Главные вкладки

    Вся гордость учителя в учениках, росте посеянных им семян Д. Менделеев

    Гишева Нагмет Нурбиевна

    Предварительный просмотр:

    Я 6-рэ Б классым ис еджак1оу  Цэй Сусанн.

    Зы къэ ихъишъ.

        Зэошхоу блэкIыгъэм текIоныгъэ къызщыдахыгъэр мы мафэхэм илъэс тIокIищрэ зырэ хъугъэу зэрэкъэралэу агъэмэфэкIы заом ихъишъэ цIыф миллион тIокIырэ блырэм къехъу хэкIодагъэу къыщагъэлъагъо. Пый техакIохэм жъалымагъэу зэрахьагъэр гъунэнчъ. Къали, чыли, заводи, фабрики агъэфыкъуагъэр бэ дэд. Исэпщтын  зэрэхэгъэгоу зы унагъуи заом итхьамыкIагъо лъымыIэсыгъэу, лыуз гукIае къыфимыхьыгъэу. Ахэм ащыщ тэ тиунагъуи.

         Заор къызежьэм апэрэ дзэкIолIэу тихэгъэгу къэзыухъумэнэу дащыгъэмэ ащыщыгъ сэ сятэжъэу (сятэжъ  ятэу) Цэй Хьисэ ТIалибэ ыкъор. Ар Малая ЗемлякIэ заджэхэрэм щызэуагъ, етIанэ Геленджик  немыц техакIохэр дафыжьхэ зэхъум лIыхъужъэу, ыпсэ емыблэжьэу щызаозэ уIэгъэ хьылъэхэр къытыращи, щыфэхыгъ. Геленджик братскэ къэхалъэм щагъэIылъыгъ. Набережнэ улицэм, хы Iушъо шъыпкъэм, братскэ могилэм зылъэкъуацIэ дышъэпсыкIэ тетхагъэмэ ащыщ. А къэр сянэжъ студентэу минрэ шъибгъурэ тIокIищырэ щырэ илъэсым пионерскэ лагерым практикэ щихьынэу загъакIом ылъэгъугъ. Ар шъыпкъэ дэдэу зэрэщытыр къеушыхьаты шIэжь тхылъэу заом хэкIодагъэмэ апае къыдагъэкIыгъэм инэкIубгъомэ ащыщ горэм. Сятэжъ ятэу зигугъу къэсшIырэр ылъэгъугъэп. Ятэ заом Iутэу ежьыр къэхъугъагъ. ПаркIи ымылъэгъугъахэу ятэ, дунаим ехыжьыгъ. Сятэжъ фэдэ тхьапша заом ибэу къыгъэнагъэр? Ар къэIогъошIоп, къэлъытэгъошIоп. ЩэрэмыI заор, ащ къыздихьырэ хьадэгъур!    

    2006-рэ илъ.



    Предварительный просмотр:

    Темэр «Хъусен зыфэягъэр къыдэхъугъ»

    (Андырхъое Хъусен фэгъэхьыгъ)

    Тхъэгъошхом сыгу шIугъэм фегъэпсэушъ,

    Чэфыныгъэ щыIакIэм иорэд зезгъэIэтэу

     Сэ  къэсIощт зэпысымгъэоу.

            Тихэку лIыхъужъ пчъагъэ тичIыгу къытыригъэхьагъ. Ахэм ащыщ Андырхъое Хъусен. Илитературнэ-творческэ IофшIагъэкIи, ипсэемыблэжьыгъэкIи, ил1ыхъужъыныгъэкIи Хъусен зэрэкъэралыгъоу  заригъэшIагъ.  ИкIэлэгъум щегъэжьагъэу ащ мурад зыфигъэуцужьыгъ: адыгэ лъэпкъым ыцIэ дахэкIэ аригъэIонэу, ичIыгу фэлэжьэнэу, шIогъабэ къыфихьынэу. Ахэр къыдэхъугъэкIэ сэлъытэ.

           Иусэхэм иродинэ шIулъэгъуныгъэ инэу фыриIэр къагъэлъагъо. ИщыIакIэ узэрэфэбэнэн фаер пыйхэм хьэкIэ-къокIагъэу зэрахьэрэр къащиIуатэщтыгъэ. Иусэхэм ямэкъамэ,  ядэхагъэ дзэ Плъыжьым хэт лIыхъужъхэм агу машIо ришIыхьэщтыгъэ. А произведениехэм адыгэ литературэм  чIыпIэшхо щаубытыгъ.

