Библиотечный урок

Муниципалдыг бюджеттен хандырылгалыг

«Овур кожууннун Дус-Даг  ниити  билиг ортумак школазы»

Кичээл-моорей

«Ном – кижинин оннуу»

   Кичээлди белеткээн: Тюлюш Л.А.,

библиотека  башкызы

Дус-Даг, 2018

Библиотека кичээли

Ном - кижинин оннуу

Сорулгазы: 

• Ооредиглиг: ном бодунун дугайын чугаалап турар,  ону билип, номну боттары шилип алырынга уругларны ооредир,чаагай чанчылдарда,  аас чогаалында номну алгап турарын катаптаар.

Чаа состерни билип алыр.

• Сайзырадыглыг: аас чугаазын, логиктиг сайзыралын, номга сонуургалын  бедидер.
• Кижизидилгелиг: номга камныг болурунга кижизидер.

Дерилгези: улегер домактар, мерген угаадыглыг состер, закладкаларнын хевирлери, чаа формуляр.

Кыйгызы: «Билиглернин унер дозу номга ынакшынар»  М. Горький.

Кичээлдин планы:

1.Беседа  «Ном - силернин  оннуунер болгаш башкынар».

2. Моорейлежири

3. Туннел

Кичээлдин чорудуу:

Психологтуг хоонче киирери:

Конга болду, уруглар!

Кончуг таптыг олурупкаш,

Хулумзуржуп коржупкештин

Кичээливис эгелээли!

- Уруглар, бо хунгу кичээливисти кичээл-моорей кылдыр эрттирер бис. Номнун ажык-дузазын ооренип,чаагай чанчылдарда,  аас чогаалында номну алгап турарын катаптап, чаа состерни билип алыр бис. Кичээлге эки киржиринерни кузедим, уруглар.

Беседа «Ном силернин оннуунер болгаш башкынар».

- Эргим уруглар, чогаалчылар-биле ужуражыксаар силер бе? Оларнын-биле ужуражыры ындыг-ла  берге эвес. Ылаптыг адрезин айтып болур. Ол чангыс-ла состуг: библиотека.

 «Библиотека» - грек состен укталган «ном саны», «ном шыгжамыры», «ном чыылдазы» дээн. Библиотека - хой-хой салгалдарны ажыглазын дээш уругларга куруненин берген халас  ончузу  болур.

- Уруглар бистин суурувуста каш библиотека барыл?

-…

- Школа библиотеказы бо,  суурнун библиотеказы база бар. Ол чангыс чер чуртуувус Монгуш Доржунун адын эдилээн…

 Чогаалчыларнын чунун дугайын силерге чугаалаксаанын, бугу-ле эргежок чугула, солун чуулдерни оларнын номнарындан библиотекага келгеш тып,билип ап болур силер.

    Одуруглай салгылаан номнар делгуурлерде ( полкаларда), кезээде шимээн чок ышкаш сагындырар. Ынчалза-даа экидир бодап коор болза,  номнар силернин-биле чугаалажы бээр. Ном арыннарындан силерге уттундурбас солун,  сагыжынардан ыравас, кайгамчык шулуктер, чогаалдар, тоолдар  чангыланып чоруур. Ангы-ангы чурттарда улустарнын канчаар чурттап, хосталга дээш демисежип турарын,  эртем-техниканын ажыдыышкыннарын, сылдыстар дугайын номнардан билип алыр силер. Силер чуну-даа кылып турзунарза мерген угаангыр, шынчы дузалакчы - ном.  Бистин кайгамчык делгем чуртувусту, бугу делегейни ном-биле кады эргиир силер. Кижилернин тургузукчу ажылын билип, ынакшып ооренир силер. Номга ынакшынар, ол силернин амыдыралынарны чиигедип, кижилерни хундулээринге ооредир, угаан - чурээнерни делегейге, кижиге, бойдуска ынакшылдын сеткили-биле хей аът киирер. Билиглернин унер дозу номга ынакшынар, чугле билиг кижини камнап камгалаар,  шын-на сеткили-биле кижиге ынак, оон куш-ажылын  хундулеп коор,  ажыл-иштин кайгамчык туннелденин чуректин ханызындан магадаар кылдыр,  бистерни угаан талазы-биле  ак сеткилдиг кылдыр кылып шыдаар. Эн-не делгем   билиглерни шингээдип ап, хой болгаш кызымак  номчунар.

