Исследовательский проект

Исследовательский проект

«Фольклор в контексте современного музыкального образования»

Багавиевой  Рямзии Габдуллазановны, учителя Татарского языка и литературы

МБОУ «Большебитаманская СОШ»

2013год

-2-

Оглавление:

Введение                                                                                                -4 стр.

Теоретическая основа развития творческих способностей

средствами музыкального фольклора                                                 -5  стр.

Система жанров музыкального фольклора и их

характеристики                                                                                  - 7 стр.

Фольклор в развитии творческих способностей детей

школьного возраста                                                                                  - 13 стр.

Содержание и формы фольклора в работе с детьми                        - 15 стр.

Практический опыт работы.                                                                 -18 стр.

Заключение                                                                                               -20 стр.

Список использованной литературы                                                       -22 стр.

-3-

Тема проекта:

«Фольклор в контексте современного музыкального образования».

Цель проекта:

 «Воспитание музыкальной культуры как части общей культуры»

Задачи проекта:

- «Формирование музыкальной культуры русского народа»

-  «Развитие творческих способностей учащихся»

Этапы подготовки проекта:

- выбор темы проекта;

 -подготовка материалов: отбор литературы,  материалов  из

  сети Интернет;

- оформление результатов;

- защита проекта.

Формы защиты:

 - статья, опыт проведения праздника.

Виды музыкально - практической деятельности:

- коллективное музицирование;

- театрализация праздника;

- хоровое исполнение.

Критерии оценки деятельности:

-актуальность темы;

-практическая и социальная направленность;

- значимость работы.

-4-

Введение.

Творчество - это тот путь, который может эффективно реализовать эту цель.

Детям младшего школьного возраста изначально присуща талантливость. Начальный период обучения считается важнейшим в приобщении к прекрасному. Музыкальный фольклор здесь выступает в роли универсального средства эстетического и нравственного воспитания.

Современные научные исследования свидетельствуют о том, что музыкальное развитие оказывает незаменимое воздействие на общее развитие: формируется эмоциональная сфера, совершенствуется мышление, ребенок становится чутким к красоте в искусстве и в жизни, а отсутствие полноценных музыкально-эстетических впечатлений в детстве с трудом восполнимо впоследствии.

Занятия способствуют общему творческому развитию личности, что, в свою очередь, воспитывает отзывчивость, художественное воображение, образно-ассоциативное мышление, активизирует память, наблюдательность, интуицию, формирует внутренний мир ребенка.

Искусство с первых дней школьной жизни служит средством формирования мировоззрения ребенка в целом, в его эстетической и нравственной сущности, развивает ассоциативное, образное мышление. Именно в искусстве школьник развивает свои творческие способности, приобретает опыт творческой деятельности, формирует свою индивидуальность.

В наше время с особой остротой стоит задача формирования духовного мира человека третьего тысячелетия, возрождение и расцвета культурных традиций. Эту задачу по развитию личности ребенка помогает решить занятия школьников по фольклору.

-5-

Занятия по фольклору имеют в себе большие возможности для творческого развития школьников. Анализируя продуктивное детское творчество, можем судить о качествах ребенка, его склонностях, интересах, о разнообразии способностей. Творческая деятельность способна оказать преобразующее влияние на личность ребенка.

Источником музыкального творчества считают жизненные явления, саму музыку, музыкальный опыт, которым овладел ребенок. Процесс детского творчества вызывает у детей особое желание действовать в искренней и непринужденной обстановке в таких видах деятельности как игра, инсценировка, песня и др.

К проблемам народной педагогики обращались многие учёные прошлого и современности, в частности: К.Д. Ушинский, Л.Н. Толстой, А.С. Макаренко, В.А. Сухомлинский и другие.

Теоретическая основа развития творческих способностей средствами музыкального фольклора.

Музыкальный фольклор - это уникальная, самобытная культура наших предков - осознается современным обществом как значительный фактор духовности преемственности поколений, приобщения к жизненным национальным истокам. Фольклору отводится все более заметное место в выполнении задач нравственного и эстетического воспитания, развития творческих способностей подрастающего поколения. Вот именно в этом и заключается актуальность данной темы. В последние годы фольклор стали изучать более углубленно, возрождается фольклор как народная музыка, культура наших предков.

 Внедрение элементов фольклора в практику музыкального воспитания, изучение традиций и обрядов своего народа является

-6-

важнейшим звеном в процессе формирования у учащихся высокой художественной культуры.

Отсюда вытекает проблема : какие педагогические условия необходимо создать для включения учащихся в фольклорную среду и развития творческих способностей на этой основе.

Объектом нашей работы является процесс развития творческих способностей младших школьников.

Предмет - музыкальный фольклор как средство развития творческий способностей младших школьников.

Для достижения поставленной цели решается следующий круг задач:

1. Рассмотреть понятие и сущность детского музыкального фольклора, раскрыть понятия способности, творчество.

2. Раскрыть опыт практического использования фольклора.

 3. Выявить комплекс педагогических условий развития творческих способностей младших школьников через организацию занятий по фольклору.

Исходя, из этого можно сформулировать следующую рабочую гипотезу: развитие творческого начала младших школьников средствами музыкального фольклора будет эффективно при условии:

 -систематического использования фольклорного материала в образовательном процессе;

 -учета возрастных и психологических особенностей детей младшего школьного возраста;

 -создание комфортных психолого-педагогических условий для становления гармонично-развитой подрастающей личности.

Жизнь человека на различных исторических этапах развития общества неизменно меняется: создаются новые технологии, строятся города, изучаются возможности человеческого разума. Мир находится в

-7-

постоянном движении. Когда дело касается возрождения народных традиций, то является необходимостью, чтобы человек нового тысячелетия знал свою историю, свои корни и традиции своего народа.

Когда-то традиционная народная культура являлась неотъемлемой частью жизни народа, её естественной составляющей. Но постепенно в процессе европеизации народная культура стала уходить из повседневного обихода многих слоёв населения. Тогда историки, филологи, учёные 18 века, понимая важность изучения народного наследия, стали записывать определенные жанры фольклора. Так появились первые исследователи народной культуры: М.Д. Чулков, К. Данилов, П.В. Киреевский, братья Б.М. и Ю.М. Соколовы  и др.

Система жанров музыкального фольклора и их характеристика

Ведущим компонентом народной культуры, имеющим большое воспитательное значение, является фольклор, который распространенно трактуют как устное народное творчество. Остановимся на понятии "фольклор", "детский фольклор", выявим его сущность и жанровую специфику.

В энциклопедическом понятии "фольклор" рассматривается именно как синоним категории "народное творчество" и определяется как "художественная коллективная творческая деятельность трудового народа, отражающая его жизнь, воззрения, идеалы; создаваемые народом и бытующие в народных массах поэзия (предания, песни, сказки, эпос), музыка (песни, инструментальные наигрыши и пьесы), театр (драмы, сатирические пьесы, театр кукол), танец, архитектура, изобразительное и декоративно-прикладное искусства"

По мнению известного фольклориста А.М. Мехнецова в таком положении определение "народное" интерпретируется как антитеза профессиональной деятельности. При таком подходе традиционная

-8-

народная культура и её звенья - фольклор, обрядово-праздничные формы, художественные промыслы и другие - теряют свои существенные характеристики на уровне функционирования, смыслового наполнения, понимаются лишь как часть области художественной самодеятельности

Важным становится замечание Б.Н. Путилова о том, что "фольклор нигде и никогда не живёт как искусство в собственном смысле слова, то есть как феномен, имеющий цель в самом себе, предназначенный для решения преимущественно художественных задач. Его эстетическая сущность, так или иначе, обнаруживает себя в рамках специфических внеэстетических задач; более того она и определяется ими"

На конкретном уровне фольклор следует рассматривать как особую жанровую систему. Для этого дадим определение категории "жанр", понимание которой позволяет классифицировать фольклор.

Классификация фольклора представлена следующими группами жанров:

• календарные песни: колядки, подблюдные, , весенние, егорьевские, семицкие и др.;
• свадебные песни (величальные, корильные, опевальные);
• причеть (похоронная, рекрутская, свадебная);
• хороводно-игровые песни (дивья и молодецкая лирика);
• частушки;
• лирические песни;
• эпические жанры (духовные стихи, баллады, былины);
• сказки;
• детский фольклор (игры, считалки, жеребьёвки, дразнилки, приговорки, заклички);
• материнский фольклор (колыбельные песни, пестушки, потешки, прибаутки).

-9-

В детском фольклоре В.Я. Пропп выделяет колыбельные песни, потешки, прибаутки, детские игровые песни (считалки, дразнилки, песни для детей об окружающей их жизни)

Детский фольклор - неотъемлемая часть традиционной устной культуры, она включает, с одной стороны, произведения, обращение к детям, с другой - собственно детское творчество. Детский фольклор всегда привлекал внимание не только фольклористов и этнографов, но и педагогов - ученых, стремящихся проникнуть в суть народной педагогики. Раздел этнологии и педагогики, изучающих традиционный народный опыт воспитания детей, называется этнопедагогика.

Большой вклад в собирание и педагогическую пропаганду детского фольклора внесли такие крупнейшие исследователи как Г. Виноградов, М. Мельников, Г. Науменко. Творчество взрослых, обращенное к детям, представлено в основном жанрами колыбельных, крестьбинских песен. Среди других характерных жанров отметим пестушки, потешки, прибаутки. С самого рождения ребенка сопровождали особые песни, направленность которых была, безусловно педагогической.

В нашем поле зрения лежат произведения, предназначенные для детей и исполняемые детьми, жанры взрослого фольклора для детей, которые играли большую роль в воспитании ребёнка, в становлении взглядов на окружающий мир.

В фольклоре, как известно, каждому возрасту ребенка соответствуют свои жанры и свой песенный и игровой репертуар. Так, ребенку в младенческой поре взрослые напевают пестушки и потешки, чуть позже их сменяют прибаутки. Пестушки (от "пестовать") - песни и припевки, приуроченные к первым движениям ребенка

Пестушки по своему назначению способствовали развитию ребенка координации движений, равновесия, закреплению элементарных двигательных навыков.

-10-

Потешки - песенки и припевки, напевеемые для ребенка во время несложных игр с ним - либо для того, чтобы уже на втором году его жизни, когда он начинает говорить и понимает речь. В потешках органично соединяются развлекательные и обучающие моменты. Поэтический и музыкальный склад этих песен предельно прост: напев образуется последовательностью одинаковых мелодических попевок в узком диапозоне.

Песенки - загадки и поныне активно сочиняются и исполняются детьми в традиционной манере, но с современной тематикой.

Сказки с песнями - особый жанр эпоса, сочетающий устное поэтическое и музыкальное народное творчество. В чем-то он родствен играм с песнями, где музыкальный компонент вторичен по сравнению с драматическим или игровым. По форме сказки с песнями представляют собой повествование волшебного, приключенческого или бытового характера, перемещающиеся время от времени напевами.

 Песня - это чаще всего речь одного из персонажей .

Как только ребенок становится способным к общению со сверстниками и более старшими детьми, он активно включается в процесс детского творчества. Это возрастной период наполнен всевозможными жанрами, сопровождающими игры, - считалками, дразнилками, скороговорками.

Детский фольклор удивительно многообразен в своих проявлениях - наряду с календарными закличками, приуроченными к определенным праздникам, существует масса жанров, без которых невозможно представить себе мир ребенка традиционной деревни.

Общим свойством этих жанров является то, что поэтический текст здесь гораздо важнее напева. Более того, эти жанры могут исполняться и без напева, как стишки.

Считалки (или жеребьевки) - песни, предшествующие игре, основная функция которых - регламентировать ее проведение (для

-11-

установления роли участников игры или их очередности в игре). Такое назначение считалок предопределяет их четкую ритмизацию:

Дразнилки - сатирические по содержанию. Насмешка над сверстниками - любой дразнилки. Как и всякий другой жанр детского фольклора, дразнилки лаконичный по форме, их композиция типизирована: сначала они содержат собственно обращение к адресату дразнилки (его имя), затем - к нему рифмуется прозвище, после чего следует непосредственно дразнилка

Мелодика дразнилок обычно несложная - одна и та же попевка повторяется несколько раз, либо мелодическое движение ограничивается "раскачиванием" на двух-трех звуках. Стих временной организации крепится к мелодии в этом случае самым простым способом: все ударные слоги противопоставлены по высоте безударным, интервал же между ступенями - произволен (от секунды до квинты):

Скороговорки - словесные игры детей, основанные на быстром чередовании труднопроизносимых слогов и различных слоговых комбинаций. Поскольку первостепенное назначение скороговорки - логопедическое (они предназначены для отработки дикции), то наличие какого - либо музыкального компонента в них второстепенно.