          Заом  иапэрэ мафэхэм ащегъэжьагъэу Андырхъое Хъусенэ пыйхэм язэонэу, ичIыгу къыухъумэнэу  фэягъ. ЗыкIэхъопсыщтыгъэри къыдэхъугъ. Дзэм зыхэхьагъэм щегъэжьагъэу  ащ гъэпсэфыгъо имыIэу Iоф ышIэщтыгъэ, ихэку фэбанэщтыгъэ. Ащ лIыхъужъыныгъэу зэрихьагъэр зэкIэми зэлъашIэ. ШэкIогъум и 8- м 1941-рэ илъэсым ар Украинэм ит къуаджэу Дьяково дэжь зэошхоу щыкIуагъэм лIыгъэ зэрихьэу щызэуагъ ыкIи ыпсэ щигъэтIылъыгъ. Инаградной тхьапэ мырэущтэу къыщетхы: «Ежь ыпси ыгъэтIылъыгъ, къеуцокIыгъэ пыйхэми апсэ Iуихыгъ».  Ащ фэдэ псэемыблэжьыныгъэу зэрихьагъэм пае советскэ писательхэм ащыщэу Андырхъое Хъусен ары апэ дэдэ Советскэ Союзым и ЛIыхъужъыцIэ къызфагъэшъошагъэр. Иусэу «Орэд къэсIощт» зыфиIорэм мырэущтэу къыщетхы:

    Пыим зызэхихырэм штыкэу пхырилэу,

    ГушIоныгъэу сыгу илъыр IупкIэу къыщысIонэу

    Шъхьафитныгъэ щыIакIэм скъошхэр фиIэтэу

    БэнэкIо орэд къэсIо зэпытыщт.

    УсакIом шIулъэгъуныгъэу ихэку фыриIэн фаер иусэхэмкIэ къытигъэлъэгъугъ, ичIыгу шIогъабэ къыфихьыгъ. ЛIыхъужъыныгъэу зэрихьагъэм пае, тилъэпкъ чIыпIабэмэ зэлъашIэу хъугъэ. Пшъэрылъэу зыфигъэуцужьыгъэр ыгъэцакIэзэ ищыIэныгъэ гъогу къыкIугъ. Андырхъуаем игъашIэ кIэкIыгъэми, игъэхъагъэ-илэжьыгъэ тхыдэ кIыхьэ хъугъэ, илъэс 21-рэ зыныбжь лIы бланэр, усакIор лIэужыкIэу къакIорэм пэпчъ дыщыIэнэу къэнагъ. ЫкIи тикъуаджэ икIалэу ар къэнэщт. ЛIыгъэу зэрихьагъэри цIыфмэ егъашIи ащыгъупшэщтэп.



    Предварительный просмотр:

    Стрикачэу Аид  я 6-рэ А классым ис еджак1у

    2014-рэ илъ.

    Сочинение ц1ыфэу щысэ къысфэхъурэр.

                Сабыир иц1ык1угъом щегъэжьагъэу нахьыжьмэ ак1ырэплъы, нахьыжъхэр ищысэтехып1эх. Ц1ыфэу щысэ сфэхъугъэмэ ащыщ адыгэ тхэк1ошхоу К1эрэщэ Тембот. Ащ ытхыгъэ произведениехэр адыгэ прозэм лъапсэ фэхъугъэх. Ащ ирассказхэм, иповестхэм, ироманхэм ц1ыф жъугъэхэр яджэх. Ахэмэ ащыщхэр бзэ зэфэшъхьафхэмк1э – урысыбзэк1э, чехыбзэк1э, тыркубзэк1э къыдэк1ыгъэх. Ижъык1э къыщегъэжьагъэу адыгэхэм къарык1уагъэр, шъхьафитныгъэ банэу лэжьак1охэм аш1ыщтыгъэр ипроизведениехэу «Шыу закъу», «Шапсыгъэ пшъашъ», «Абдзэхэ шэк1ожъыр», «Хьаджырэт» зыфи1охэрэм ык1и нэмык1хэм уз1эпащэу, гъэш1эгъонэу К1эрэщэ Тембот къащигъэлъэгъуагъ. Ащ ытхыгъэмэ литературэм иурокхэм нэ1уасэ тащыфэхъу, игеройхэр тищысэ техып1эх. Писателым ирассказхэм, иповестхэм сяджэнэу сик1ас.

                 Сэри ащ  иповестэу «Шапсыгъэ пшъашъ» зыфи1орэм игерой шхьа1эу, хэтрэ пшъашъи зыфэдэнэу фаеу, Гулэз сищысэтехып1. Гулэз – 1уш, губзыгъ, гулъытэ чан и1.  Ащ   иш1уагъэрэ изэхэш1ык1ырэк1э чылэм дэс пшъашъэмэ къахэщыщтыгъэ. Ыц1э зэрэ1ущтыгъэр дэн-бзэн 1эпэ1эсагъэу хэлъыгъэхэр ары. Идэхагъэк1э пшъашъэмэ къызэрахэщыщтыгъэм фэдэу, шъуашэу ы1апэ къык1эк1ырэри ц1ыфмэ аш1эжьэу гъуащэщтыгъэп. Пшъашъэм ыц1э дэгъугъэк1э зы1угъэ уж, ащ ыдыгъэ щыгъыныр  зыщыгъымк1э ц1ыфыгъэ нэшанэу алъытэу, щытхъу шъуашэу зыфалъэгъужьэу хъугъэ. Гулэз къызэрэхъухьэгъэ унагъор мэкъумэщыш1э унэгъуагъ, фэш1ыгъэк1э алъытэрэ унагъомэ ащыщыгъ. Анахьэу Гулэз къэзгъэдахэщтыгъэр иакъыл ичаныгъэрэ ишэныш1уагъэрэ иш1ык1э дахэ аголъыжьэу зэрэщытыгъэр ары. Ащ и1ушыгъэ зэк1эми къахэщыщтыгъэ: и1ок1э-ш1ык1эхэм,  изек1уак1эхэм, джэгум Хьатх Мыхьамэт джэуапэу щыритыгъэм.