1-ги номчукчу: Номну кылырынга ыяш кезикчизинин, чурукчунун, эртемденнин, чогаалчынын, парлакчынын, ном даштакчызынын куш-ажылын киирген.

- Чуге ыяш кезикчизинин куш-ажылын мында киирип алдывыс. Номга ол кандыг хамаарылгалыгыл?

2-ги номчукчу: Бистин чуртта хой-хой ооредилге номнарын ундуруп, куруне ол дээш хой туннуг акшаларны, чуртта будуруп турар саазыннын чартык кезиин чарыгдап турар.

3-ку номчукчу: Бистин чуртта ооредилге номун 1987 чылдан бээр оореникчилерге халаска берип келген.

Шулук  «Ортек чок ном»   О. Сувакпит

Ооредилге ному бисте

Ортек чок  деп билир сен бе?

Чалыы салгал оорензин дээн

Чазак, намнын шанналы-дыр.

         Ынчангаштын  номунну сен

Ылап камныг кадагала

Сен дег, бичии кижилернин

Чежезин ол дамчывас дээр.

Парлаан чылы шагда-даа бол

Байгы чап-чаа номну коргеш,

Ооренир дунмаларын

Оорушкузун сенээ соглээр.

 4-ку номчукчу: Чурттун бугу тоогузун ооредилге номнарындан сайгарып билип ап болур.

5-ки номчукчу:                         Эртинени черден казар,

Эртемнерни номдан тывар .

Узуп ижер суг дег херек,

Угаан-билиг далайы – ном.

  -  Уруглар тывар силер. Кымнын дилээ-дир?

 «Хирлиг холдарынар-биле менээ дегбенер. Мени хирлендирип каарынарга, менээ ыянчыг боор, кым-даа мени албайн баар. Мээн арыннарым шокарлаванар. Арыннарым ажа халывайн, кичээнгейлиг номчунар. Мээн арыннарым сыга бербейн номга сугар (закладкадан) кылып алынар. Мени  дашкаар унерде сумкага суп, эдилээрде, номчуурда карттап алынар. Мээн арыг чараш артарымга менээ дузаланар, а мен силерге унаанныг, аас-кежиктиг, чараш аажы-чанныг болурунга дузалаар мен». Номнун дилээ-дир.

 Бир эвес номнарны арыг, камныг  эдилээр болза 4-5 чылдан хой уеде эдилеп болур.

Шулук    Л. Чадамба «Номну канчаар эдилээрил?»

Эки, бакты ылгап айтыр

Эртем-угаан номувуста.

Элетпейн кызып камна,

Эчизинге седир номна.

Саазыннар тудуш чорза

Салаан-биле ора тыртпа.

Артын-иштин шокарлава,

Арыг-шевер кадагала!

Будук, хирге бораштырба

Булун, азыын сыга бербе!

  Номну камныг,  четче эдилээр дээр болза - картап алыр! Орбас! Хирлендирбес! Чурувас! Шокарлавас! Азыгларын сыкпас! Октавас! Четкен черин демдеглээр закладкадан ажыглаар. Бир эвес силер номну багай эдилээр болзунарза,  ном база кижи дег ыглай бээр.

«Номнар ыызы» Сай-Суу Конгаа (Шамбалыгдан)

Номнар, бистер хилинчектеннип,

Оруувуста бергелерни эртип чор бис.

Бир-ле кижи чедип келгеш,

Бистерни шуут  кээргевейн ора соп каар.

Билиглерини унер дозу номнар – дыр бис,

Оода-ла шыймактавайн корунерем.

Бичии чаштар, оореникчи уруг-дарыг,

Оожум ажып, хумагалап, камнанарам!

6-гы номчукчу: Билиг дозу номнар болгай,

                              Билиг турда сагыш чырык.

                              Номнар чырыы хунге домей,

                              Номнун созу угаан киирер.

          7-ги номчукчу: Номнар оду сылдыстар дег,

                                       Номнар кужу далайга ден

                                       Амгы шагнын эрткен шагнын                                                      

                                      Аргып шуужар ковуруу-дур.