Включить материал по календарному фольклору.

В календарный фольклор входят произведения, связанные у детей с природой, календарными датами или произведения имеющие сезонный характер.

Значительную его часть составляют заимствованные у взрослых колядки, веснянки, егорьевские песни и т.д. Собственно детский календарный фольклор - заклинания явлениям природы, приговорки насекомым, птицам, животным. К последним относят также детские гадания и заговоры, но у детей они не носят собственно магического

-12-

характера, являясь скорее элементами игры. И в той или иной степени связаны только с природой.

Раздел детского календарного фольклора - один из самых поэтических страниц детского творчества. Он приучает детей видеть, подмечать поэзию окружающей природы во всякое время года.

 По принципу игры детьми заимствуется и воспринимается большинство календарных песен - их привлекает момент ряжения на масленницу и коляду, одаривание за исполнение колядок, величальных песен - пожеланий.

В купальских песнях для детей привлекательны сказочность сюжета, таинственность легенд, связанных с праздником Купалы.

В масленичных песнях им близки короткие 4-6 строфные миниатюрные образцы, сходные с детскими дразнилками.

В детском календарном фольклоре широко распространены жанры как, например, колядки, веснянки, которые удавалось записывать повсеместно, но есть песни и уникальные, записать которые в наше время сложно - егорьевские, вьюношные, волочебные, купальские.

К наиболее распространенным и активным бытующим жанрам детского календарного фольклора относятся заклички. Обращенные к различным явлениям природы (солнцу, дождю, ветру, радуге и др.), они таят в себе отзвуки далеких языческих времен: пережитком давно забытых верований звучит обращение “ее деток", которым холодно и которые просят солнышко выглянуть и обогреть, и накормить их. Да и обращение к ветру, морозу, весне и осени какк живым существам является отголоском древней традиции.

Близко к закличкам примыкает еще один жанр - приговорки, представляющие собой краткие обращения к животным, птицам, насекомым, растениям. Дети обращаются к божьей коровке с просьбой

-13-

полететь на небо; к улитке, чтобы она выпустила рога; к мышке, чтобы та заменила выпавший зуб новым и крепким.

Предельная ясность, простота музыкального языка календарных песен естественность их интонаций, тесно связанных с речевыми, способствуют быстрому, легкому запоминанию, усвоению календарных образцов маленькими детьми. Напевы календарных песен можно кричать, петь или интонировать говорком

Таким образом, фольклор перед нами выступает как некая система взглядов, выработанных на протяжении многих сотен лет.

 Фольклор в развитии творческих способностей детей школьного возраста

По своей природе детское творчество синтетично и часто носит импровизационный характер. Оно дает возможность значительно полнее судить об индивидуальных особенностях и своевременно выявить способности у детей.

Б.М. Теплов отмечает, что "раннее вовлечение детей в творческую деятельность полезно для общего развития, вполне отвечает по потребностям и возможностям ребенка".

У детей семи лет широко развивается самостоятельное творчество: музыкальное, театральное, литературное. Этой же точки зрения на значение результативной продуктивной деятельности, роль творческого воображения и его особенностей придерживаются Л.С. Выгодский, А.Н., Леонтьев доказывают в своем исследовании, что дети проявляют творчество в такой близкой им деятельности, как музыкальные игры, хороводы, пляски, пение, во всех видах музыкального творчества.

Что мы понимаем под творчеством? Творчество - создание новых по замыслу культурных, материальных ценностей.

-14-

Творчество - деятельность, порождающая нечто качественно новое и отличающееся неповторимостью, оригинальностью и общественно-исторической уникальностью. Творчество специфично для человека, так как всегда предполагает творца - субъекта творческой деятельности; в природе происходит процесс развития, но не творчества.  

При занятиях творческой деятельностью развиваются творческие способности. Термин "способности", несмотря на его давнее и широкое применение в психологии, определяется в литературе неоднозначно.

Распространенным является определение: способности - это то, что не сводится к знаниям и навыкам, но обеспечивает их быстрое приобретение, закрепление и эффективное использование на практике.

Значительный вклад в разработку общей теории способностей внес ученый Б.М. Теплов. В понятие "способности" по его мысли, заключено три идеи.

Во-первых, под способностями разумеется индивидуально-психологические особенности, отличающие одного человека от другого.

Во-вторых, способностями называют не всякие вообще индивидуальные особенности, а лишь такие, которые имеют отношение к успешности выполнения какой-либо деятельности.

В-третьих, понятие "способность" не сводится к тем знаниям, навыкам и умениям, которые уже выработаны у данного человека.

Способности, считает В.М. Теплов, не могут существовать иначе, как в постоянном процессе развития. Способность, которая не развивается на практике, со временем теряется, так как человек перестает ею пользоваться

Различают общие (умственные способности - развитая память, совершенная речь, точность ручных движений и специальные способности, например, музыкальные). Они определяют успехи в специфических видах деятельности, для которой необходимы задатки

-15-

определенного рода (в нашем случае - музыкальные) и их развитие. В эти задачи входят три основные музыкальные способности.

1. Ладовое чувство или эмоциональный перцептивный компонент музыкального слуха.

2. Способность к слуховому представлению, т.е. способность произвольно пользоваться слуховыми представлениями, отражающая звуковысотные движения. Способность к слуховому представлению совместно с ладовым лежит в основе гармоничного слуха. Это способность образует основное ядро музыкального воображения.

3. Музыкально-ритмическое чувство, то есть способность активно переживать музыку, чувствовать выразительность музыкального ритма и точно воспроизводить последний - это лежит в основе музыкальной отзывчивости на музыку, многоплановость и разнообразие видов деятельности, в которую одновременно включается школьник, выступает одним из условий комплексного и разностороннего развития его способности.

Основное требование к деятельности, развивающей способности - творческий характер деятельности. Развитие музыкальных творческих способностей - это выработка у ребенка стремления к проявлению собственной инициативы, музыкального таланта: стремление создать что-то новое, свое лучшее, стремление расширить кругозор, наполнить новым содержанием свои познания в области народной музыкальной культуры.

 Содержание и формы фольклора в работе с детьми

В современных условиях решение задач по восстановлению ценностей национальной культуры может быть обеспечено применением всех образовательных форм и способов погружения ребёнка в культурную традицию: в рамках учебных курсов и через воссоздание

-16-

культурных ситуаций в художественно-творческой и празднично-обрядовой деятельности.

Обращение к детском творчеству как к методу воспитания - характерная тенденция современной художественной педагогики. Импровизация позволяет развивать умение видеть целое, постигаемое в единстве продуктивных и репродуктивных сторон мышления, дает возможность осознать процесс творчества в педагогике.

Главной задачей на уроках музыки  и во внеурочное время дать детям знания, умения, навыки, и создать условия для свободного оперирования, владения ими, использовать их в ситуациях творчества, то есть развить и повысить уровень креативности детей, используя различные формы взаимодействия. Показателями креативности являются оперирования ЗУНами, а также активность, уверенность, увлеченность различными формами музицирования.

Для развития творческих способностей школьников посредством фольклора был создан ряд условий. Необходимо включение элементов народной культуры в процесс обучения и воспитания. В учебно-воспитательном процессе школы урок фольклора может являться отдельной дисциплиной или же народная культура может охватить другие предметы учебного плана. Во время проведения эксперимента фольклорный материал был включен в урок музыки придумывание колыбельных песен и исполнение их куклам (колыбельные, пестушки, потешки), урок труда, где учащиеся знакомились и участвовали в процессе подготовки к празднику "Масленица": изготовление масленичного чучела, участие в театре "Петрушка".

Проведение традиционных праздников, экскурсий, посещение выставок по традиционным ремёслам, народному костюму, концертов - все это является продолжением постижения основ народной культуры и ее проживанием.

-17-

Возрастные особенности детей младшего возраста таковы, что игра остается одним из любимейших видов деятельности. Необходимо включать народные игры в урок. Во время игры могут быть использованы такие методы обучения:

1. упражнения по приобретению навыков самостоятельных действий в пении.

2. упражнения в самостоятельном подборе вариантов игр, танцевальных движений.

3. творческие задания как метод развития песенного, музыкально-игрового творчества 

В народных играх дети учатся общаться, приобщаются к народным традициям, проявляют взаимовыручку, знакомятся с малыми жанрам народного творчества.

Игровая деятельность на занятии позволяет решать следующие задачи:

- Развитие творческой индивидуальности.

- Эмоциональное развитие.

- Воспитание эстетических, патриотических чувств.

- Развитие музыкальных способностей.

- Развитие духовной сферы.

- Развитие самостоятельности, физическое развитие.

В качестве приемов для воспитания у детей устойчивого интереса к творчеству на занятиях  используется личный пример учителя, использование атрибутов, костюмов, показа.

При знакомстве на уроках с прибаутками, календарным, потешным, игровым фольклором, обогащается внутренний мир ребенка. Дети с удовольствием поют приговорки, говорят и поют небылицы, отмечая красоту русского языка, яркость музыкальных образов, добрый юмор. 

   Знание этого материала может найти свое отражение в фольклорном празднике.                 

«Каз  өмәсе» сценарие.

    Ведущая.   Здравствуйте, уважаемые преподаватели, гости, друзья, студенты.

    Ведущая.   Сегодня мы с вами собрались в этом зале на праздник, именуемый  «Каз

   өмәсе»  . Все большие дела у татар выполнялись всем миром.  Өмә — по- татарски

   означает- помощь.

   Ведущая. Много таких праздников у моего народа. Один из них «Каз өмәсе» , который проводился поздней осенью, когда крепчали морозы, снегом покрывались поля, реки сковывались льдом.

   Ведущая. Праздник светлый и грустный  (Звучит татарская народная мелодия «Каз канаты») .  Грустный от того , что приходится  прощаться с гусями  - символами чистоты и бескорыстия.  

  Ведущая. Светлый от того ,  что теперь прощальные песни гусей будут звучать в песнях девушек и парней, в мелодиях , наигранных на гармони.

  Ведущая. И вот по утру собрались девушки в доме умелой хозяйки , вырастившей несколько выводков гусей по 15-20 гусей в каждом. Нужно ощипать . Здесь проверялось мастерство молодой девушки.

             Занавесь открывается. Девушки продолжают петь татарскую народную песню

             «Каз канаты», быстрыми тонкими  пальцами ощипывали гуся. Вручают своих гусей

             хозяйке.

        1 кыз. Ягез әле, япь-яшь башыгыз белән хәсрәт сөреме чәчеп утырмагыз. (җырлый)

        2 нче кыз. Кызлар, әйдәгез табышмак әйтәм.

        Кызлар . Я,я, әйт булмаса.

        2 кыз . Яраткан да ябышкан.

        1 кыз. Ни булган? Нәрсә ябышкан?

        3 кыз Кем ябышкан?

        4 кыз.Кемгә ябышкан? (Дәвам итәләр)

        Җитәрегез , җитәр! Ташлагыз әле шул табышмакларыгызны. Әйдәгез уйныйбыз.

        (Уйныйлар. «Без,без , без идек». Җәза үтәгәндә 1 кыз җырлый. 1 кыз бии)

                1 кыз. Кызлар , егетләр килде, тыныгызны чыгармагыз!

                2 кыз.  Сания апа , кертик инде.

                 Егетләр.  

        -Кызлар , ачыгыз инде, чит егееләр  юк бит монда.

        -Туганнар да күршеләр генә инде.

        1 кыз . Керегез инде . Тик озакка түгел.

    1 егет.  Әссәламегаләйкем ! Вәгаләмәлләдикем, казлар, и-и, казлар , юк ла , кызлар симез булсын!  (кызлар көләләр)

        1 кыз, 1 егет кара-  каршы әйтешәләр. (кызлар кулында каз канаты)

        1 кыз  Сиңа егет кем кирәк?

        1 егет. Кара кашлы кыз кирәк.

        1 кыз. Нишкә соң ул кирәк?

        1 егет. Әнигә килен кирәк.

        1 кыз .Егет, сиңа ни кирәк?

        1 егет. Миңа нечкә бил кирәк.

        1 Кыз. Ни эшкә соң ул кирәк?

        1 егет Ансыз яна яшь йөрәк.  

        1Кыз. Сиңа егет ни кирәк?

        1 егет. Каз мамык ястык кирәк.

