технологические карты к урокам

Кичээлдиң

 кезектериниң аттары

Кичээлдиң тургузуу

Башкының ажыл-чорудулгазы

Өөреникчиниң ажыл чорудулгазы

Бүгү талалыг өөредилгениң ажыл-чорудулгазын боттандырары (УУД)

 I.Организастыг кезээ (2мин.)

- Экии, уруглар.Чараштарыңарны!Каям, удур-дедир көржүпкеш, каттыржыптыңарам, ам улам өңгүр чараш апардыңар.Езулуг амыдырал чечектери… Шупту бис бе? Кичээлди эгелеп болур бе? Белен бис бе?Ам олуттарын ңарга олурупкаш, кичээливиске белеткениилин ңер.

-Уруглар, бөгүн кичээлге чаа тема өөренир бис.Кичээлге шупту эки харыылаар, идепкейлиг ажылдаар силер.Мен силерни дыка эки демниг ажылдаптар боор бис деп идегеп тур мен.Силерге идегеп болур бе, уруглар? Мен силерге бүзүрээр мен, силер шыдаар силер.

Кады демниг ажылдаарының байдалын тургузар.Уругларнын хей-аъдын көдүрер.

.Кандыг-бир медээни хүлээп алырынга бодун белеткээр.Башкы-биле мендилежир, башкының кылыр дээн чүүлүн кылыр.

Харылзажылганың  БѲА: өске кижилерни дыңнап билири.Бот-хуузунуң БѲА: бүгү кичээнгейни кичээлдиң ажыл-чорудулгазынче  углаары

II.Актуализация (3 мин.)

 Домак-биле ажыл.Шупту ажылдаар (Слайд 1) (3мин.)

 Ѳгге кирип келдим.Карактарым чылчырыктай берди.Ѳгде өң-баазын угулзаларлыг, сиилбип чазаан аптаралар, ширээлер, үлгүүрге, орун-дожек, сырып даараан ширтектер, сыртыктар меңээ тоолда дег көзүлдү.

- Домактардан чуве аттарын тывыңар. Оларже айтырыглардан   салыңар.

- Чаңгыс болгаш хөй чүвелерни илередип турар чүве аттарын бөлүктеңер.

-Чүве адының дугайында чүнү билир силер?

-Падежин тодарадырын шенеңер. Болдунар- дыр бе? Шыдаар-дыр силер бе?

(Биске берге –дир? Ѳөренмээн-дир бис).

Мурнунда өөренген темазынга даянып алгаш, чаа темаже чоорту кирерин белеткээр.Чуве адының дугайында билиин хынап,катаптап, домак иштинден чуве аттарын тып билирин, чүве адынын темалыг бөлүүн тодарадып, айтырыын салып билирин  тодарадып, катаптаарынга онаалганы шупту кууседиринге углаар.Онаалганың шын күүсеттингенин хынаарын организастаар.

Чүве адының дугайында билиин сактып, катаптаар.Ѳөренген билиинге дуушкен онаалганы кууседир.Онаалганы күүседиринге кандыг дүрүмге даянып алгаш, күүсеткенин тодарадып чугаалаар.

Бот-хуузунуң БѲА: бүгү кичээнгейни кичээлдин ажыл-чорудулгазынче  углаары. Билип алырының БѲА:  алган билиин быжыглап, ону амыдыралга ажыглап чоруурун болдурар, мурнуку кичээлге алган билиин системажыдар, кол чүүлдү (херектиг, чугула) тодарадып билири, янзы-бүрү деңнелдиг даалгалар-биле ажылдаары, берге айтырыгларны шиитпирлээрде, чүнү кылырын тодаргай тургузуп билири.Бодунуң билир чүүлүнге даянып, хыналда айтырыгларга харыылап билири.

Башкарлырының БѲА: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн нелеп билири,демдекти салып билири.

III. Мотивация (кичээнгейни хаара тудуп алыры,сорулга салыры, сорулга, теманы тывары) (5мин)

1.Проблеманы тургузары (3 мин.)

-Ам чаа харыылаары берге айтырыгга даянып алгаш, кичээлдин тема, сорулгазын тодарадыылыңар,уруглар.

-Чүве адында чүнү билбес-тир бис?