Физминутка «Ужар-ушпас» (ужар чуулдер адаарга холун чаяар, ушпас чуулдерге олурар)

Ном, дээлдиген, самолет, сарбашкын, журнал, солун, ары, суг, домак, сааскан.

1.  Моорейлежиири.  Уруглар ийи болукке уступ алыр.

Шын харыы 1 сылдысчыгаш болур.

2. Саазыннарда ребустарны номчуур.  чу, чукчу, 6 н, т10, к3, д3, 50дей.

Бодалга-шулук: 

Школаже ооренир дээш

Уран далаш базып-ла каар.

Орук ара эмчи, дарга

Оон-биле каржып эртер.

Чолаачы-даа,бызанчы-даа

Чоруун кылып шуужуп турар

Ээлдек уруг сеткил оортур

Эки состу соглеп чораан.

Кандыг состу ажыглаан деп

Харыызын тып корунерем? (экии)

Баштак бодалга:

Дангаар эртен ооренир дээш

тааннар кээп оруп алган

20 тааннын чугле сези

онаалгазын кылган болган.    

Каш чалгаа кара тааннар  

         Онаалгазын куусетпээн-дир? (12)                                                                                                                                                                                                              

Кожазынга чеде бээрге

Коля эжи сандай салган

                                     Дурген-оол аа олурупкаш,

Дулген эътти чула чигген.                                                                                                   Колянын авазы аа

Конфеталар база берген

Харыы сос чок аспактапкаш
Караннадып чана берген.

Кандыг состу уттупканыл?

Каш катап соглевээнил?

(экии, четтирдим, байырлыг)

Оюн: «Кым сагынгырыл?» чедир чугаалаар.

Ужук билбес кижи   (Уну чоктан дора)                                                    

          Эртем чокта        (Эртен база дун)                              

 Оттунчек ооренир        (Ожеш оонделевес)        

 Кым хойну номчуурул   (Ол хойну билип алыр).

1. Тывызыктажыр бис бе?

Одээ ак, хою кара (ном)          

Узун борбак боттуг, уяланчак хыл кудуруктуг (кисточка).  

Аштап, чуглуп чазыг эдер,  ажылым ол чуртум пенал (балааш).

Сама мала, а ума придала (книга).

2. Дурген чугаа

       Номчуза номчузун,                            

       Номнардан хой номчузун.                                                      

       Номнардан хой номчааштын,                                                

       Номчулгазын ковудетсин.                                                      

       Номчулгазын ковудеткеш,

       Номчукчулар болзуннар.

3. Тоолдар маадырларын таныдары:

1-ги бижик:   Уруглар, силер эртем чедип алыр дээш ном-биле чарылбас оннуктер болунар. Мен эртем чедип алыр дээш 3 чузун малым берип чорааш, 3 чуул эртемге ооренип алдым. Силер база кызып бугу кужунерни салып чорааш эртемден чедип алынар. Номчукчу болганынар-биле изиг байыр. Кым-дыр?  Кайы тоолдан?

2-ги бижик: Кырган-авамдан дескеш,

                       Кырган-ачамдан дескеш,

                      Орукка майтак  койгунга,

                      боруге, адыгга таварышкаш

                         ырлап берип чордум.

Адак соонда кажар дилгиге мегеледип алдым. Кым-дыр?  Кайы тоолдан?  

3-ку бижик: Авам, ачам адыглар-биле агаарлааш кээримге, бичии  сандайым урели берген болган кээп шыдавадым. Кым-дыр?  Кайы тоолдан?  

Моорейни туннээр.

Туннел:   Четтирдим,  уруглар.

- Бо кичээлде чунун дугайында чугаалаштывыс?

- Номну чунун-биле кылырыл?

- Кандыг мергежилдин  кижилери  кылыр-дыр?

Рефлексия.  Кичээл менээ солун болду, мен хой чуулдерни билип алдым дээр болза  сылдысты кодурер, кичээл солун болду, ынчалза-даа ам-даа хойну билип алыксап тур мен дээр болза,  дорт-булунчукту кодурер, кичээлди мен чедир билбедим дээр болза тогерикти кодурер.

Ооредилге, номчулгага

Оорунерден чыда калбайын

Эртем, номнун дээжизин

Эки угаап, шингээдинер!  

Онаалга. Ном бурузунге закладка кылыр.