        2  кыз. Казларыбыз мамыксыз. Кызлар йоклый ястыксыз.

        1 кыз. Шуны да син белмәгәч, йөрмә монда вакытсыз.

        1Егет  ай, ай, ай. Казларыгыз кыз, кызларыгыз каз. Башларыгыз таз. Күзләрегез тоз. Үзегез котсыз. Борыныгыз курнос.

        1 кыз И . тозсыз. (кыйныйлар)

        2   . Кыз. Сиңа егет ни кирәк?

        Егет  Ак каз канаты кирәк.

        Кыз. Ни эшкә соң ул кирәк ?

        Егет. Очарга.

        Кыз. Ни эшләргә?

        Егет. Матур кызлар кочарга (Бер кызны кочакламакчы була)

        Кыз. И, и, и өтек карга, буш кул салма кызларга, акчаң кайда?

        Егет. Акча сезгә кирәксә, менә ул тулы кесә.

            3. кыз. Канат сатам, канат сатам.

               Егет. Мин алам , мин.

                Кыз.  Акчаң җитәрме? Үзең чибәрме?

              Егет. Акчам тулы өй асты, үзем албасты.

       (көләләр . Кызны кочакламакчы була)

        Кыз  Кагылма миңа исәр.

        Егет И.и юләр.

        Кыз Егет үзәге, мунча өрәге.

        Егет  Кызлар теләге- йөрәк үзәге.

        Кыз  Кайда ялың?

        Егет  И,и йонлы җамалым, салам түшәгем, күктә йолдызым, суда кондызым, сазда.

        Кыз Алаймы?

        Егет Бетте, бетте  мә ал ! (Акчаны тешләп муенын суза )

        Кыз  Нәрсә ул?

        Егет Ял.

        Кыз. Ярый кал.

         2 кыз.  Тешләсәң тешең сынар, үбә алсаң , эшең уңар.

           Егет   Юк, элек ал.

3. Кыз.  Сиңа егет ни кирәк?

Егет Атаң башы.

Кыз Алаймы? (кыйныйлар)

 Егет Чү , чү! Илчегә үлем юк. Менә егетләрдән сезгә , бусага ялын алыгыз, тамагыгызга ут булып керсен. (Кесәсеннән конфетлар, чикләвекләр бирә)

Кыз. Керегез.

                Егетләр.  Казларыгыз симез булсын кызлар!

                Кыз. Казларыбыз симез, үзебез игез!

                1 Егет. Игезлектән йөдәгән миңа килер, әнигә килен булыр. Бикә булып түрдә

                    торыр. Кыш җеп эрләр, җәй урак урыр, яз урын җәер, көз мунча ягар!

                Кыз  Каян килгән тиле бояр! Атларың юк җигәргә, Сыеаың юк саварга, утының

                        юк ягарга, киемең юк кияргә. Канатың юк очарга, и-и, өтек карга. (көләләр)

                         Егет. Син булсаң , утыны да булыр, мунчасы да ягылыр, канаты да табылыр.

4. кыз. Канат сатам , канат сатам.

Егет  Мин алам, мин алам.  (Һәрберсе 1 кыз каршына баса)

кыз. Канат хакы бер алтын.

Егет. Үзеңдә калсын.

Кыз Чын егет булса алсын.

Егет.

Егет сиңа кем кирәк?

Егет Канатлы яшь кыз кирәк.

Кыз  Нишкә?

Егет. Канатында очармын , үзем сөеп , кочармын.

                        Кыз  Канат хакы йөз алтын.

                        Егет Ала алган алсын.(Тешләренә акчаларын кысалар)

                        кызлар.Нәрсә ул

                        Егетләр Ял.

                        Кызлар. Ярый кал.

                (Барысы бергә җырлашалар.)

                 1 кыз. Кызлар , әйдәгез, егетләр белән «Алай итик, болай итик» уенын

                 уйныйбыз. (Уеннар уйныйлар. Арасында җырлар, биюләр)

                2 кыз. Кызлар, әйдәгез таралышыйк. Мәликә апа кайтып керер я.

                Әйдәгез, әйдә.

Тема: Нәүрүз бәйрәме.

Максат:

1. Укучыларны халкыбызның онытылып бара торган бәйрәмнәре белән таныштыру;

2. Укучыларда халкыбызның йолаларына, гореф – гатәдләренә  мәхәббәт тәрбияләү;

3. Мәрхәмәтле, игътибарлы, әхлаклы балалар тәрбияләү.

Бу сүзнең мәгънәсе фарсыча “яңа көн” (нәү – яңа, рүз – көн) дигәнне аңлата. Урта Азиядә, Иранда, Әфганстанда һәм кайбер башка илләрдә бик борынгыдан килгән Яңа елны каршылау бәйрәме ул. Нәүрүз көн белән төн тигезләшкән чорга – 21–22 мартка туры килә. Көнчыгыш календаре буенча әлеге төбәкләрдә язны каршылау язгы чәчү эшләре алдыннан үткәрелә торган халык бәйрәменнән гыйбарәт.

Идел буе татарлары Нәүрүзне чәчүгә чыгар алдыннан бәйрәм иткәннәр. Мәсәлән, карга боткасын гына алыйк. Ул шулай ук Нәүрүзнең бер өлеше. Аны икенче төрле дәрә яки зәрә боткасы дип йөртелә. Нәүрүз көннәрендә ( ул атна – ун көнгә сузылган) йорттан – йортка кереп “нәүрүз әйтеп” йөрү гадәте булган. Бәйрәм көнне иртән иртүк торып 8–10 кешелек төркемнәргә бүленеп урамнарга балалар чыккан. Алар йорттан – йортка кереп, нәүрүз такмагын укып, яки яттан әйтеп , йомырка, ярма җыеп йөргәннәр. Йорт хуҗалары кичтән үк йомыркаларын төрле төскә буяп куйганнар. Соңыннан балалар бергә җыелып төрле уеннар уйнап, йомырка, ботка ашаганнар. Балалар урамнарны йөреп чыккач, атларга атланып егетләр чыккан. Аларда йомырка җыеп йөргәннәр. Бу күренеш сөрән сугу дип аталган. Яшьләр бергә җыелып уеннар оештырганнар. Арадан иң чибәр, уңган кызны Нәүрүз итеп сайланган. Җыелган халык нәүрүз җырлаган, бәет әйткән. Нәүрүз көнне кешеләр күңелендә гел игелек кенә булырга тиеш. Ул изгелек булып аның үзенә үк кайтачак. Яңа елны ничек каршыласаң, елың шулай үтәр дип уйлау күбрәк шатлану, башкаларга куаныч өләшү теләген уяткан. Кеше үз өстендәге бурычлардан да котылырга тырышкан.

Соңгы елларда халкыбызның гореф – гадәтләрен, йолаларын өйрәнүгә игътибар артты. Без март аенда “Нәүрүз” бәйрәме үткәрәбез. Бәйрәм Мәдәният йорты алдындагы мәйданда уза. Бәйрәм турындагы белдерү берничә көн алдан куела. Иртәдән үк музыка уйный. Бәйрәм буласы урын кыш, яз күренешләре, чәчәкләр белән бизәлә.

“Хуш киләсең, Нәүрүз”, “Яз килә, яз көлә” дигән сүзләр язылган плакатлар эленә. Укучылар музыка астында ярымтүгәрәк ясап тезеләләр. Алып баручы бәйрәмне ача, “Нәүрүз” бәйрәменең тарихы белән таныштыра.

Бәйрәм буласы урынга авыл халкы җыела. Көн белән төн чыга.

Көн: Исәнме, төнкәем!

Төн: Ярый әле син бар, көнкәем!

Көн: Мин дә сине бик сагындым, төнкәем.

Төн: Янар йолдызларым, көмеш аемнан сиңа сәлам китердем.

Көн: Туган ягыбызга яз килә, Нәүрүз килә! Бәйрәм белән тәбрик итәм сине, төнкәем.

Төн: Бүген без вакытларыбыз – сәгатьләребез белән тигезләшәбез. Мин кыскарам, ә син озыная барасың.

Көн: Күңелләрдә сагыну хисен тагын да көчәйтәсең икән, төн дустым. Ә мин, сине сагынып, гөрләвекләрмне агызырмын. Тирә - юньне,урман буйларын кардан арындырып, сиңа беренче чәчәкләремне –умырзаяларымны бүләк итәрмен. Яз килә, яз килә! Тиздән җылы яклардан кошлар кайтып, тирә - юньне үзләренең моңлы җырларына күмәрләр.

Төн: Кырлар, басулар кардан ачылгач, язгы кыр эшләре башланыр.

Көн:  Еллар тыныч булсын!

Игеннәр мул булсын,

Я рабби, Ходаем!

Төн: Әйдә, көнкәем, Нәүрүзбикә килеп җитми микән, күзәтеп килик әле. Әнә бит, бирегә таба Нәүрүзбикә үзе ашыга.

Алып баручы:

Әнә матур итеп таң атып килә

Кояш әле үзе тау артыннан

Чыкмаса да йомшак нурларын

Фонтан кебек бөрки, зәңгәр күккә,

Яктырта ул болын, кырларны.

Төрле төскә кереп уйный нурлар,

Бизәкләнә текә тау арты.

Тау артында шул тау чаклы тавис

Җилпеп тора кебек канатын.

(Кояш чыга)

Кояш, кояш мәңге балкый, мәңге нур сибә,

Кояш гомере телим мин әнием сиңа.

Кояш:

Мин булмасам,

Көнең матур булыр идеме, кешем!

Якты нурым сиңа бөркелә.

Колач җәеп, матурлыкка төрелеп,

Бар табигать ямьгә күмелә.

Уяна иркен болыннар,

Ачыла гөл керфекләре,

Тибрәлә яфрак өстендә,

Уйный чык бөртекләре.

(Кояш сүзләрен сөйләп бетергәндә музыка астында берничә бала керә.)

Бала:

Ач ишегең, керәбез,

Нәүрүз әйтә киләбез

Әй, Ишбабай, Ишбабай

Мич башыннан төш бабай.

Биш тиен акча бир, бабай,

Нәүрүз мөбарәк булсын.

(бабай белән әби чыгалар)

Бабай: Исәмесез, оланнарым. Мондый мөхтәрәм бәйрәм өчен биш тиен генә акчаны табабыз инде аны. Хәзерге заманда биш тиен пүчтәк бит ул. ( Янчыгын тартып чыгара да, вак акчалар сибеп җибәрә). Ягез әле, кайсыгыз өлгеррәк икән? Күрсәтегез әле җитезлегегезне!

Соңга калган бала бер концерт номеры яки мәзәк сөйли.

Әби: Әй балакайларым, күптән көтә идек сезне Ишбабагыз белән. Күчтәнәчләремне дә әзерләп куйган идем. Иң элек сез безгә биеп күрсәтегез әле. (Менә рәхмәт).

Алып баручы: Балалар, инде Нәүрүзбикәнең үзен чакырырга вакыт җитте.

Балалар:

Нәүрүзбикә, Нәүрүзбикә!

Кил, нәүрүз, кил!

Алып баручы: карагызчы, нинди матурлык, җиргә ямь биреп, Нәүрүз килә, Нәүрүз килә!

Барысы бергә: 

Әйдә, әйдә, Нәүрүз,

Түрдән уз!

(Нәүрүз керә.)

Кош оча, йолдызлар атыла,

Елгалар ярыннан ташына.

Шуларны күргәндә күңелем

Еракка- еракка ашкына.

Ышанып киләчәк тормышка,

Сокланып кешеләр гыйшкына

Моң тулы тынгысыз күңелем

Яшәргә, яшәргә ашкына.

Исәнмесез, дускайларым минем,

Газиз җирем, якты кояшым.

Гүзәл чәчәкләрем, бөек кешеләрем

Исәнмесез, исәнмесез!

Барысы бергә: Хуш киләсең, Нәүрүз.

Нәүрүз: Бүген бөтен җир йөзендәге мөселманнар мине зурлый, Бәйрәм бүген, бәйрәм бүген!

Бала:

Нәүрүз килде, тиз килде,

Нәүрүз килде яз килде,

Яз белән муллык килде,

Яз белән көрлек килде.

Бабай: Нәүрүзбикә, кызым, безне бу язда нәрсәләр көтә? Ачлыкмы, туклыкмы, кайгы хәсрәтме, әллә бәхетле, шат көннәрме?

Нәүрүз: Хөрмәтле дуслар, сез эш сөясезме?

Халык: Сөябез.