               Мы повестым игерой шъхьа1эу Гулэз сыгу ч1ып1эшхо щеубыты, лъэшэу сыгу рехьы, ар сищысэтехып1, ащ фэдэ сыхъунэу сыфай.  Мыщ  иобраз, тэ ныбжьык1эхэм, 1эдэб тхэлъыным, ц1ыфыгъэм, шъхьэк1эфэныгъэм, 1ушыгъэм тафегъасэ.



    Предварительный просмотр:

    Темэр «Ш1у ш1и, псым хадз».

    Ц1ыфыр дунаим къызтехъуагъэм щегъэжьагъэу бэ къинэу пэк1эк1ыгъэр, бэ къинэу ылъэгъугъэр, бэ щы1ак1эм зэригъэгупшысагъэр, бэ зэфэхьысыжьэу ыш1ыгъэр. Джащ фэдэ гупшысэ куумэ  ахэтэу  непэрэ мафэм къынэсыгъ.

      Джа  лъэхъан  чыжьэхэм щы1ак1эм ригъэш1ыгъэ гупшысэмэ як1эухэу сэлъытэ гущы1эжъхэу непэ бэрэ дгъэфедэхэу, тыбзэ хэмызэу хэтхэр. Гущы1эм пае, мыщ  фэдэ гущы1эжъхэу бэрэ  дгъэфедэхэрэр: «Улажьэмэ лыжъ пшхын», «Уиунэ зыщыгъаси хасэ к1о»,  «Ц1ыфыр зыгъэдахэрэр ишэн», «Гупшыси псалъэ, зыплъыхьи т1ыс», ык1и нэмык1хэри. Мы зигугъу къэсш1ыгъэ гущы1эжъ пэпчъ мэхьэнэ гъэнэфагъэ к1оц1ылъ, уригъэгупшысэнэу, уигъэсэнэу щыт.

      Джащ фэд сыкъызтегущы1э сш1оигъо гущы1эжъэу «Ш1у ш1и псым хадз» зыфи1орэри. Ащ мэхьэнэ лъапсэу и1эу слъытэрэр ш1ур псыми ыхьырэп, маш1оми ыстырэп, бгъэк1одын плъэк1ынэу щытэп. Ар бэрэ ц1ыфмэ аушэтыгъ, агъэунэфыгъ. Ц1ыфэу дахэк1э уздэзек1уагъэм щыгъупшэнэу щытэп, бэ теш1эн мак1э теш1эн, ш1ум къызэпригъэзэжьыщт, иш1уагъэ къыок1ыжьыщт.

       Мы гущы1эжъым имэхьанэ адыгэ литературэм ипроизведениябэмэ нафэ къытфаш1ы ахэр: К1эрэщэ Тембот, Мэщбэш1э Исхьакъ, Хьадэгъэл1э Аскэр, Кощбэе Пщымаф, Лъэустэн Юсыф ык1и нэмык1 адыгэ тхак1омэ япроизведениемэ.  Мы гущы1эжъыр ц1эу и1 Мэщбэш1э Исхьакъ ироманмэ ащыщ горэми. Мыхэмэ анэмык1эу мы гущы1эжъым имэхьанэ  къыщызэ1уахы адыгэ 1оры1уатэхэми.  Пшысэхэр пштэмэ, сыдигъок1и  ш1у зыш1эрэм ш1ум къыфегъэзэжьы, ш1ур ем тек1о.

        Мы произведениехэм тяджэ хъумэ,  тэ ш1уш1эным тыфагъасэ, ц1ыфыгъэ, адыгагъэ, гук1эгъу тхэлъэу тыхъуным, ныхьыжъмэ лъытэныгъэ афэтш1ыным, к1оч1аджэм, амалынчъэм 1эпы1эгъу тыфэхъуным   тыфагъасэ, тыфап1у.

       Гущы1эжъых т1оми, ахэр жъы хъухэрэп. Сыдигъуи ахэр тигъогогъух, ахэмэ тарыгъуазэзэ тэзек1о.



    Предварительный просмотр:

    Бзэ зимы1эжьыр тэмэнчъэ бзыу,

    Лъэпкъым пыдзыгъэм сыдыр ишыу!

    Адыгэ шыур хъишъэм щылъаг,

    Адыгэ пшъашъэр тхыдэм щыдах,

    Адыгэ шъуашэм зэу тырэпаг,

    Адыгэ  хабзэм хьакъ имы1ах!

            Бэрэтэрэ Хь.

