхэм къахэфэ. ЛIы кIэкIэу, итеплъэкIи ныбжь емытынэу, ау цэгэзакIоу, кIуачIэу иIэр зыдимышIэжьэу, пелыуаныгъ. Урыс генералэу Заес ыпхъу Алэ ЦIыкIум икупы зэрэфащэжьыгъагъэм ехьылIэгъэ къэбарым ар IупкIэу къыхэщы. Пшъашъэр зэращэжьырэр зызэхахым цIыфыбэ къэзэрэугъоигъэу къапаплъэхэу щытыгъэх. Зынэсыхэм, пшъашъэр зыщэжьыгъэхэм къяплъыхэу щытыхэзэ, къэзэкъ солдатышхо горэ къахэкIи, лакъырдэу къызэпиплъыхьэзэ, Алэ ЦIык1ум кьыриIуагъ: -Поиграем, мальчик. Поборемся? -Aщ сэ сыфитэп, - риIожьыгъ. Генерал Засс изын къызыретым, утыгур афырагъэкIоти, нэбгыритIур иуцуагъ.

    -Узэрэфаеу сыкъэубыт, - риIуагъ къэзэкъым. Ыбг къыубытэу, къызэкIиубытагъ. Джарэущтэу къызэриIыгъ пэтзэ, Алэ ЦIыкIум къэзэкъыр къызфикъудыишъ, ыблыпкъ зэкIищи, къэзэкъым ыIэпшъэ зэрыдзагъэхэр зэриутыхи, ыцэгашъуи къыдиубытэу, ицыебгъу хиIонтIыкIэу ыубыти, дихьыишъ, ыгъэчэрэгъоу ыIыгъ ыIыгъи къыгъэуцужьыгь. -Ну, как? – къеупчIыгъ  Засс къэзэкъым.

    -Ну его к черту... СыкъызеплъыхыкIэ, ынэхэр щэрыхъышхом фэдэу къэслъэгъущтыгъэх, риIожьыгъ.

    Хъырцыжъ Алэм илIыхъужъыгъэ зылъэгъугъэмэ ашIэщтыгъэ, зыпашIыни щыIагьэп. Aщ ыцIэ тыдэкIи щызэлъашIэщтыгъ. Пшызэ иджабгъукIэ къинэгъэ унагъоу Дэчыг Пщымафэ зеуалIэм («Хъырцыжъ Алэм аужым генералым, зао зэрэришIылIэжьыгъагъэм итарихъ») къеупчIыгъ зыщыщымкIэ. ЫцIэ зыреIом «Ащыгьум, хьэкIэшхо тиI» ы1уагъ. Лъытэныгъэшхо къыфишIэу къыдэзекIуагъ...

    КIэлэхьыныр шэн дэеу зыхэлъхэр адыгэмэ ахэтыгъэх. А бзэджагъэм лъэшэу пэуцужьыщтыгъэх лIыхъужъхэр. Хъырцыжъ Алэм илIыгъи бэ сабыеу къыкъонэжьыгъэр. Мыхъо-мышIэхэр зышIэрэмэ псэхэх щынагьоу Алэр яIагъ.

    Хъырцыжъ Алэр щэIэфэ псэемыблэжь бэнакIоу, ем изехьакIохэмкIэ псэхэх щынагъоу, ем пэшIуекIоу, шIур зэрихьэу щыIагъ, щытхъу ин пылъэу дунаим ехыжьыгь, лIэужыкIэ пэпчъ дыщыIэнэу лIыгъэм итамыгъэу, цIыфыгъэм ишапхъэу, ибзыпхъэу къэнагъ.