Нәүрүз: Арагызда ялкаулар юкмы? Җир эшен яратасызмы? Кеше хезмәтен хөрмәтлисезме? Мин бик шат. Алтын куллы уңган кешеләрне шатлыклы көннәр көтә. Җирдән муллык, кояштан җылылык, күктән яңгыр иңәр.

Бабай: Рәхмәт, кызым.

Нәүрүз: Газиз балаларым, улларым, кызларым! Көн белән төн тоташкан, тигезләшкән көнне кешеләргә бәхет теләгез, бер- берегезгә ягымлы булыгыз. Кешеләр белән ике кулыгызны биреп күрешегез. Шул вакытта күрмәс күзләрегез күрә башлар, телсезләрнең теле ачылыр, тәнегезгә сихәт, күңелегезгә игелек нуры иңәр.

Бала:

Яратыгыз көзне дә,

Яратыгыз кышны да,

Яратыгыз җәйне дә,

Яратыгыз язны да.

Бала:

Яратыгыз көннәрне,

Айларны һәм елларны,

Кешеләрне, табигатьне,

Саклагыз сез аларны.

(кыңгырау тавышы ишетелә, гармун тавышы).

Алып баручы: ишеттегезме, кыңгырау һәм гармун тавышы. Тагын кунаклар киләләр ахыры. Менә кем килә безгә, рәхим ит түребезгә.

Балалар: Кыш бабай, Кыш бабай, ни хәлләрең бар, бабай?

Кыш бабай: Бу нинди җыен монда? (Нәүрүзгә)

Миңа әйтми киткәнсең,

Кышны җиңәм дигәнсең,

Ха- ха- ха!

Бер өрермен - җил исәр,

Шыткан чәчәкне кисәр,

Ике өрсәм - кар ятар,

Елга-күлгә боз катар,

Кит, Нәүрүз, кит.

Нәүрүз.

Шап итсәм – җил тынар,

Елмайсам – карың елар.

Үзең кит, кыш!

Кыш бабай. 

Минем җитез тайларым бар,

Гыйнвар, февраль айларым бар.

Нәүрүз.

Минем дә бит тайларым бар

Җитез апрель, майларым бар.

Алып баручы: Кыш бабай, юкка ачуланасың. Безнең балалар да беләләр бит инде, кыш артыннан яз килә. Ходай тәгалә табигатьне шулай яраткан.

Кыш бабай. Ә шулай да көч сынашыйк. Болай гына урынымны Нәүрүзбикәгә калдыру юк.

Нәүрүз: Бөтен шартларыңны да үтәрмен.

Кыш бабай: Менә балалардан сорыйк әле, мәкальләрне синең турыда күбрәк беләләрме, әллә минем турыдамы?

Балалар:

Кыштан баш тартсаң, ач калырсың.

Кар күп яуса, иген уңар.

Яз языл, кыш кысыл.

Язның бер көне ел туйдыра.

Сары сулар акмый кыш булмый.

Язгы көн – яшь килен йөзе.

Алып баручы: Кыш бабай, Нәүрүзбикә, менә күрәсеңме, балалар икегезне дә яраталар.

Кыш бабай:

Рәхмәт, рәхмәт.

Менә хәзер карыйк әле ярышып,

Бераз аркан тартышып.

Нәүрүз: Мин риза.

Балалар:

Кыш бабай, ачуланма

Яратсак та үзеңне

Быелга син китеп тор,

Нәүрүзгә бир көнеңне.

Кыш бабай:

Әле минем көчем җитәрлек.

Менә кашык, менә күкәй

Тот кулыңа чибәркәй

Син дә йөгер, мин дә калмам,

Кайсыбыз алдан килер?

Алып баручы: Кыш бабай, карт булсаң да үзең хәйләкәр син. Яңа ел бәйрәмендә биегән идең, Кыш бабай биеп китә.

Уеннар уйнала.

1) Җеп чорныйлар.

2) Ятып ялау (тәлинкәдән он ялау).

3) 10 кыз, 10 малай исемен әйтү.

4) Бер татар көенә 2 төрле бию.

5) Ике командага 2 төрле җыр.

6) Хуҗа Насретдин сорауларына җавапка бүләк - җыр җырлау.

7) Хуҗа сорауларына җаваплар.

Кыш бабай:

Уф, арыдым, сусадым,

Харап булдым, җиңелдем.

Эредем бит, эредем,

Яз алдында хур булдым.

Нәүрүз кызым, көчле, нык бул.

Бу сабыйлар хакына.

Нәүрүз:

Котлап сәлам бирдегез,

Мине көтеп алдыгыз,

Тук булсын малларыгыз.

Мул булсын балларыгыз.

Имин йортта торыгыз.

Кәеф – сафа корыгыз.

Инде мине тыңлагыз.

Моңаеп утырмагыз.

Уйнагыз да, көлегез,

Биегез дә, җырлагыз.

Бәйрәм җыр – бию белән барлык халык катнашында дәвам итә.

Урамда зур казанда ботка пешә, шашлык кыза. Халык бәйрәм итә, күңел ача.

Сөмбелә бәйрәме

        Зал бәйрәмчә алтын көзне хәтерләтеп бизәлә. Өстәлләргә көзге уңыш: җиләк- җимеш, яшелчәләр, башаклар куела. Яңа җыйган уңыштан пешерелгән бәлешләр, тортлар куела. Балалар кулында яфраклар. Салмак музыка астында балалар залга керәләр.

        Алып баручы: Балалар, хөрмәтле укытучылар, кунаклар! Бүген без халкыбызның иң гүзәл бәйрәмнәреннән берсе – "Сөмбелә" бәйрәменә җыелдык. Елның сихри фасылында, көн белән төн тигезләшкән мәлдә, татар халкы Сөмбелә бәйрәмен үткәргән. Ул – көзге бәйрәм, уңыш бәйрәме. Сөмбелә - ул "башак" дигән сүз. Җитен чәчле, зәңгәр күзле, зифа буйлы, сүзгә тапкыр, эшкә уңган кызны да Сөмбелә дигәннәр.

1 нче бала: Көз килде,

Уңыш булды,

Табын сый белән тулды.

Рәхим итегез, дуслар,

Көзге бәйрәмгә!

2 нче бала: Көз килде дә керде өйгә,

Яфраклар йөгерәләр.

Ышык эзләп койма, капка

Асларына керәләр.

(Залга Сөмбелә булып киенгән кыз керә, кулында түгәрәк икмәк)

Алып баручы: Зифа буйлы, җитен чәчле,

Зәңгәр күзле бу кызның

Исемнәре ничек икән,

Әйтегезче кем белә?

Балалар: Сөм-бе-лә!

Сөмбелә: Исәнмесез, нәни дусларым!

Мин - Сөмбелә, килдем сезгә.

Көзге байлык кулымда.

Муллык белән байлык телим

Кем очраса юлымда .

3 нче бала: Син килүгә сөендек,

Бик күп җырлар өйрәндек.

Шигырь, табышмак, мәкальләр,

Күп биюләр өйрәндек.

4 нче бала: Кеше белән гел янәшә икмәк,

Кырда, юлда, табын янында.

Иң беренче өйгә икмәк керә

Яңа йортка күчкән чагында

5 нче бала: Һәммәбездән өлкәнрәктер ул,

Яшәсәк тә җирдә нихәтле,

Шуңа хөрмәтледер исеме аның,

Шуңа газиз, шуңа хикмәтле.

6 нче бала: Бардыр анда картлар олылыгы

Һәм ирләрнең сынмас ныклыгы

Садәлеге бардыр сабыйларның,

Әниләрнең күңел аклыгы.

"Чайкала иген кырлары" җыры

(И. Шәмсетдинов көе, Г. Латыйп сүзләре)

7 нче бала: Көзнең иң олы бүләге –

Икмәк тора табында.

Тормышыбыз ямьле булыр,

Икмәк булган чагында.

Сөмбелә: Яшәү чыганагы – кояш нурын,

Җир җылысын саклап үзендә,

Күкрәкләргә терәп кисәр икмәк

Һәр табынның тора түрендә.

(Сөмбелә килгән кунакларның берсенә икмәк тапшыра)

Балалар: Рәхмәт сиңа, Сөмбелә!

2 нче бала: Юмарт синең җирең, Татарстан,

Шуңа татлы, ахры икмәгең!

Баһадирлар сиңа җан өргәндер,

Мондый уңыш тумый тикмәгә.

3 нче бала: Гәрәбәдәй булып үсте иген,

Түгелгән тир бушка китмәде.

Игенченең батыр хезмәт бу - ,

Күпереп пешкән арыш икмәге.

"Мин яратам сине Татарстан!"

(Р. Андреев көе, Р. Рәкыйпов сүзләре) җыры башкарыла.

Бер укучы җырлый. Калган балалар урындыкларга барып утыралар.

Алып баручы: Һәр көз үзенчә килә ул,

Һәр көз үзенчә матур.

Елмаешып бер биесәк,

Көзне ярату булыр.

"Татар халык биюе” ( Егетләр бии )

Алып баручы: Алтын көз кунакка килгән,

Сары күлмәген кигән.

Елмаеп карый безгә,

Җырлап алыйк сөң бергә.

"Туган як" җыры башкарыла.

( М. Мозаффаров көе, М. Мазунов сүзләре)

Сөмбелә: Аһ-һай, дусларым! Быел уңыш бигрәк мул булды! Ул кишер, помидор, чөгендер! Үзләре шундый эре! Күрдегезме, уңыш ничек күп! (Өстәл янына, балалар ясаган күргәзмә янына килеп күрсәтә)

Кәрзин тулы алмалар,

Помидор һәм кыярлар,

Кәбестә, кишер, суган,

Алтын көз безнең уңган.

Алып баручы: Дуслар! Бүген безгә кунаклар килгән. Алар серле кунаклар. Ни турында сөйли алар, әйдәгез, бергәләп тыңлап карыйк әле. (Ишек шакып, кыяр керә)

Алып баручы: Керегез, керегез! Түргә үтә күрегез !

Кыяр: Хәерле көн, дусларым!

Сөмбелә: Хәлләрең ничек соң, кыяр дустым?

Кыяр: Хәлем минем бик яхшы,

Уңышлар бик мул булды.

Хуҗам бик тырыш бала,

Түтәле дымлы булды,

Гел утап кына торды.

(Ишек шакыган тавыш ишетелә)

Алып баручы: Керегез, керегез! Түргә үтә күрегез! ( Помидор керә)

Помидор: Исәнмесез! Хәерле көн, дусларым!

Сөмбелә: Ә син ничек үсәсең, помдор дус?

Помидор: Хуҗабикәнең кызы

Бик тырыш бала булды.

Су сипте, чүп утады,

Шуңа уңыш күп булды.

Бу мәктәптә укыйдыр, дип,

Рәхмәт әйтергә килдем.

Уңган, тырыш, тәртипле дип,

Һәр җирдә сөйләп йөрдем.

"Көнчыгыш биюе" башкарыла.

Алып баручы: Килә шаулы, алтын матур көзем,

Оча яфрак исә көзге җил.

Табигатең бигрәк сокландыргыч!

Хуш киләсең, көзем, әйдә кил!

Нәфис сүз. Бер укучы сөйли "Яфраклар коела"

Алып баручы: Кулга кәрзиннәр алабыз,

Урманнарга барабыз.

Юлда өчраган кошларны

Без өзатып калабыз.

Кошлар еракка китәләр:

Сандугачлар, тургайлар.

Әнә безгә соңгы кошлар

Сәламәт кул болгыйлар.

Бию "Аккошларның китүе"

(Аккош булып киенгән балалар биюен башкаралар)

Алып баручы: Дуслар, бәйрәм дәвам итә.

Әйтегез әле көз, икмәк, хезмәт, яшелчәләр, җимешләр турында нинди мәкальләр беләсез?

(Балалар җавап бирә)

Алып баручы:

1. Ни чәчсәң,

2. Кем эшләми,

3. Ачтан үлсәң дә

4. Ачы булсаң, тоздай бул,

5. Ашаганда колагың

селкенеп торсын Укучылар

1. Шуны урырсың

2. Шул ашамый

3. Ата-анаңны ташлама

4. Татлы булсаң, балдай бул.

5. Эшләгәндә йөрәгең җилкенеп торсын.

Алып баручы: Күрегезче, балалар,

Шалкан быел бик уңган,

Самавыр хәтле булган,

Кем чәчкән бу шалканны?

Балалар: Бабай утырткан аны!

