СВОШ Олимпиадага 2023 чылдын шенел онаалгалары
тест

Олимпиада.

Тыва дыл. 11 класс (150 мин.)

Саадак эдектеп алган үрезинин чажып турда, сайлыктар ооң соондан сүрүштүр маңнажып, ээргииштелдир ужуп тургулаан. Кур черни тадаазыннай чарып каанын көөрге, каътташкак кара ооргалар сагышка кирер. «Чаңгыс шаң черге бир эдек үрезинни чедиштир чажыптым, арай тарамыктай бээр болду бе. Ам эки дүжүт болур болза, күзүн моортан он барба чиңге-тарааны барбалаар боор мен. Ары, өвүрде таныштарым бар, тараалап кээрге, савазын долдур ургулап бергей мен аан. Сөөлгү шаң тараа дээрге ижер-чииринден артыр тараан черим-не болгай. Кол-ла чүве тарааны суундан кадырбазы». Бичии доктаагаш, чаңгыс үрезинни хандыр хөмгеш, кедээр көөрге, Сарала биле Борадай ээгиленчек дазыраӊда ийи башка көржүпкеш, кудуруктары-биле шырбанчып тургулаан. Челер-Кара биле Пар-Хүрең эзери-биле одаг чанында удуп тургулаан, изиг хүндүс дериткен аъттың эзер чонаан хенертен союптарга, хүн адыптар, ооргазы медегелендир ыжа бээрин Чанчык билгеш, ынчанганы ол-дур. Сарала та түвексинген, та кижиргенген чүве, эжиниң дөңмээнче тептерге, оозу халып ыңай болган. Сарала чааскаан арткаш, үш-үш катап тос улай аай-дедир аңдаштангаш, туп-тура халааш, хир-чамын силгипкеш, чаа-ла үнүп келген көк кадарны диштери-биле сирбектээш, борбак-барбаа-биле ажыргылап турган.

«Өскелиг-ле сен ийин, Сарала. Сээң чоруп чорууруң малдан өске. Багай аът шары ышкаш болур, аңдаштангаш, улуг хырнын угбас.  Сен дээрге тукпурту дег аай-дедир тырыкыланы бээр-дир сен. Сен чаш кулунчак туруңда-ла, экер эрниң чорук кылып мунар аъды-дыр сен деп билген мен. Чазып-даа тур мен ыйнаан. Аа хупуразын! Аъттың чүгүрүүн, ыттың чүгүрүүн тыварынга кижээ аштырып чорбаан мен.  Че-че ыңай. Хоозун бодал ыңай барзын. Эки оъттап, дыштанып ал, аъдым. Сээң челер, маңнаарың чаңгыс мен билир мен. Сени мунупкаш, ховунуң ховузунга коккаракты сыындыр четкеш, чушкуузунче киир адып аар чордум.  Эки көктен чип, дыштанып ал, Сарала».

(М. Б. Кенин-Лопсан)

1. Сөзүглелдиӊ хевирин болгаш темазын тодарадыӊар.
2. Кур черни тадаазыннай чарып каанын көөрге, каътташкак кара ооргалар сагышка кирер. Аӊгылаан сөстүӊ шын бижилгезиниӊ дүрүмүн бижиӊер.
3. Сөзүглелде хуу аттарны тыпкаш, оларны дылда кандыг термин-биле адаарын айтыңар.

Сарала, Челер-Кара, Пар-Хүрең, Борадай - ономастика

4.   Аъттың деп сөстүң фонетиктиг сайгарылгазын кылыңар.
5. Эвфемизм болуп чоруур сөстү тыпкаш, ооң синонимин бижиңер.

Сени мунупкаш, ховунуң ховузунга коккаракты сыындыр четкеш, чушкуузунче киир адып аар чордум.

көккарак - бөрү

6. Адаанда домактың морфолог-синтаксистиг сайгарылгазын кылыңар. Схемазын шыйгаш, характеристиказын бериңер.

Саадак эдектеп алган үрезинин чажып турда, сайлыктар ооң соондан сүрүштүр маңнажып, ээргииштелдир ужуп тургулаан.

7. Даглар эдектеринде, буга шаларында тараазын кезип аппарган аңгыстар оюк-делик саргаргылаан чыдар. Адаан шыйган сөстер кайы утказында ажыглаттынганыл?

а) дорт утказында;   б) доора утказында; в) көжүрген утказында в)  грамматиктиг уткада.

8. Хөл деп сөстүң төрел сөстерин айыт.

а) хөлге, хөлү, хөлдер; б) хөлдээр, хөлзүг; в) хөлеге, хөлчок, хөлү.

9. Хостуг чагыржылгалыг сөс каттыжыышкыннарын айтыр:

а) көк мөөн, сагыш аарыыр;    б) хемни дургаар, чогаадып бээр;   в) сүт чажар, хлеб садар.  г) тайбыӊ дээш, ак орук күзээр.

10. Нарын домактың хевирин айтыр. Сени бөгүн көөрүмге, сеткил-чүрээм дойлуп кээр-дир.

а) чагырышпаан;  б) чагырышкан;  в) нарын синтаксистиг конструкция;   г) хөй кезектерлиг нарын домак.

11. Ажык үннерниң аяннажылгазынга чагыртпайн чоруур сөстерни ушта бижиңер.

Өөреникчилер, чангыже, дариина, аал-оран, ээлдиг, клубче, оран-чуртка, амыдыралче.

12. Дараазында домактарда аян сөстериниӊ илередип чоруур уткаларын тодарадыӊар.