            Ижъык1э къыщегъэжьагъэу адыгэхэм шым осэшхо фаш1эу,  ныбджэгъуш1ук1э,  алъытэу, л1ыгъэмрэ адыгагъэмрэ ятамыгъэу, адыгэмэ ятарихъ пытэу хэуцуагъэу хъугъэ. Гущы1эу «адыг» зып1ок1э, ижъырэ зэманым фэгъэхьыгъэу, ягугъу горэ черкес-адыгэмэ зэхэзыхыгъахэу щытым ар «зэрилъэгъурэр — шым тесэу, цыер къеш1эк1ыгъэу, к1ак1ор теубгъуагъэу, 1эшэ-шъуашэхэмк1э зэтегъэпсыхьагъэу, гумэк1 нэшхъэигъэр ынэгоу зыгорэм ренэу гу1эу, ыпэ ригъэхъоу ары... Къызэра1отэжьырэмк1э, анахь адыгэ тхьамык1эу шъое-цыеу фэпагъэри и1ашэк1э зэтегъэпсыхьагъэу иши дэгъоу щытыщтыгъ. Онэгум имыс адыгэм, адыгэу зимылъытэжьыщтыгъэу къысщэхъу. Шы, 1ашэ — джары адыгэм ишъошэ шъхьа1ыгъэр! Адыгэм  ищы1эныгъэ шым елъытыгъэу щытыгъ. Шыр, зэо маш1ом игупчэ л1ы у1агъэм к1эрыт1ысхьэмэ къырихыжьэу , хьадэгъум щиухъумэу бэрэ къыхэк1ыщтыгъэу  къа1отэжьы. Л1ыгъэмрэ адыгагъэмрэ ятамыгъэу, тарихъым щыщы хъугъэхэу, ч1ыгоу къызэрыхъухьагъэхэм ш1улъэгъу мыухыжьэу фыря1эр ящы1эк1э зек1уак1э ык1и шыр ягъаш1э ылъапсэ хъугъэу щы1эгъэ адыгэл1 ц1эры1охэу Занэкъо Сэфэрбый, Хъырцыжъыкъо Алэр, Хьатх Мыхьамэт-Гъуаз, Къоджэбэрдыкъо Мыхьамэт, Хьатх я Кък1ас, Мафэкъо Урысбый къэбарэу апылъмэ анахь ч1ып1э ин зыубытырэр шыр ары.

    Адыгэ шыур, шыр зыфэдагъэм адыгэ литературэм ч1ып1эшхо щеубыты. Ар К1эрэщэ Тембот ипроизведениемэ игъэк1отыгъэу къаще1уатэ. Адыгэ шым, шыум  язытет, зыфэдагъэу къытхыгъэр тхылъ шъхьаф пш1ыми хъущт. Ащ итхылъхэм ц1ыфымрэ шымрэ зэгъусэхэу, зым зыр ригъэкъужьэу щыгъэпсыгъэх: Хьатх Мыхьамэтрэ ишрэ, Анцокъорэ ишэу “Нальмэсрэ”, Гулэзрэ “Нальмэсрэ”, Батымрэ ишэу “Самумрэ”, нэмык1хэри. Ащк1э тхак1ом нэк1убгъуабэ адыгэ шы лъэпкъымэ яхьыл1агъэу к1итхырэр ц1ыфым икъэгъэлъэгъонрэ, лъэпкъ шэным икъызэ1ухынрэ апай. Лъэпкъым  ил1ыхъужъхэм зэрахьэрэ л1ыгъэхэр зэк1э къык1адэхъурэр яшыхэр дэгъухэшъ ары. Л1ыхъужъымрэ л1ыхъужъым ишрэ зэгопчын умылъэк1ынэу зэгъусэх. Ахэр зэк1э лъэшэу игъэк1отыгъэу чIыпIабэ ригъэубытызэ адыгэшмэ ягугъу къеш1ы: шы лъэпкъ зэмыл1эужыгъуабэу адыгэмэ я1агъэхэр, ахэр къызэрэхахыщтыгъэхэр, зэрахъущтыгъэхэр, зэрагъэфедэщтыгъэхэр. Шым игъэпсык1эк1и, шыум  итеплъэк1и зэтепфынхэ, зыгъэгумэк1ырэ 1офыгъор  къэпш1эн плъэк1ынэу адыгэ  шыри, адыгэ шыури ренэу гъэпсыгъэщтыгъэ. Гущы1эм пае К1эрэщэ Тембот иповестэу «Шапсыгъэ  пшъашъ» зыфи1орэм  щыщ сатырхэм мырэущтэу къа1уатэ: «Шыур, узэреплъынымк1э, зек1ол1 шыоу, бэ зынэгу к1эк1ыгъэу, бэ зытехъык1ыгъэ ц1ыфэу зэрэщытыр нэфагъэ: бгырыпхып1эхэм, ицые бгъэ1уэм ык1и лъэгонджэ-куашъохэм атедэгъэ шъохъстаныр хьазырэу хъок1ыгъагъэ; ицые гъуапэхэри, зек1ол1 хабзэу, 1энтэгъупэм нэсэу к1акохэу, пыутыгъэхэу щытыгьэх. Курдж  1алъмэкъышхоу ушъэгъэ хьазырэу еуч1эпхыгъэми а шыум гъогу чыжьэ къызэрик1угъэр къыгъэлъагъощтыгъэ...».  