("Зур шалкан" әкияте сәхнәләштерелә)

Алып баручы: Ямьле кояш, нурлар чәчеп

Елмаеп карый безгә.

Нинди матур җыр!

Көз алып килгән безгә.

Җыр "Буразналар"

(Г.Зәйнәшева сүзләре, Җ. Фәйзи көе)

Алып баручы: Бию көйләрен ишетсә,

Егет биеми калмас.

Уйнап торган читекләрдән

Кызлар күзләрен алмас.

Бию "Татар халык биюе"

(Егетләр биюе)

(Ахырдан егет Сөмбәләне биергә чакыра һәм алар бергә бииләр. Килгән кунаклар, балалар бии.)

Йомгаклау сүзе

Сөмбелә: Бигрәк матур җырладыгыз, биедегез,

Шигырләр сөйләдегез.

Барысы өчен рәхмәт сезгә.

Алдагы көннәрдә дә

Телим сезгә уңышлар.

Муллыкта, рәхәт тормышта

Яшәгез, нәни дуслар!

Алып баручы: Бүгенгә без хушлашабыз,

Бәйрәмне тәмамлыйбыз,

Күңелле дә соң бу көз!

Җыр "Кояшлы ил – безнең ил"

(Әхмәт Рәшитов сүзләренә язылган "Кояшлы ил – безнең ил" җыры бөтен зал белән башкарыла).

Алып баручы: Күңелле булды кичә,

Мичтә бәлешләр пешә,

Хәзер инде ял итик,

Бергәләп чәйләр эчик!

Балалар, килгән кунаклар бергәләп чәй эчәргә китәләр

                                                                          Аулак өй.

Максатлар: Татар халыкының әби-бабайлардан калган греф-гадәтләрне 

яңарту; укучыларны татар халык традицияләрендә 

тәрбияләү, гореф-гадәтләре аша татар теленә мәхәббәт 

хисләре уяту; татар халык уеннарын һәм җырларын өйрәтү; 

әдәплеккә, бер-береңә карата игътибарлы булырга, 

олылырны хөрмәт итәргә өйрәтү. 

Зал авыл өе күренеше итеп бизәлә(чиккән сөлгеләр, кулъяулыклар, самовар, чынаяклар һ.б. куела) 

Уеннар үткәрү өчен әйберләр:яулык, тукмак, туп, магнитафон, бүләкләр һ.б. 

Кичә барышы. 

Гүзәл белән Алена өйгә керәләр һәм сөйләшәләр: 

Алена. Өйдә кеше югында аулак өй оештырабыз мәллә? 

Гүзәл. Әйдә, кызларны чакырыйк, егетләр дә килер. 

Алена. Чулпанга әйтик, кызларны чакырып килсен. 

Гүзәл Чулпанны чакыра: 

Гүзәл. Чулпан, кер әле, кер! 

Чулпан. Нигә чакырдың, Гүзәл апа? 

Гүзәл. Әти - әни өйдә юк. Ә әбием утырмага китте. Әйдә, аулак өйгә кызлар 

чакырыйк. 

Чулпан. Әйдә, кемнәрне чакырабыз? 

Гүзәл. Үзебезнең күрше кызларын барысын да чакыр. Бар син аларга әйт, ә без 

өйне җыештырабыз. 

Өйне тәртипкә китерүен дәвам итә. Магнитафонны куя, “Аулак өй” ңырына бию башкарыла. 

Бераздан кул эшләрен тотып кызлар керәләр, исәнләшәләр. Кайбер кызлар 

чәкчәк, бавырсак, өчпочмак алып киләләр. 

Кызлар исәнләшәләр 
Мин күчтәнәчкә чәкчәк алып килдем. 
Мин бавырсак пешердем. 
Ә мин кызлар кып-кызыл алмалар алып килдем. 

Гүзәл. Бик зур рәхмәт сезгә кызлар, без дә Алсу белән коймак пешердек, бәлеш тә өлгерә. Әйдәгез керегез, бераз эшләп алыйк. 

Сөйләшәләр һәм эшкә утыралар. 

Алена. Кызлар, әйдәгез җырлый-җырлый эшлик әле. 

Кызлар. Әйдәгез, әйдә. 

Җыр җырлыйлар. 

1.Алмагачның алына 

Былбыл кунган талына. 

Егете алсын, кызы барсын, 

Үзенең сөйгән ярына. 

2.Кышын җиргә кар яумаса, 

Шарф бәйләмәс идем. 

Яшь йөрәккәем янмаса 

Өзелеп җырламас идем. 



Алып баручы. 

Исәнмесез мөхтәрәм кунаклар, укытучылар, укучылар. Бүген бездә аулак өй. Аулак өй турында ишетмәгән кеше сирәктер. Ишеткәнегез булмаса, әйдәгез аулак өйгә рәхим итегез, без сезне аулак өйгә чакырабыз, әби-бабаларыбыздан калган йола, уен, бәйрәмнәрне искә төшерәбез. 

Бүген безнең аулак өйдә кунаклар да бар. Исегездәдер, без дүшәмбе көнне үзәк китапханәгә кунакка бардык. Безне анда бик җылы каршы алдылар. Безгә бик матур, аңлаешлы итеп, эчтәлекле итеп аулак өй турында сөйләделәр. Әби-бабаларыбыздан калган чиккән әйберләр күргәзмәсе, китаплар күргәзмэсе оештырдылар. Татар халык җырлары, уеннары белән таныштырдылар. Аларга бик зур рәхмәтебезне белдерик. “Кунак ашы, кара – каршы”- дигән кебек без дә бүген аларны кунакка чакырдык. Үзәк китапханәдән мөхтәрәм кунакларыбыз: 



Әйдәгез аларны өстәл артына чакырыйк. Рәхим итегез! 

Кызлар аулак өйгә җыелган икән, егетләр дә булмыйча калмас. Әнә үзләре дә килә. 

Егетләр килә, “Күбәләк” җырын җырлап киләләр. 

Күбәләк гөлләргә кунса 

Гөлләр тибрәлә микән? 

Ул да мине сагынганда 

Күбәләгем,түгәрәгем, асыл кошым,сандугачым 

Җырлап җибәрә микән? 

Күбәләк гөлләргә кунган, 

Гөлдә булгач оясы. 

Минем күңелем сиңа тарта 

Күбәләгем,түгәрәгем, асыл кошым,сандугачым, 

Син бит күңелем кояшы. 

Тау астында, тал астында 

Салкын чишмә түгәрәк. 

Очып барып кайтыр идем 

Күбәләгем,түгәрәгем, асыл кошым,сандугачым, 

Җаным булса күбәләк. 

Газинур. Исәнмесез, безне дә аулак өйгә кертегез әле. 

Кызлар. Тиз генә керергә ашыкмагыз әле егетләр. 

Гүзәл. Кызлар әйдәгез, сынап карыйк әле, безнең малайлар шаян такмаклар беләләр микән? 

Кара-каршы җырлашалар. 

Кызлар. Малайлар килгән, малайлар 

Нигә килгәннәр икән? 

Тыңлап карыйк, җырласыннар 

Нәрсә диярләр икән? 

Кушымта: Ал чия төпләрендә, 

Гөл чия төпләрендә. 

Сулар сибеп үстерәләр 

Тәрәзә төпләрендә. 

Дулкынланып сулар керә, 

Параход идәненә. 

Ышанмагыз егетләрнең, 

Яратам дигәненә. 

Малайлар.Сандугачның балалары 

Талга кунганнар икән. 

Кызларыгыз бигрәк чибәр, 

Бигрәк уңганнар икән. 

Кушымта шул ук. 



Кызлар: Әнә килә автомобиль 

Төягәннәр калайлар. 

Безнең авыл малайлары 

90 яшьлек бабайлар. 

Кушымта шул ук. 

Малайлар:Әнә килә автомобиль 

Төягәннәр капчыклар. 

Безнең авылның кызлары 

80 яшьлек карчыклар. 

Әби кайтып керә. 

Әби.Нинди матур җыр ишетелә дисәм, үзебезнең кызлар җырлый икән әле. 

Гүзәл.Әбием, кайтып та җиттеңмени. Зинһар, ачуланма инде, кызларны аулак 

өйгә чакырган идем. 

Әби. Ярар, ярар, уйнагыз, көлегез. И-и-и-и, безнең дә яшьчаклар бар иде бит... 

Без дә шулай аулак өйгә җыела торган идек. Ул уйнаган уеннар, җырлаган 

җырлар! Исәбе-хисабы юк инде. 

Гүзәл. Әбекәй, безгә дә өйрәт әле шул уеннарны. Берәр мөнәҗәт яки бәет әйтсәң 

дә ярый. 

Әби. Я, ярый соң. Менә бер мөнәҗәт тыңлап карагыз. 

Килеп кердем өйегезгә, Мәҗлесегез күркәм булсын, 

Дога кылдым түрегезгә. Өегезгә фәрештә тулсын. 

И Ходаем, иман нуры Догаларым кабул булсын, 

Балкып торсын өегездә. Гомерегез озын булсын. 

Алена. Әби, син кисәтүләр дә күп беләсең бит, әйт әле берничәне. 

Әби.Элек-электән үк иң олы нигъмәт ипи, икмәк булган.(Ипи ала). Беркайчан да икмәк 

өстенә әйбер куймагыз.Ипидән өстен нәрсә юк. Ипекәйнең валчыгы да бездән олы, 

коеп ашамагыз. Менә шулай олылагыз ипине, балакайларым. Ярыймы? 

Балалар. Олылыйбыз, әби. 

Әби. Өстәлне кәгазь белән сөртмәгез, тавыш чыгар. Олы кешегә үзең башлап сәлам бир. 

Гүзәл. Әби, без дә мәкальләр беләбез бит. 

Әби. Миңа әйтеп күрсәтегез әле мәкальләрегезне. 

Алена. Әйдә ярышыйк, кем күбрәк белә икән? (Бер-бер артлы мәкальәйтәләр) 
Агач җимеше белән, кеше эше белән татлы. 
Егет кешегә җитмеш төрле һөнәр дә аз. 
Һөнәрле үлмәс, һөнәрсез көн күрмәс. 
Тырышкан табар, ташка кадак кагар. 
Эш сөйгәнне ил сөяр. 
Бүгенге эшне иртәгә калдырма. 
Калган эшкә кар ява. һ.б. 

Әби.Бигрәк булдыклы егетләр, уңган кызлар икәнсез.Булдырдыгыз бит. 

Алып баручы. 

Әйе булдыралар шул, яшь чакларны искә төшерәләр. Әйдәгез әле шушы урында кунакларыбызга сүз бирик. Син дә әбекәй кунаклар янына утырып ял ит. 

Алып баручы белән әби кунаклар янына утыралар. 
Менә инде без аулак өйнең бер өлешен карап үттек. Әзерәк бу йола турында сөйләшеп китик әле. Элек әби –бабаларыбызның мондый аулак өйләр үткәрүнең максаты нәрсәдә булды икән? 

Кунаклар җавабы. 

Кунак кызы һәм кунак малаен ничек сынаулары турында сөйләп китәләр. 

Алып баручы. 

Бездә дә кунак кызы белән кунак егете бар бит, әйдәгез аларны сынап карыйк. 



Гүзәл. Бүген безнең кунак кызы Айгөл, әйдәгез аны шәм тоттырып биетәбез. 

Бию. 

Булдырды Айгөл, уңган икән, шәмнәрен сүндермичә биеде. Кунак егете дә бар бит, әйдәгез аны да сынап карыйбыз. Әйдәле Артем биеп күрсәт эскәмиядә, сынатма. Бию. 



Әйдәгез хәзер күмәк уен “Күз бәйләшле” уйныйбыз. Кемнең беренче күзен бәйлибез, әйдәгез санап чыгарабыз. Санау шигыре. 

Бер бала уртага чыга, аның күзен бәйлиләр. Калган балалар кулларга- кул тотышып, түгәрәк ясап әйләнәләр. 

Утыр утыр Мәликә, 

Алмагачның төбенә. 

Кем утырган каршыңа, 

Әйтеп бирче тиз генә. 

Уртада торган бала каршысында кем торганын танып әйтергә тиеш, белмәсә тагын уртада тора.Өч тапкыр белмәсә,җәза үти. Кем икәнен таныса, аның урынына баса, ә таныган бала уртага баса. 



Алып баручы. 

Уеныбызны бүлеп, кунаклар белән әңгәмә корып алыйк әле. 
Элек-электән татар җыр һәм биюләре бию генә булып калмаган, җыр - биюләрдә уз осталыкларын, сәләтен күрсәткәннәр, хис кичерешләрен аңлатканнар. 