-Шын-дыр,чүве адында падежтерни билбес бис.

-Ынчаарга бөгѳн чүнү өөренир болдувус?

- Кичээлге чүве адының падежтерин өөренир бис.

- Эр-хейлер, чуве адының падежтери-биле танышпышаан,бир дугаар падеж-адаарының падежин өөренир бис.

-Адаарының падежинге хамаарыштыр чуну билип алыксап тур силер?

- Адаарынын падежиниң айтырыгларын, домакка кандыг кежигүн болурун сайгарар бис.

-Эр-хейлер, кичээлдин тема, сорулгаларын боттарынар тодарадып алдынар.Ам чаа билиглер шиңгээдиринче шымнып кирер бис бе, белен силер бе?

2.Кыдырааш-биле  ажыл (2 мин.)

- Кыдырааштарыңарны ажыткаш, бөгүнгү ай,хүннү, теманың адын бижип алыылынар. (Слайд 2)

Чаа билиглерни ажыдарынче, тема, сорулганы тодарадырынче  уругларның кичээнгейин  углаар.

Чаа билиглерни ажыдарынче, тема, сорулгаларны тодарадырынче угланган ажылдарга  киржир,бодунуң бодалдары-биле үлежип чугаалажыр,бодун чаа билиглер шиңгээдип алырынга белеткээр.

Башкарлырының БѲА: башкының дузазы-биле кичээлдиң сорулгазын тодарадып билири, шын шиитпир үндүрүп билири, шилип алган шиитпирин бадыткап билири. Бот-хуузунуң БѲА:өөреникчиниң бодунуң туружу, бодалы, өөредилгеге сонуургалы, бот-идепкейи, бот-медерели, бодунуң мурнунда салып алган сорулгазын, оон чүнү манап турарын медереп билири, бүгү кичээнгейни кичээлдиң ажыл-чорудулгазынче  углаары. Харылзажылганың БѲА: өске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода,долу, четче илередири

III. Чаа билиглерниң баштайгы шиңгээдип алыышкыны (13мин.)

1. Номда дүрүм-биле ажыл (4мин.) Дүрүмнү номчудар. Ооң дузазы-биле чаа теманы уругларга тайылбырладыр.

- Ам номувусту ажыткаш, чаа темавыстың дүрүмүн-номчуулуңар.

-Падеж деп чүл, уруглар? (чүве адының өске сөстерге янзы-буру хамаарылгазын көргүзер грамматиктиг хевирлерин чуве аттарының падежтери дээр).

-Тыва дылда чеже падеж бар-дыр?

-Падежтерни кым ыыткыр кылдыр номчуптарыл?

-Падежтер кандыг  ийи болукке чарлыр-дыр?(дорт болгаш доора)

-Доора падежтерни адагылаңар (адаарының падежинден өске падежтерни доора падежтер дээр)

2.Сөзүглел-биле ажыл. (Слайд 3) (5 мин.)

                    Алдын тараа

    Бо чылын тараа чаагай болган.Тараа ажаакчылары болгаш чон дыка өөрээн.Комбайннар, машиналар ховуга дүймеп-ле турган. Алдын тараа саадаваанда ажааттынган.

- Бердинген сөзүглелди номчааш, кол утказын тодарадыр (күскү тараа ажаалдазының дугайында бижээн.Күзүн ажааган тараа бүдүн чылды чемгерер.Тараа ажаалдазы дээрге эң-не буянныг, чымыштыг иш болур.Ажааттынган тараа муң-муң кижилерни, мал-маганны чемгерип турар.Ынчангаш буянныг иш дээр бис.)

-Чуге алдын тараа дээнин тайылбырлап, бодуңарның  бодалыңарны  илередиңер.(чүге дизе, тараа амыдыралдың кол үндезини болуп турар.Оон далганны кылып болбаазырадыр.Далгандан кылган чемни кижилер хун-бүрүде чип, аштап-түревейн чоруур.Шаанда дайын уезинде адыш ишти тараа бүдүн өг-бүлени тоттуруп, аш-чуттан камгалап чораан.А бистиң өгбелеривис  ажы-төлү-биле адыш хире тарааны тарып, оон эки дүжүттү манап, тейлеп чораанын чогаалдардан номчуп турар бис.Тараа дээш байлар ядыы чонну дарлап,эттеп-эриидеп чораан.Тараа дээш огбелеривис амы-тынын берип чораан.Ынчангаш тараанын унези алдынга домей.Чип турар чаагай булочка, торттарывыс тараадан кылдынган. Оларга кайы-хире ынак силер, тараага база оон артык ынак болур ужурлуг силер.Ынчангаш тарааны танып, билип, ону үнелеп чорууруңарны чагыыр-дыр мен, уруглар)