    Джыри зы ч1ып1э. Анцокъо ишэу Нальмэсрэ Гулэзрэ пыимэ къазэрэ1эк1экIыжьхэрэр. Арии игъэк1отыгъэу повестым хэуцо, адыгэ литературэм ык1и культурэм изы 1эхьэ дахэу хэхьэ: “Щтагъоу, гук1одыгъоу Гулэз ыгу илъыгъэм, къэп1он умылъэк1ын, гуш1огъошхок1э зыкъызэблихъугъ. Нибжьи фэдэ зэхимыш1агъэу шъхьафитныгъэм и1эш1у гуш1огъошхом ыгу зэлъипхъотагъ. Тамэхэр къыгок1агъэм фэдэу щыхъущтыгъэ ык1и, зыхьырэр Нальмэс арымырэу, ежь бзыу тэмэшхо хъугъэу быбырэм фэдэу къыщыхъущтыгъэ…». Джаущтэу игъэк1отыгъэу, хэш1ык1эу и1эр къыхэщэу шымэ яхьыл1агъэу бэ къыхафэрэр

    Гъомлэпхъэ ш1агъо ымыгъотэу гъогууанэ тетэу чэщипш1э-мэфипш1э к1уагъэми, къэмыужъэжъэу, нахь чаны, нахь ябгэ хъоу, шхо1ум нахь еоу хъуным фэдэ лъэпшъэрыхьагъэ зыхэлъ шыхэр агъэпсыщтыгъэх адыгэмэ. Чъэнэу зыхъухэрэми, адыгэ шы лъэпкъыр фэмыгъэпшъынэу лъэпшъэрыхь.

    Адыгэ шыур шэн-хабзэхэм афэ1орыш1эу  щытыгъ. Адыгэ шыур бзылъфыгъэ 1ук1агъэмэ, шыур шым исэмэгубгъук1э къепсыхынышъ, 1э сэмэгумк1э шхомлак1эр ы1ыгъэу бзылъфыгъэр ежь иджабгъу лъэныкъок1э щытынэу еш1ы. Шыоу къэбар гухэк1 пае мэкъэгъэ1у агъэк1уагъэр зыдак1орэм зынэсык1э, джабгъу лъэныкъомк1э шым къепсыхышъ, джабгъу 1эмк1э шхомлак1эр ы1ыгъэу макъэ зэригъэ1ущтым к1элъырэхьэ.

    Щысэу къэпхьын плъэк1ыщтыр бэ. Мыхэр ык1и нэмык1 шыу хабзэхэу  титхак1охэм игъэк1отыгъэу къа1уатэрэри мак1эп. Ау  сэ сиш1ошък1э, джырэ дунай шэн дэйхэр зезыхьэхэу щы1эхэри мак1эп. «Гъэсагъэ ухъуныр 1офэп, ц1ыфы ухъуныр ары нахь» е1о адыгэ гущы1эжъым. Ащ рыгъуазэхэзэ, мы произведениехэр ящысэтехып1эу, тилъэпкъ псэунэу лъэшэу сыфай.

            



    Предварительный просмотр:

    Бзэ зимы1эжьыр тэмэнчъэ бзыу,

    Лъэпкъым пыдзыгъэм сыдыр ишыу!

    Адыгэ шыур хъишъэм щылъаг,

    Адыгэ пшъашъэр тхыдэм щыдах,

    Адыгэ шъуашэм зэу тырэпаг,

    Адыгэ  хабзэм хьакъ имы1ах!

            Бэрэтэрэ Хь.

            Ижъык1э къыщегъэжьагъэу адыгэхэм шым осэшхо фаш1эу,  ныбджэгъуш1ук1э,  алъытэу, адыгэмэ ятарихъ пытэу хэуцуагъэу хъугъэ. Адыгэм  ищы1эныгъэ шым елъытыгъэу щытыгъ. Шыр, зэо маш1ом игупчэ л1ы у1агъэм к1эрыт1ысхьэмэ къырихыжьэу, хьадэгъум щиухъумэу бэрэ къыхэк1ыщтыгъэу  къа1отэжьы. Ч1ыгоу къызэрыхъухьагъэхэм ш1улъэгъу мыухыжьэу фыря1эр ящы1эк1э зек1уак1э ык1и шыр ягъаш1э ылъапсэ хъугъэу щы1эгъэ адыгэл1 ц1эры1охэу Занэкъо Сэфэрбый, Хъырцыжъыкъо Алэр, Хьатх Мыхьамэт-Гъуаз, Къоджэбэрдыкъо Мыхьамэт, Хьатх я Къок1ас, Мафэкъо Урысбый къэбарэу апылъмэ анахь ч1ып1э ин зыубытырэр шыр ары. Мы л1ыхъужъхэм зэрахьэрэ л1ыгъэхэр зэк1э къык1адэхъурэр яшыхэр дэгъухэшъ ары. Къызэра1ожьырэмк1э, адыгэмэ шыр гъомлэпхъэ ш1агъо ымыгъотэу гъогууанэ тетэу чэщипш1э-мэфипш1э к1уагъэми, къэмыужъэжъэу, нахь чаны, нахь ябгэ хъоу, шхо1ум нахь еоу хъуным фэдэ лъэпшъэрыхьагъэ зыхэлъ шыхэр агъэпсыщтыгъэх.

           Адыгэ шыур, шыр, шыгъачъэр  зыфэдагъэхэм адыгэ литературэм ч1ып1эшхо щаубыты. Ар К1эрэщэ Тембот ипроизведениемэ игъэк1отыгъэу къаще1уатэ. Гущы1эм пае, «Шапсыгъэ пшъашъ», «Шыу закъу», «Насыпым игъогу», «Шахъомрэ пшъэшъэ пагэмрэ» ык1и нэмык1хэми.