Җыр турында әңгәмә. 



Әби. Әйдәгез әле егетләр, кызлар мин сезгә бер уен, “Балдак яшерү” уенын өйрәтәм. 

Тасма сузыла, шул тасма буенча йөзек йөртелә. Бер көтүче була, ул басып тора. Җыр җырлана.

Сөләйманның йөзеген, 

Дию кызы урлаган. 

Каф тауларының артында, 

Алтын сандыкка салган. 

Балдак кемдә калганын белергә кирәк, белмәсә җәза үти. Белсә балдак калган балага җәза бирелә. 

Алып баручы. 

Аулак өйдә уйнала торган уеннарны, җырлана торган җырларны бер көндә генә башкарып бетереп булмый. Алар безгә гасырлар дәверендә җыелып килгән.Без дә аларны сакларга, түкми чәчми киләчәк буыннарга тапшырырга тиеш. Тик кызганычка каршы,татар милләтенең йөзек кашы булган әлеге йола бары тарихта гына калып бара сыман. Төрле спектакль, концерт программалары яисә индемилли бәйрәмнәр генә аулак өй турында тагын бер кат искә төшерә. 

Бу уеннарны гаилә бәйрәмнәрендә, туган көннәрдә дә уйнарга була. Шуларны истә тотып, бәйрәмнәребезне күңелле үткәрик. Ә хәзер катнашучыларга бүләкләребезне тапшырабыз. Барыгызга да бик зур рәхмәт. 

Йөзек салыш

Уйнаучылар урындыкларга яки сәке йөзлегенә тезелешеп утыралар. Берсе «Мәүлихә» итеп сайланган була. Ул аларга каршы урындыкта утыра. Өченче берәү кулына йөзек алып, баягы утырган уйнаучыларның барысының да кулларына салып чыккан кебек итеп йөреп чыга, тик берсенә генә салып калдыра. Аннары урындыктагы кыздан:

— Кемдә йөзек, Мәүлихә? — дип сорый.

Уйнаучылар бар да йөзек үз кулларында кебек итенеп, Мәүлихәне саташтырырга тырышалар. Мәүлихә берсенең исемен әйтә. Дөрес әйтсә, йөзек чыккан кешенең урынына барып утыра да, йөзек чыкканы хәзер йөзек салырга тиеш була. Инде башта йөзек салган кыз үзе хәзер Мәүлихә булып, каршыларына утырып, йөзек табарга кала. Белмәсә, ул урында утыра бирә. Озакка китсә, аңар җәза биреп, җырлар җырлаталар яки башка берәр эш эшләтәләр.

Кәрия-Зәкәрия

Балалар кулга-кул тотынышып түгәрәкләнеп басалар. Уртага бер бала чыга. Түгәрәктәгеләр бер якка хәрәкәт итеп җырлыйлар. Җырларда уртадагы баланың укуда, хезмәттә, җыр-биюдә булган сәләте, уңганлыгы мактала:

Бу бик яхшы укучы,

Бу бик яхшы укучы,

Аның укуы яхшы,

Аннан үрнәк алыгыз.

Бу бик яхшы җырлаучы,

Бу бик яхшы җырлаучы,

Аның җырлавы яхшы —

Аннан үрнәк алыгыз.

Бу бик яхшы биюче... һ. б.

Шундый һәр җырдан соң түгәрәктәгеләр кул чабып, такмак әйтәләр:

Кәрия, Зәкәрия коммая,

Кәрия, Зәкәрия коммая:

Кәри комма, Зәкәр комма,

Зәкәрия коммая...

Бу вакытта уртадагы бала бер иптәшен алып әйләнеп тора. Әйләнеп туктагач, чакырган иптәшен калдырып, түгәрәккә баса. Тагын җыр башлана. Уен шулай дәвам итә.

Кабыргалы-камчылы

I вариант

Балалар кара-каршы ике саф булып, кулларын бер-берсенә тотынышып, тезелеп басып торалар. Бер ягы түбәндәгечә җырлый:

Кикерикүк — ни була?
Таң ата да кич була.
Акбүз атым йөгәнле,
Чатма көмеш иярле.
Кабыргалы-камчылы,
Тама торган тамчылы.
Ак тирәк, күк тирәк,
Бездән сезгә кем кирәк?

Каршы яктан җырлап җавап бирәләр:

Кабыргалы-камчылы,
Тама торган тамчылы,
Ак кирәк, күк кирәк,
Сездән безгә кара чәчле,
Кара кашлы, кара күзле,
Фатыйма атлы кыз кирәк!

Чакырылган кыз (Фатыйма) чакырган якка йөгереп барып, бар көче белән сафны өзеп аша чыгарга тиеш. Чыга алса, бер баланы үз якларына алып китә. Чыга алмаса, үзе шул якта кала. Уен бер якта уенчылар беткәнче дәвам итә.

II вариант

Бу уен гадәттә күп кеше арасында уйнала. Алар пар-пар булып торалар. Бер пары кулга-кул тотышып бер якка баса. Икенче пары утыз адымнар чамасы җир китеп, боларга каршы басып, шулай ук кулга-кул тотышып торалар.

Бер як каршы якка карап түбәндәгечә җырлый:

Кикерикүк — ни була?
Таң ата да кич була.
Акбүз атым йөгәнле,
Чатма көмеш иярле,
Кабыргалы, камчылы,
Тама торган тамчылы,
Ак кирәк, күк кирәк,
Бездән сезгә кем кирәк?

Каршы яктагы пар бу икәүнең кайсын сайларга булса, шуның исемен әйтеп, түбәндәгечә җырлап чакыралар:

Кикерикүк — шул була,
Таң ата да кич була,
Акбүз атың йөгәнле,
Чатма көмеш иярле;
Кабыргалы, камчылы,
Тама торган тамчылы,
Ак кирәк, күк кирәк,
Фатыйма матур кыз кирәк!

Чакырылган кыз каршыдагы парга йөгереп барып, иңбаш-терсәкләре белән бар көченә бәрелеп, тегеләрнең тотышкан кулларын өзеп үтеп чыгарга тиеш. Өзеп чыга алса, шул икедән берсе белән тотышып, аның буш калган иптәшен бу якка ялгыз калганы янына җибәрә.

Бу юлы икенче пар баягыча җырлап уен башлый. Чакырылган кеше каршы якка йөгереп барып бәрелеп тә кулларын өзә алмаса, үз иптәше янындагы иптәшен чакырып җырлыйлар. Уен шулай дәвам итә. Уйнаучылар күбрәк булып китсә, саф белән култыклашып басып яки дүртәр-дүртәр булып төркемнәргә бүленеп уйныйлар.

1.”Буяу сатыш”. Бу уен урамда, ишек алдында, болыннарда уйнала. Балалар арасында "буяу сатучы” һәм "буяу алучы”   билгеләнә. Калганннар "буяулар” булып  тезелеп утыралар. "Сатучы” һәрберсенә буяу исемнәре әйтеп чыга. "Буяу алучы” килә:

-Дөбер-дөбер.

-Кем бар?

-Миңа буяу кирәк иде.

-Нинди?

-Ак.

йөгереп китә. Әгәр тотылса, уеннан чыгарыла. Барлык буяулар алынып беткәч, "буяу сатучы” "буяу алучы” га  килә: "Син минем буяуларымны бир”. "Мә, бирәм буяуларыңны. Тик бер шарт белән: син аларның  киемендәге   сәдәф төсен белергә тиешсең.  Шул вакыт барлык буяулар сәдәфләрен яшерәләр. Буяу сатучы "буяу” ларының сәдәф төсләрен искә төшереп әйткәч, "буяу алучы” аларны биреп җибәрә.

2. "Тотам  тотышлы”. 3 уенчы. Уенчылар чиратлашып уклауны куллары белән учлап астан–өскә тоталар  иң  өскә чыккан уенчы җәза ала.

3.  "Миңлебай” уены.

Без йөрибез әйләнеп,

Син уртада Миңлебай.

Син нишлисең, ни кыласың,

Без кыланырбыз шулай.

-Бер болай, бер болай, я кыланыгыз шулай.

-Бер болай, бер болай, моны эшләү бик уңай. ( Укучы артыннан хәрәкәтләр кабатлана.)

4. "Әйт, күгәрчен». Балалар түгәрәккә басалар. Ике бала уртага чыгып баса. Алар уенны алып баручылар һәм җыр башлаучылар булалар. Балалар салмак көйгә түгәрәк буйлап җырлап әйләнеп йөриләр. Җыр эчтәлегендә нәрсә турында сүз барса, шул хәрәкәтне бергәләп башкаралар:

Әйт, күгәрчен, син генә,

Яшь кызлар ничек йөри?

Ул шулай да, ул болай,

Яшь кызлар йөри шулай.

(Балалар яулык очларын тотып йөриләр).

Әйт, күгәрчен, син генә,

Куян кебек сикереп йөриләр.

Куяннар ничек йөри?

Ул болай да, ул шулай,

Куяннар шулай йөри.

Әйт, күгәрчен, син генә,

Үрдәкләр ничек йөри?

Ул болай да, ул шулай,

Үрдәкләр шулай йөри.

(як-якка янтаеп, алпан-тилпән йөриләр).

5.   "Парлашу”. Балалар зур түгәрәк   ясап басалар. Физкультура  дәресен искә төшереп 1,2 дип санап чыгалар.  Беренчеләр бер адым алга чыга, икенчеләр урында кала. Шулай итеп ике түгәрәк барлыкка килә. Беренчеләр бер якка биеп китә, икенчеләр икенче якка  биеп китәләр. Көй туктауга  парлашып әйләнергә кирәк.

6.”Әтәчле”. Идәндә түгәрәк сызылган . Ике уенчы шул түрәрәккә кереп, бер кулын артка куеп, икенче кулы белән тездән бөгелгән аякларын тотып, бер-берсеннән читтәрәк басалар. Сыңар аякта сикергәләп, җилкә белән этеп бер-берсен   түгәрәктән чыгара алган уенчы җиңүче була.

7. "Яулык салыш". (20 уенчы катнаша) Балалар түгәрәктә. Көй башлануга  яулык кулдан-кулга түгәрәк буйлап җибәрелә. Көй туктауга яулык кемдә кала шул җәза ала.

8.”Яулык бәйләшле”. Балалар бер рәткә басалар. Беренче уенчыга яулык бирелә. Ул көй башлануга яулыкны бәйли, ике очын тотып елмая һәм икенче уенчыга салып бирә уен шулай дәвам итә, көй туктауга яулык кемдә кала, шул уенчы  уеннан чыга.

9.”Исеме кем”. (2 уенчы катнаша) Уенчыларның аркаларына кеше исеме язылган кәгазъ беркетелә. Бер-берсенә язуны күрсәтмәскә тырышырга тиеш. Биеп йөри-йөри,  кем  тизрәк язуны  күреп күршесенең исемен әйтә (кем тизрәк укый, кулын күтәрә).

10. "Урындыклар". Көй башлануга  урындыклар тирәли бииләр . Көй туктауга урындыкка утырып калырга тиешләр, урындыксыз калган  уенчы уеннан чыгарыла (урындыклар саны  уенчылар саныннан бергә ким  алына).

11.  " Кем җитезрәк?”   Ара калдырып ике урындык куела, урындыклар астына озын бау сузыла (бау урындыклардан чыгып тормаска тиеш). Көй башлануга ике  уенчы  урындыклар тирәли биеп йөриләр, көй туктауга  уенчылар  урындыкка утырып бау тартып алалар. Уенчылар санамыш аша сайланыла

Санамыш: -Уңда уймак, табада коймак,

                Мичтә бәлеш, ал да ябеш.

Беренче утырып бауны алган уенчы җиңүче.

12. "Ак калач”. Балалар, кулга-кул тотынышып, түгәрәккә басалар. Берсе уртага чыгып баса. Түгәрәктәге балалар, җырлый-җырлый, калачның ничек пешүен, җәелү-кысылулуарын кул хәрәкәтләре белән күрсәтәләр:
Булатның туган көненә

Без пешердек ак калач    

Менә шулай ул биек,

Менә шулай тәбәнәк,

Менә шуның киңлеге,

Менә шуның тарлыгы.

Ак калач, ак калач,

Теләгәнеңне сайлап кач!

(Бала үз урынына берәүне сайлап чыгара да ,түгәрәктәгеләргә кушыла). Уен-җыр шулай дәвам итә.