Шо-шо – деп, оглу алгыра-ла берген.

13. Аӊгылаан сөстер кандыг темалыг бөлүкке хамааржырыл, тодарадыӊар. Ооӊ унун дургаар кара талдар, хадыңнар, теректер, чыжыргана холуштур үнген ак-чыраалар узун маргаа сиген-биле эмеглежип алгаш, ол кара сугну чажырып турганзыг.
14. Ам эки дүжүт болур болза, күзүн моортан он барба чиңге-тарааны барбалаар боор мен. Домактың долу морфолог-синтакистиг сайгарылгазын кылыңар.

15. «Тараам турда тодуг-ла мен» деп кыска чогаадыгдан бижиңер.
16. Сөзүглелдиң стилин тодарадыңар

а) чечен чогаал;

б) эртем;

в) албан-херек;

г) кара чугаа;

17. Бердинген домакта сан аттарын ушта бижээш ооң хевирин айтыңар.

Сарала чааскаан арткаш, үш-үш катап тос улай аай-дедир аңдаштангаш, туп-тура халааш, хир-чамын силгипкеш, чаа-ла үнүп келген көк кадарны диштери-биле сирбектээш, борбак-барбаа-биле ажыргылап турган.

18. Сөзүглелде ат орнун ушта бижээш ооң хевирин айтыңар

Сээң, сен

19. Чагырышкан нарын домакты айтыңар

а) Саадак эдектеп алган үрезинин чажып турда, сайлыктар ооң соондан сүрүштүр маңнажып, ээргииштелдир ужуп тургулаан;

б) Сээң челер, маңнаарың чаңгыс мен билир мен;

в) Аа хупуразын!;

г) Сөөлгү шаң тараа дээрге ижер-чииринден артыр тараан черим-не болгай.

20. Адаанда бердинген домактың морфолог-синтаксистиг сайгарылгазын кылыңар. Адаан шыйган сөс домакта кандыг кежигүн болуп чоруурун тодарадыңар.

Бедик сынныг, бажында самдар бөртчүгештиг, хөректээш чаргаш тонун кожалаң үзүндүзү-биле бооп алган, дискектери дежик алгы чүвүрлүг, бышкаш идиктиг, арны кызылзымаар, карактары төгерик, кырлагар думчуктуг Мөчекпен чоруур дей берген. (С. Тока)

а) тодарадылга;

б) немелде;

в) сөгекчи;

г) кол сөс.

21.  Хеймер-оол, Хураганмай, Агар-оол деп маадырлар кайы чогаалдың маадырлары-дыр айтыңар.

а) «Аңгыр-оолдуң тоожузу»;

б) «Алдын-кыс»;

в)  «Дөспестер»;

г) «Араттың сөзү».

22. Революция темазында бижиттинген чогаалдарның одуруун айтыңар.

а) «Эне-Сайым», «Саян-биле чугаалажыг», «Аялга-ла аялга»;

б) «Ынакшыл», «Баштайгы ынакшыл», «Чуртталганың аялгазы»;

в) «Ном», «Үрезинчигеш», «Алдан дургун»;

г) «Аңгыр-оолдуң тоожузу», «Араттың сөзү», «Баглааш».

23. Шүлүглел хевиринге бижиттинген чогаалдарны айтыңар.

а) С. Пюрбю «Үем болгаш үе-чергем дугайында»;

б) М. Б. Кенин-Лопсан «Чүгүрүк-Сарала»;

в) С. Пюрбю «Чечек»;

г) С. Ө. Тамба «Алдынчы»; 

24. Ю.Ш. Кюнзегештиң шүлүктерин айыткан одуругларны айтыңар.

а) «Сөглексээн мен», «Чеди-Сүүр», «Дидир-дидир»;

б) «Ыраажы кыс», «Көгерим»;

в) «Ынакшыл болгаш өлүм», «Эрик»;

г) «Тулчуушкунчу», «Чуртталганың аялгазы» «Хайыракан».

25.  С. Токаның «Араттың сөзү» деп чогаалында маадырларын айыткан одуругну айтыңар.

а) Буян, Анай-Кара, Чудурукпай;

б) Саадак, Сарала, Сергекмаа, Чорттарак;

в) Тывыкы, Сурунмаа, Тас-Баштыг;

г) Боражык, Чудурук, Агар-оол.

26. Адаанда бердинген шүлүктүң адын тодарадыңар

Хөлегелиг ылым-чылым үн чок ышкаш
Көк-көк даглар аразынга төрүттүндүм
Сарлык дозуп, өшкү ай деп, кадарчылап
Чалымнарга чуңма ышкаш маңнап өстүм!

Харыызы: «Көк-көк даглар»

27. Бердинген шүлүктен деңнелгелерни ушта бижиңер.

Харыызы: ун чок ышкаш, чуңма ышкаш маңнап өстүм.

28. Бердинген шүлүктен эпитеттерни ушта бижиңер

Харыызы: Хөлегелиг ылым-чылым көк-көк даглар.

29. Тыва чогаалчыларның чуруктарын аттарынга дүүштүр салыңар.

1.  2.  3.  4.  5.  6.

а) Виктор Көк-оол;

б) Антон Үержаа; 

в) Кызын-Эник Кудажы;

г) Зоя Намзырай;

д) Степан Сарыг-оол;

е) Виктор Көк-оол;

ё) Екатерина Танова;

ж) Салчак Тока.

Харыызы

30.  «Төрээн дыл чоннуң өнчүзү» деп 300 сөстүг чогаадыгдан бижиңер.