    Повестэу «Шапсыгъэ  пшъашъ» зыфи1орэм  щыщ сатырхэм шыум итеплъэ  мырэущтэу къа1уатэ: «Шыур, узэреплъынымк1э, зек1ол1 шыоу, бэ зынэгу к1эк1ыгъэу, бэ зытехъык1ыгъэ ц1ыфэу зэрэщытыр нэфагъэ: бгырыпхып1эхэм, ицые бгъэ1уэм ык1и лъэгонджэ-куашъохэм атедэгъэ шъохъстаныр хьазырэу хъок1ыгъагъэ; ицые гъуапэхэри, зек1ол1 хабзэу, 1энтэгъупэм нэсэу к1акохэу, пыутыгъэхэу щытыгьэх. Курдж  1алъмэкъышхоу ушъэгъэ хьазырэу еуч1эпхыгъэми а шыум гъогу чыжьэ къызэрик1угъэр къыгъэлъагъощтыгъэ...».  

    Джыри зы ч1ып1э. Анцокъо ишэу Нальмэсрэ Гулэзрэ пыимэ къазэра1эк1экIыжьхэрэр. Ари игъэк1отыгъэу повестым къыхэфэ: “Щтагъоу, гук1одыгъоу Гулэз ыгу илъыгъэм, къэп1он умылъэк1ын, гуш1огъошхок1э зыкъызэблихъугъ. Нибжьи фэдэ зэхимыш1агъэу шъхьафитныгъэм и1эш1у гуш1огъошхом ыгу зэлъипхъотагъ. Тамэхэр къыгок1агъэм фэдэу щыхъущтыгъэ ык1и, зыхьырэр Нальмэс арымырэу, ежь бзыу тэмэшхо хъугъэу быбырэм фэдэу къыщыхъущтыгъэ…». Авторым хэш1ык1эу и1эр къыхэщэу шымэ яхьыл1агъэу бэ повестым къыхафэрэр.

    Адыгэ шыур шэн-хабзэхэм афэ1орыш1эу  щытыгъ. Адыгэ шыур бзылъфыгъэ 1ук1агъэмэ, шыур шым исэмэгубгъук1э къепсыхынышъ, 1э сэмэгумк1э шхомлак1эр ы1ыгъэу бзылъфыгъэр ежь иджабгъу лъэныкъок1э щытынэу еш1ы. Шыоу къэбар гухэк1 пае мэкъэгъэ1у агъэк1уагъэр зыдак1орэм зынэсык1э, джабгъу лъэныкъомк1э шым къепсыхышъ, джабгъу 1эмк1э шхомлак1эр ы1ыгъэу макъэ зэригъэ1ущтым к1элъырэхьэ. Мыщ фэдэ щысэу къэпхьын плъэк1ыщтыр мак1эп.

    Шым пае адыгэмэ мыщ фэдэ гущы1эжъхэр я1эх, агъэфедэх: «Шыш1ур ныбджэгъуш1ум фэд», «Тесым ыгу к1одымэ, шыр чъэжьырэп», «Шым римыдзыхыгъэр шэсыгъахэп», «Шым зэрэтесымк1э шыур къаш1э», «Шыш1ур л1ыгъэм ызыныкъу», «Шы хъущтыр къунанзэ къаш1э» нэмык1хэри.

    Адыгэ шыхэмэ ядэгъугъэ, яшы гъэпсык1э нэмык1 ц1ыф лъэпкъымэ А. Дюма,  А. Фонвиль ык1и нэмык1ми хагъэунэфык1ыгъ. Гущы1эм пае, А.Фонвиль адыгэ шыхэм  «Жьы зык1этхэк1э ык1и дэхэ дэдэхэк1э» яджагъ.

    Сэ къызэрэсш1ош1ырэмк1э,  адыгэм щытхъоу къылэжьыгъэмрэ  л1ыгъэу зэрахьагъэмрэ  я1ахьыш1у шым ифэшъуаш.



    Предварительный просмотр:

    Гъыщ Казбек я 11-рэ В классым ис еджак1у.

    2011-рэ илъ.

    Адыгэ хьак1эщыр.

      «ХьакIэ»  мы гущыIэр адыгабзэм къызхэхьагъэр адыгэ лъэпкъым, адыгэ цIыфмэ азфагу зэфыщытыкIэ гъэнэфагъэхэр илъы зыхъугъэм щегъэжьагъэн фае. Адыгэ лъэпкъыр анахь лъэпкъыжъэу Кавказым исмэ ащыщ. Арэу зыхъукIэ, мы гущыIэм ыныбжь илъэс мин пчъагъэкIэ плъытэн  плъэкIынэу къысщэхъу.

       Унагъор адыгэмкIэ осэнчъэу щытыгъ. Ащ ис цIыфмэ азыфагуи хэбзэ гъэнэфагъэхэр илъыгъ. А пстэуми япхыгъэу адыгэм ипсэукIэ, ищагу ыгъэпсыщтыгъэ. Псэуалъэу ышIыщтыгъэхэр, непэ тлъэгъурэ мыжъо, чырбыщым ахэмышIыкIыгъагъэми, лъэхъанэу зыщишIырэм елъытыгъу, псэуалъэ пэпчъ чIыпIэ гъэнэфагъэ щагум щаубытыщтыгъэ.