13. "Кем җитезрәк". Ике егет чыга. Ике кызның күзе бәйләнелә. Бәйләнгән күз белән егетләргә  алъяпкыч  кигезергә, яулык бәйләтергә  тиешләр. Соңга калып бәйләткәне җәза ала.

14. " Йозаклы”. Ике уенчы кулга-кул тотышып "йозак ясап” басалар.

Уенга катнашучылар көй башлануга түгәрәк буйлап бер-бер артлы биек "йозак” аша үтәләр, көй туктауга  йозак эчендә калган уенчы

 уеннан чыга, яисә җәза ала.

15. "Түбәтәйле”. Уртада 5-6 урындык тора, урындыкларга түбәтәйләр куела. Балалар урындыклар тирәли басалар, көй башлануга, җиңелчә йөгерә башлыйлар. Көй туктауга, түбәтәйләрен кияләр, шул арада урындыкларга утырып өлгерергә тиешләр. Кем урынсыз кала, шул уеннан чыга. Икенче мәртәбә уйнаганда ,

уртада өч урындык кала, уйнаучылар саны артыграк була. Соңга таба берурындык калдыралар.   Шулай итеп, иң игътибарлы, җитез бала билгеләнә.

16.”Кәрия-Зәкәрия”. Балалар, кулга-кул тотынышып, түгәрәкләнеп басалар. Уртага бер бала чыга. Түгәрәктәгеләр бер якка хәрәкәт итеп җырлыйлар. Җырларда уртадагы баланың укуда, хезмәттә, җыр-биюдә булган сәләте, уңганлыгы мактала:

         Бу бик яхшы биюче,

         Бу бик яхшы биюче,

         Аның биюе матур,

         Аннан үрнәк алыгыз.

Җырдан соң түгәрәктәгеләр туктап калалар, кул чабып, такмак әйтәләр:

          Кәрия-Зәкәрия, коммая,

          Кәрия-Зәкәрия, коммая,

          Кәри комма, Зәкәр комма,

          Зәкәрия коммая

Бу вакытта уртадагы бала бер иптәшен алып әйләнеп тора. Әйләнеп туктагач,

чакырган иптәшен калдырып, түгәрәккә баса. Тагын җыр башлана:

Бу бик яхшы җырлаучы,

Бу бик яхшы җырлаучы.

Аның җырлавы матур,

Аннан үрнәк алыгыз.

Шулай йөзүче, укучы, буяучы һ.б. дип төр
17. "Тукмаклы”. Уенчылар түгәрәк ясап басалар, уртага бер уенчы
баса һәм тукмакны бөтереп җибәрә. Тукмак  сабы кемгә күрсәтә. 
Шул уенчы уеннан чыга.
18.”Кәгазьдә бию”. Санамыш белән ике уенчы сайланыла. 
Көй башлануга уенчылар   кәгазъдә бии башлыйлар. Күпмедер
вакыт биегәннән соң кәгазъ урталай бөкләнелә, бер уенчы 
кәгазъдән чыкканчы  уен шулай дәвам итә.
19. "Урманга бару”. Балалар, бер-бер артлы тезелеп басалар. 
Марш астында атлап баралар.  Урманга килеп кергәч лирик көй
тыңлана. Балалар, таралышып, салмак хәрәкәтләр ясап, җиләк
җыялар, җырлыйлар:
Тиз-тиз итеп савытыма
Эре җиләкләр җыям.
Аларны йә киптерәм,
Йә татлы каклар коям.
Монда җиләк күп икән,
Аю-бүре юк микән?
Соңгы юлны әйтүгә, "аю" белән "бүре" килеп чыга
да балаларны куа башлый.
20.” Кем тизрәк?” Уенчылар зур түгәрәк ясап басалар, уртада бер уенчы яулык  болгап тора, көй башлануга уенчылар түгәрәк буйлап биеп баралар, көй туктауга яулыкны  кемдә булса эләктереп калырга тиеш.
21. ”Ачык авыз”. Балалар,аллы-артлы җитәкләшеп, парлашып, түгәрәк ясап басалар. Бер бала парсыз кала. Ул уртада басып тора. Бию көе уйнала. Шул вакытта эчке якта торган балалар түгәрәк ясап җитәкләшәләр Һәм бию көенә әйләнәләр. Шулай бераз әйләнгәннән соң. көй кинәт кенә туктала Һәм эчке яктагылар тышкы якта басып калган балалар белән парлашалар. Бер бала тагын парсыз кала. 
Ул, уртага чыгып: "Мин кем? " — дип кычкыра. Иптәшләре аңа: 
"Ачык авыз син!" — дип җавап бирәләр. Аннан соң "ачык авыз"
ның бер әйбере алына. Уен шулай кабат-кабат уйнала, Һәм "ачык 
авыз "лар биш-алтыга җиткәч, аларга җәза бирелә.
22.”Әйдә, танышабыз”. Уйнаучылар, ике түгәрәк булып, кулга-
кул тотынышып басалар. Уен башлангач, алар әкрен генә 
җырлап әйләнә башлыйлар. Эчтәгеләр сәгать теле уңаена, 
ә тыштагы түгәрәк аңа каршы хәрәкәт итә. Җырның бер 
куплеты беткәч, барысы да туктап калалар. Ике түгәрәктәге 
уенчылар да бер-берсенә йөз белән борылып басалар, 
кулларын кысышалар: бер-берсе белән танышалар. Уйнаучылар 
танышып беткәнче, уен шулай дәвам итә.
23.”Утраулар”.  Идәндә уенчылар саныннан бергә кимерәк итеп 
кәгазьләр таратыла. Көй башлануга уенчылар биеп йөриләр,ә көй туктауга "утрау”ларга басып калырга тиешләр. "Утрау”га  басып өлгермәгән уенчы, уеннан чыга. Уен барышында "утраула (кәгазьләр)  алына барыла, бер уенчы калганчы уен дәвам итә.
24.”Санап җибәр!” Санамыш белән ике уенчы сайланыла:
"Каенда карга, имәндә чыпчык
Һавада кош, син очып чык!”
Уенчылар санынча урындыклар куела. Урындыкларда  төрле санда бәрәңгеләр салынган капчыклар.Уенчылар шул капчыклар өстенә утырып,  андагы бәрәңгеләр санын  әйтеп бирергә тиешләр.
25.”Йомырка бөтереш”. Санамыш белән ике уенчы сайланыла.
Команда булуга уенчылар үзләренә  бирелгән йомырканы бөтереп 
җибәрәләр, кемнеке озаграк бөтерелә?
27.”Яшерәм яулык”. Балалар түгәрәк ясап басалар. Кулларын артка куялар. Санамыш ярдәмендә яулык салучы билгеләнә. Аның кулында кулъяулык. Ул, түгәрәктән чыгып, шушы сүзләрне җырлап йөри: 
Кулъяулыгым яшел, яшел, 
Яшел чирәм астында. 
Сиздермичә ташлап китәм 
Бер иптәшем артына. 

Сүзләрне әйткәндә, бер баланың уч төбенә кулъяулыкны калдырып китә. Үзе түгәрәк эченә кереп баса. Кулъяулыклы бала, тиз генә артка чыгып, сүзләрне әйтә-әйтә, уенны дәвам итәргә тиеш. Әгәр ул тоткарланып торса яки кулъяулык салганны сизмәсә, аңа җәза бирелә. 

28.”Колакка   колак”. Көй башлануга уенчылар таралышып биеп йөриләр,ә көй туктауга, нинди команда бирелә шуны парлашып үтиләр.Мәсәлән: Колакка колак, борынга борын, аркага арка, уң аякка уң  аяк, тезгә тез....  
29. "Болында”. Балалар кулга-кул тотынышып, түгәрәкләнеп басалар. Бер бала (Халидә) уртада кала. Түгәрәктәгеләр, әйләнә буенча бер якка хәрәкәт итеп, җыр җырлыйлар: 
Чәчәкләр үскән болында 
Җырлыйбыз әйлән-бәйлән. 
Халидә, Халидә, 
Әйләнәсең кем белән? 

Халидә бер иптәшен уртага ала (Әминә). Җыр тагын кабатлана: 

Әминә, Әминә, Әйләнәсен кем белән? 
Шул рәвешчә уртага 5-6 бала җыелгач, уртадагылар түгәрәкләнеп басалар да, кырыйдагыларга капма-каршы юнәлештә хәрәкәт итеп, барысы бергә җырлыйлар: 

Гөлнара, Гөлнара, 
Син каласың уртада. 

Хәрәкәт туктала. Уртадагылыр күмәк рәвештә бер яраткан җырларын башкаралар. Аннан соң, Гөлнарадан башкалары кырый түгәрәккә басалар, һәм уен яңадан башлана. 


30. " Капкалы”. 10 пар җитәкләшеп зур түгәрәк ясап басалар.Парлар  җитәклшкән килеш кулларын өскә  күтәреп капка ясап торалар.Көй башлануга арадан бер пар  үзе теләгән капкага керә, алар урынына баса, әлеге пар икенче капкага бара.Көй туктауга капкага керергә өлгерми калган пар җәза ала.
 31.”Агыйдел”. Балалар, парлашып, бер- бер артлы басалар. Бер бала парсыз кала, ул алга чыга. Кушымтаны җырлаганда, балалар кулларын бер-берсенә тотынган килеш өскә күтәрәләр (күпер ясыйлар). Шул вакытта парсыз бала күпер аркылы чыга һәм үзенә ошаган баланы сайлый. Уен дәвам итә. 

Агыйделнең суларында 
Ак чиләгем күмелде. 
Әйдә, дустым, безнең якка 
 Безнең яклар күңелле. 
Кушымта: 
Зәңгәр чәчәк жыя-җыя, 
Зәңгәрләттем кулымны. 
Бергә-бергә уйныйк әле, 
Бир дускаем, кулыңны. 

32. "Борынга шырпы кыстыру”. Уечыларның борынына шырпы кабы кыстырыла, шырпы кабын бит белән төрле хәрәкәтләр ясап төшерергә тырышалар. Кем беренче?
33. ”Күңелле яшисең килсә болай ит...” Балалар  түгәрәктә, алып баручы уртада басып тора һәм бергәләп түбәндәге текстны җырлыйлар, "болай ит” дигән вакытта алып баручы күрсәткән хәрәкәтне кабатлыйлар.
"Күңелле яшисең килсә, болай ит(2 тапкыр)
Күңелле яшисең килсә (3тапкыр) болай ит.

34.”Яулык алыш”. Бу уен күбесенчә кыз балалар тарафыннан уйнала. Кызлар бер урынга түгәрәкләнеп басалар һәм  бер кеше яулык җыючы итеп сайлап куялар. Ул уртага чыгып баса да:

Талым, талым, талчыбык, 
Уртасында бал чыбык, 
Ал яулык, гөл яулык, 
Бир син миңа бер яулык, - 
дип, такмаклый-такмаклый, барлык кызлардан да яулык җыеп чыга. Җыеп бетергәч, яулык хуҗаларына берәм-берәм җәза бирелә. Җәзадан соң уен тагын яңадан башлана. 

35..”Селкенмә”. Көй башлануга уенчылар таралышып биеп йөриләр,ә көй туктауга,  уенчылар нинди дә булса бер торышта "катып калалар”. Селкенгән уенчы уеннан чыгарыла.
36 .”Без, без, без идек”.  Уенчылар түгәрәктә баш бармакларын күрсәтеп түбәндәге сүзләрне әйтәләр:
Без,без, без идек,
Без унике кыз идек.
Базга төштек май ашадык, 
Келәткә кердек бал ашадык,
Кап та коп, Якуб
Авызыңны ач та яп!  Уенчылар авызларын йомалар, алып баручы уенчыларны көлдерергә, сөйләштерергә тырыша, Кем  беренче көлә яисә авызын ача шул уеннан чыга.
37.”Куянкай”. Балалар, кулга-кул тотынышып, түгәрәккә басалар. Түгәрәк уртасына кереп, бер бала чүгәли Ул — "куян ". Куян, бер кулын иягенә куеп, моңаеп утыра. Түгәрәктәгеләр җырлый-җырлый әйләнәләр:
Ак куянга ни булган, 
Әллә инде авырган?
Иптәшен дә табалмый, 
Урыныннан да торалмый,
Куян, куян, син сикер,
Иптәшең табып китер! 

Куян биленә таянып сикерә башлый. Аннан бер иптәшен уртага алып әйләнәләр дә, чакырылган бала куян булып кала. Уен шулай дәвам итә. 