      Амал горэ зиIэу, зышъхьэ зылъытэу, уасэ зыфэзышIыжьырэ адыгэ пэпчъ ищагу хьакIэщ дэтыгъ. Ащ ипчъэ хэт фэдэрэ хьакIэмк1и зэIухыгъагъ.

       ХакIэщыр апэу узIуорэ псэолъагъ. Къэлапчъэм пэмычыжьэу агъэуцущтыгъ. ХьакIэщ пчъэIум Iудзыгъэу шышIоIу агъэуцущтыгъ. Ар мыгъум дэдэу ыкIи мыпсыгъо дэдэу чъыгыпкъэу, къутэмабэ щызэбгырыкIэу къыхахыщтыгъ. Пытэу чIыгум хатIэщтыгъ. ШхомлакIэр шIохадзэмэ къышIомызынэу къутамэхэр пахыкIыщтыгъ. ШышIоIум ыщэчын фэягъэ шы хьэкъу-жъокъу зытIущым акIуач1э.

      Джы хьак1эщ унэм тихьан. Унэ кIоцIыр хъоо-пщаоу, гуIэтыпIэу агъэпсыщтыгъэ. ХьакIэмэ апай гъолъыпIэ зытIу итэу, тIысыпIэхэри хьакIэщым рагъэуцощтыгъ. ГъолъыпIэм ышъхьагъ алырэгъу зиIэм пилъэщтыгъ. ащ ыкIыIукIэ  лъытэныгъэ ин зыфашIырэ хъулъфыгъэу унагъом исыгъэм иIэшэ-шъуашэ палъэщтыгъ.

       Унагъом иблагъэми, иIахьылми е зыпарк1и фыщымытми зэригъэлъэгъунхэу, зыщигъэпсэфынэу къахахьэрэр ары адыгэхэр хьакIэкIэ заджэщтыгъэхэр.

      ХьакIэ къызфэкIогъэ унагъор илыягъэу гумэкIыщтыгъ. ХьакIэм гъогууанэ къыкIугъэу, пшъыгъэу щытмэ, бэ тырамыгъашIэу гъомылэ хьазырэу яIэм щыщ фырахьэщтыгъ, хагъаIэщтыгъ. Адыгэ бзылъфыгъэ Iушэу, унэгъо тэрэз щапIугъэм гъэтIылъыгъэ IэпэчIэгъанэ имыIэу хъущтыгъэп. Ар къеушыхьаты мы гущыIэжъ дахэм: «ХьакIэ къэкIощт Iори гъэтIылъ, бэрэ щылъыгъ пIоу умышхыжь». ХьакIэм гъомылэм ишIу фызэблахыщтыгъ. ХьакIэр щысын хьак1эмэ, е псынкIэу тэджыжьынэу щытмэ кIэпщыр пчъаблэм зэрэпилъагъэмкIэ къашIэщтыгъэ.

      ХакIэм гухэлъэу иIэмкIи, зыщежьэжьыщтымкIи бысымыр еупчIыщтыгъэп, хэбзагъэп. Ежь хьак1эм къы1омэ арыгъэ зиш1эщтыгъэр.

    ХьакIэр щысын хьакIэмэ иши чIыпIэ къыфагъотыщтыгъэ, агъашхэщтыгъ, бэрэ щымысыщтымэ шышIоIум дэжь щагъашхэщтыгъ.

       ХьакIэщыр, ныбжьыкIэхэр пIугъэн гъэсэгъэнхэмкIи, чIыпIэшIоу щытыгъ. ХьакIэр зэрагъэлъэгъунэу, рамгъэзэщынэу чылэм лIышIоу дэсмэ бысымым макъэ аригъэIущтыгъ къакIощтыгъэх. НыбжьыкIэу ащ къекIуалIэщтыгъэри

    мэкIагъэп.

       ХьакIэми, ар лIы цIэрыIоу лIы шъыпкъэу щытыгъэмэ, хэгъырэйхэми къэбар гъэшIэгъонэу, акъыл зыхэпхынэу къаIотэн алъэкIыщтыгъэр бэ.

       ХьакIэщым унагъом ис хъулъфыгъэу жъы хъугъэу, зишыуанэ зэтезымыхыщтыгъэу, зилIыгъэ чIып1абэмэ ащызыушэтыгъэмкIи, зэщтегъэупIэ дэгъоу щытыгъ. Пчыхьэрэ  ащ фэдэ лIым дэжь ежь фэдэуи нахь ныбжьыкIэхэуи чылэм адэсхэр къакIощтыгъэх, якIэлэгъум алъэгъугъэхэмрэ, къяхъулIагъэхэмрэ агу къагъэкIыжьыщтыгъэх. Ащ фэдэ къэбархэр, ныбжьыкIэхэр пIугъэнымкIэ, яшIэныгъэ, ягулъытэ нахь куу хъун, зиушъомбгъунымкIэ уасэ зимыIэ амалэу щытыгъ. ХьакIэщыр ныбжьыкIэхэмкIэ ублэпIэ еджапIэу щытыгъэу пIон плъэкIыщт.



    Предварительный просмотр:

    Сыда ц1ыфыр зыгъэдахэрэр

       Хъулъфыгъэми бзылъфыгъэми  ыныбжь икъоу ц1ыфмэ ахахьэу зыхъук1э, ар зыфэдэ ц1ыфыр къэош1э. Ц1ыфэу унэгъо зэгуры1ом  къихъуагъэу, ныжъ-тыжъмэ ягъэсэпэтхыдэ  зынэсыгъэр  дэи  хъун ылъэк1ыщтэп. Ащ фэдэ ц1ыфыр адыгагъэм  къыдилъытэрэ  шэн-хабзэхэм  арыгъозэщт, адэхыщтэп.

       Дэхагъэр зыхэмылъ щы1эп: гущы1ак1эми, уцук1эми, т1ысык1эми,  нахьыжъмэ зэрафыщытми. Шъорыш1 хэлъми къэпш1эщт. Ащ фэдэ ц1ыфым бэ зэпичыщтэп, икупк1 шъыпкъэр къыдэоещт. Ц1ыф шъырытэу зыпкъ ит зэпытыр зэк1ок1ырэп, и1эбак1и, иплъак1и, ифыщытык1и зы. Ащ фэдэм уедэ1у зэпыты пш1оигъу, пэблагъэ  ухъунэу  уфай, плъэгъунэу ук1эхъопсы охъу. Шэн-гъэпсык1э дахэм ащ фэдэ ц1ыфыр къегъэдахэ,  къэзыуцухьэрэмэ къахегъэщы, зыш1эрэмэ агу дахэк1э елъы,  щысэ  тырахэу  мэпсэу.

       Джары сэ сиш1ошък1э ц1ыфыр зыгъэдахэу къысщыхъурэр. Шэн-гъэпсык1э дахэ пхэлъмэ ц1ыфмэ дахэк1э уаш1эщт.



    Предварительный просмотр:

    Гъыщ Казбек  я 6-рэ В классым ис еджак1у

    2007-рэ илъ.

    ТЕМЭР: «АДЫГЭ БЭНАКIОХЭР».

                                                                                 

           Сабыир иц1ык1угъом щегъэжьагъэу гухэлъ горэ къыздырехьак1ы. А гухэлъэу и1эм игъаш1э феузэнк1ы, фэк1о. Джащ фэдэу къысш1ош1ы тиреспубликэ ис бэнэк1о ц1эры1охэу Хьасэнэ Мурат, Хьапэе Арамбый, Емыж Арамбый  джы бэнэк1о ныбжьык1эхэу Хьакурынэ Хазрэт, К1убэ Хьамед, ик1и нэмык1хэри. Мыхэр яц1ык1угъом щегъэжьагъэу бэнэным пылъыгъэх сыдигъуи ар ханэнэу агу къихьагъэп.

         Мы сочинениер стхыным ыпэк1э бэрэ сегупшысагъ, хэт сыкъытегущы1эмэ хъуна? Хэт тикъуаджэ дэс спортсменмэ ащыщэу сыкъызтегущы1эщтыр? Хьауми тиреспубликэ исмэ ащыщэу хэт сыкъытегущы1эщта? Бэ сшъхьэ къихьагъэр, ау зэк1эмэ ак1ы1у  къэхъу  зэпытыгъэр сят.

        Сятэ иц1ык1угъом щегъэжьагъэу бэнэным пылъыгъ. Ащ итренерыгъэр ары сэ джы ситренерыр. Ар Шънэхъо Мурат Исхьакъ ыкъор ары. Сятэ сырыгушхонэу щыт. Ар зэнэкъокъу зэфэшъхьафыбэмэ ахэлэжьагъ, апэрэ ч1ып1эхэр бэрэ къыхьыгъэх. Ащ  областымк1и, краимк1и тек1оныгъэхэр къащихьыгъэх. Ар къаушыхьаты грамотэхэу медальхэу, кубокэу, ш1ухьафтын зэфэшъхьафэу къыфагъэшъошагъэмэ.

         Ар къулыкъум зэк1оми  спортыр хинагъэп. Северо-Кавказскэ военнэ округым зэнэкъокъухэу бэнэнымк1э къалэу Ереван щызэхащэгъагъэмэ апэрэ ч1ып1эхэр мызэу мыт1оу къащыдихыгъэх. Ык1и ар къаушыхьаты кубок зэпэлыдыжьымрэ грамотэхэу дышъэпсык1э хэутыгъэхэу тадэжь илъхэмрэ. Ар кандидатыгъ спортымк1э мастер хъунэу. Джыри ащ спортыр хинэрэп. Футболымк1э зэнэкъокъоу районым щызэхащэрэмэ ахэлажьэ. Сэ соревнованиехэм сызык1ок1э ежьыри къэк1о, сызэрэбанэрэм къеплъы. Сыкъызык1ожьык1э, прием зэфэшъхьафхэр къулай хэлъэу зэрэпш1ыщтхэр къысегъэлъэгъух. Сэ ащ лъэшэу сырэгушхо ык1и олимпийскэ джэгук1эхэу дунаим щык1орэмэ ащыщ горэм  сыхэлэжьэнэу мурад зыфэзгъэуцужьыгъ.