38. « Башмакчы». Балалар түгәрәк ясап басалар. Өлкәннәрдән берәү уенны оештыручы була.
 Ул, кулына бер башмак алып (башмак уйнаучы балаларның аяк размерыннан зуррак булырга тиеш), уртага баса. 
Җырлый: 
Төрле һөнәр беләбез, 
Матур итеп тегәбез; 
Асыл төсле җепләр белән
Башмак башын чигәбез. 
Балалар аңа каршы, түгәрәк буйлап йөреп, җыр җырлыйлар: 
Әй, башмакчы, башмакчы, 
Үзең оста такмакчы. 
Син җырлама такмагын, 
Бир кияргә башмагын. 

39.  «Күрсәт әле, үскәнем». Балалар түгәрәк ясап басалар Һәм бер баланы 
уртага чыгаралар. Күмәк җырлап әйләнеп, уртадагы балага төрле эшләр
 кушалар. Уртадагы бала кушылган эшне башкара. Кырыйдагылар да: 
"Менә шулай, менә шулай",-дип, ул эшләгән эшне кабатлыйлар. Эш кушу
өчен түбәндәге җыр-такмаклар файдаланыла: 
- Күрсәт әле, үскәнем, ничек кошлар очалар? 
- Менә шулай, менә шулай, шулай кошлар очалар. 
- Күрсәт әле, үскәнем, ничек йөри аюлар? 
- Менә шулай, менә шулай, шулай йөри аюлар. 
- Күрсәт әле, үскәнем, ничек чаба поездлар? 
- Менә шулай, менә шулай, шулай чаба поездлар. 
- Күрсәт әле, әскәнем, ничек сикерә куяннар? 
- Менә шулай, менә шулай, шулай сикерә куяннар. 

40. "Гөлбаһар”. Балалар, кулга-кул тотынышып, бер сафка басалар. 
Берсе "бакча каравылчысы итеп билгеләнә. Ул балалар алдында басып тора. 
Каршы яктан бер бала "көтүче " булып килә. 
Җырлый: 
- Әй, әбекәй, Гөлбаһар, синең артта ниләр бар? 
- Шалкан белән торма бар. 
- Берсен миңа бирсәнә! 
- Көчен җитсә тартып ал! 
  Көтүче балаларның берсен тотып үз ягына тарта башлый, ә "әби "
 аның юлына каршы чыгып йолкытмаска тырыша. 
"Шалкан-тормалар " берсенә берсе нык тотынышканнар, ычкынмаска,
 иптәшен дә ычкындырмаска тырышалар. Шулай берәм-берәм йолкып 
алып бетергәнче уен дәвам итә. 

41. "Такыя үрәм”. Балалр түгәрәк ясап басалар . Тәрбияче алып баручы була. Берничә балага "чәчәк" исеме кушыла, һәм аларга шул чәчәктән ясалган башлык бирелә: 
Без йөрибез болында, 
Чәчәкләр бик күп монда. 
Матур чәчәк җыябыз, 
Такыялар үрәбез. 
Алып баручы: 
Ал кирәк, гөл кирәк, 
Безгә нәфис гөл кирәк. 
Энҗе чәчәк, кил әле, 
Бер елмаеп көл әле. 
Энҗе чәчәк: 
Энҗедәй чәчәк атам мин 
Яз көнендә урманда. 
Миңа берни дә кирәкми 
Күләгәлек булганда. 
Балалар: 
Энҗе чәчәк, күр әле! 
Такыя итеп үр әле! 

Энҗе чәчәк чүгәләп утыра. Уен башка чәчәкләр исемен кушып дәвам итә.
 Исеме аталган нәр чәчәк уртага чыгып утыра. Шулай итеп, такыя үрелә.
Ромашка: 
Күкчәчәк: 
Кечкенә көнбагыш кебек 
Чәчәк булам мин үзем. 
Таҗларымны санап кара,
 Әгәр булсаң бик түзем. 
Арыш арасында үсәм, 
Зәп-зәңгәр чәчәк атам. 
Зәңгәр күкле, чат кояшлы 
Аяз көнне яратам. 
Такыя үрелеп беткәч, такыя бер якка, түгәрәктәге балалар икенче якка әйләнеп җырлыйлар: 
Без йөрибез болында, 
Чәчәкләр бик күп монда. 
Матур чәчәк җыйдык без, 
Такыялар үрдек без. 

42. "Наза”. Балалар парлашып, бер-бер артлы тезеләләр. Бер бала парсыз,ул уенчылыр каршысына чыгып баса. Балалар, җырлый-җырлый, баскан җирдә аякларын-кулларын хәрәкәтләндерәләр: 
                Наза дигән кыз баланың 
                Бөрлегәне түгелгән; 
               "Наза" дигән уенны без 
                Уйныйбыз чын күңелдән. 
 Кушымта.Наза, наза, 
                Наза матур кыз бала. 
                Наза тырыш, уңган бала, 
                Зирәк, акыллы бала. 
Кушымтаны җырлаганда, парсыз бала каршыдагы уенчылар арасыннан биеп үтә, үзенә пар сайлый, Һәм алар икенче башка барып басалар. Парсыз калган бала уенны дәвам итә. 

43. "Нардуган”. Бер бала уртага чыга. Башка балалар аның тирәсендә бер түгәрәк ясап, кулга-кул тотынышып, нардуган җырын җырлап әйләнәләр: 
Син уртада, без кырыйда,
 Әйләнәбез, нардуган, 
Син нишләсең, ни кылансаң, 
Мин дә шуны булдырам! 
Җыр беткәндә, уртадагы бала нинди дә булса бер хәрәкәт ясый, түгәрәктәге балалар шул хәрәкәтне кабатларга тиешләр. Кем шуны булдыра алмый, уртадагы бала үз урынына аны чыгара да, уен баштагыча дәвам итә. 

44.  "Бу дустың белән күреш” . Балалар, кулга-кул 
тотынышып, түгәрәккә басалар Һәм җырның эчтәлегенә әйтелгән хәрәкәтләрне ясап, "'Сандугач-күгәрчен " көенә җырлап әйләнәләр: 

Аякларың тыпырдат, 
Куларыңны чәбәклә, 
Бер монда, бер монда, 
Кыен эш түгел бер дә. 
Башың аска иеп ал, 
Кул бармагың янап ал, 
Бер монда, бер монда, 
Кыен эш түгел бер дә. 
Бу дустың белән күреш, 
Бу дустың белән күреш, 
Йә иптәш, йә, әйлән, 
Бик кыен түгел бу эш. 
Жырга туры килгэн хәрәкәтәр эшлиләр. 

45.  "Түгәрәк алан”. Балалар, кулга-кул тотынышып, түгәрәктә йөриләр Һәм такмак әйтәләр: 
Бу аланда чәчәкләр күп, 
Кыймыйм ләкин өзәргә. 
Әминә, Гөлфия, 
Әйдә әле биергә. 
Бу аланда чәчәкләр күп, 
Без аларга тимибез, 
Лилия, Гөлия, 
Әйдә бергә биибез. 
Исеме әйтелгән балалар, уртага чыгып, бергәләп әйләнәләр Һәм икесе дә кырыйдагы балалар арасыннан берәр баланың каршына килеп башларын ияләр. Уен әлеге балаларның исемен әйтеп дәвам итә. 

46. "Бүген кемнең туган көне?". Балалар, кулга-кул тотынышып түгәрәк ясыйлар. Бер бала (туган көне булган бала) уртага чыга. Уйнаучылар, җырлый-җырлый, бер якка таба әйләнәләр, ә уртадагы бала түгәрәк эчендә каршы якка йөри. Тәрбияче балалар белән бергә җырлый: 
- Бүген кемнең туган көне? 
Нигә кояш елмая? 
- Белдек, белдек, Гөлсинәгә 
Бүген алты (3, 4, 5) яшь тула. 
Гөлсинәгә карагыз: 
Ничек матур киенгән! Сәламәтлек, бәхет, шатлык Телибез чын күңелдән.

Икенче куплетны җырлаганда, балалар туктап, кул чабып торалар, Гөлсинә бии. 

47.  "Яулык бирәм”. Уйнаучылар көй астында - зур түгәрәктә, ә уенны алып баручы түгәрәк уртасында бию хәрәкәтләре ясап әйләнәләр. Көй туктауга, уенны алып баручы бер бала янына килә дә: "Яулыгымны ал, кесәңә сал",- ди. Балалар: 
"Бер, ике,өч, дүрт, биш, тотарга тырыш!",-диюгә, бала уенны алып баручыны тотарга Һәм яулыкны аннан алырга тырыша.
     

РАБОЧИЙ  ПЛАН  РЕАЛИЗАЦИИ  ПРОЕКТА.

Описание проекта физического лица

1.Номинация Конкурса                             «Творчество»

2.Название проекта                                    «Фольклор в контексте современного музыкального

                                                                         образования»

3. Оргкомитет проекта                              

                                            ФИО                 Багавиева Рямзия Габдуллазановна      

   Фактический адрес прописки                422725, РТ, Высокогорский район,

                                                                     д. Большие Битаманы ул. Татарстан дом

                                                                               5

                                      Телефон                   89872818238

     Адрес электронной почты                bitaman.tarzan@yandex.ru

 4. География проекта                     Высокогорский муниципальный район, с.

                                                          Большой Битаман                      

5. Срок реализации проекта (мес.)             12 месяцев  

Общий бюджет проекта (руб.)                   100 тыс.рублей

Запрашиваемая сумма (руб.)                      100 тыс.рублей

Имеющая сумма (руб.)                                0 тыс.рублей

ОЖИДАЕМЫЕ РЕЗУЛЬТАТЫ:

Проект будет способствовать:

– формированию эстетического воспитания, сохранению и развитию чувства гордости за свою страну;

– созданию системы эстетического воспитания подрастающего поколения, использованию новых форм и методов работы в данном направлении;

– формированию образа воспитанника – личности, обладающей набором высоких моральных человеческих качеств;

– осознанию национальных и культурных ценностей, своего места в мире этих ценностей;

– расширению путем обмена видами деятельности культурного пространства самореализации личности ребенка;

– открытию новых горизонтов мироздания, связанных с мыслями, чувствами, радостью, определению и пониманию самого себя, своего предназначения;

– активизации внешкольной деятельности;

– расширению и совершенствованию информационной базы пропаганды эстетического воспитания в школе;

– активизации творческого потенциала педагогов в деле эстетического воспитания;

– оценке эффективности воспитательной программы в системе образования, сохранению физического и духовного здоровья учащихся.

Бюджет проекта

«Фольклор в контексте современного музыкального образования»

МБОУ «Большебитаманская средняя общеобразовательная  школа»

Полная стоимость проекта:   100 тыс. руб.

                                                           В конкурсную комиссию

                                     Федерального агентства по делам молодежи

 «Всероссийского конкурса молодёжных проектов 2013»

     Муниципальное бюджетное образовательное учреждение «Большебитаманская средняя общеобразовательная школа » Высокогорского  муниципального района Республики  Татарстан рекомендует поддержать проект  Муниципального бюджетного образовательного учреждения «Большебитаманская средняя общеобразовательная школа» Высокогорского муниципального района Республики Татарстан в связи со значимостью – развития патриотического воспитания учащихся, достижение эффективности и качества  образования детей гражданско-патриотической направленности, развитие у детей и подростков мотивации к изучению и поисковой деятельности исторического прошлого  и воспитание чувства ответственности за свою Родину.

Руководитель краеведческого кружка

 МБОУ «Большебитаманская СОШ»

Высокогорского муниципального района РТ     Р.Г.Багавиева                                  

Заявление

на участие во Всероссийском конкурсе молодёжных проектов 2013 года

1.Название номинации Конкурса                 «Творчество»

2.Название проекта                                         «Фольклор в контексте современного  

                                                                           музыкального образования»

3.Район                                                             Высокогорский муниципальный район РТ

4.Сведения о руководителе проекта        

                                            ФИО                 Багавиева Рямзия Габдуллазановна

                                          Должность         учитель татарского языка и литературы

                                                                     Муниципального бюджетного образовательного       

                                                                     учреждения «Большебитаманская

                                                                     средняя общеобразовательная школа»

          Фактический адрес прописки             422725, РТ, Высокогорский район, 

                                                                          д.Большие  Битаманы ул.Татарстан дом 5

                                            Телефон           89872818238

               Адрес электронной почты       bitaman.tarzan@yandex.ru

                                  Дата рождения            13.08.60