-Бо сөзуглелде кым? чүү? деп айтырыгга харыылаттынар сөстерни тыпкаш, домактың кандыг кежигүнү болуп чоруурун тодарадыңар.

- Тып алган сөстеривис айтырыының аайы-биле кайы падежке хамааржыр-дыр?

- Бо-ла чүве аттарынга доора падежтерниң кожумактарын немеп көрүнерем.

-Эр-хейлер,адаарыныӊ падежинге хөйнүӊ саныныӊ кожумаандан өске кожумак немешпес.

-Ам чаа адаарының падежиниң дугайында чүнү билип алганыңарны дүрүм кылдыр түңнеп чугаалап көрүңерем, уруглар.

-Ам силерниң дүрумунер-биле номда дүрүм дүгжүп турар-дыр бе, дыка дурген хынаптаалыңар,уруглар.

3. Номда дурум-биле ажыл. Дүрүмнүң кол медээзин кыдырааштарынга бижиир. (3 мин.)

Чаа билиинге даянып, ол билиин ажыдарынче, ажыглаарынче,хынаарынче  уругларны углаары.

Шиңгээдип алган чаа билиин ажыдарынче, ажыглаарынче, хынаарынче угланган ажылдарга киржири.Билиин,шилип алган харыызын, бодалын тайылбырлаар,шынзыдар. Дүрүмнерге болгаш онаалгаларга даянып алгаш, түңнелди үндүрер. Бодунун дурумун  тургузуп, шенээр

Башкарлырының БѲА: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн үнелеп билири, салдынган сорулгаларга даянып алгаш, бодунуң ажылын планнап билири, шын шиитпир үндүрүп билири, шилип алган шиитпирин бадыткап билири.Кичээлде өөреникчи чаа чүнү билип алганын медереп билири.

Бот-хуузунуң БѲА:өөреникчиниң бодунуң туружу, бодалы, бот-идепкейи, бот-медерели, бодунуң мурнунда салып алган сорулгазын, оон чүнү манап турарын медереп билири, бүгү кичээнгейни кичээлдиң ажыл-чорудулгазынче  углаары, бот-хуузунда туңнел үндүрери.

Билип алырының БѲА: ном-биле ажылдап билири, кол чүүлдү (херектиг, чугула) тодарадып билири, янзы-бүрү деңнелдиг даалгалар-биле ажылдаары. .Бодунуң билир чүүлүнге даянып, даалгаларны кылып билири.

Харылзажылганың  БѲА: өске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода,долу, четче илередип, туружун камгалап билири. 

IV.Кадыкшыл минутазы (1мин.)

Оюн «Ужар-ушпас падежтер».

Падежтерни кайы-хире танып билип алганын хынаар.Адаарының падежинде чүве аттарын адаарга холдарын өруү көдүрер, доора падежтерде чуве аттарынга көдүрбес.

Биче сек, домактың, кол сөстен, падежинче,кылыг сөзү, кожумак, чүве аттарының, демдек ады, сөглекчиге, сан ады, улуг сек.

Мага-ботту дыштанырынче, сергедиринче уругларны углаары.

Башкының даалгазы-биле мага-бот сергедир, дыштандырар ажылга бодун белеткээри, киржири.

Бот-хуузунуң БѲА: бүгү кичээнгейни кичээлдиң ажыл-чорудулгазынче  углаары.

V.Билген чүүлүнүн баштайгы хыналдазы

(7минут)

1.Мергежилге 303. Даалгазын номчааш, аас-биле күүседир.(4 мин.)

2.Шилилге диктант.Бөлүктеп ажылдаар. (3мин.) Адаарының болгаш доора падежтерде чүве аттарын ылгап билирин хынаар.Уругларны ийи бөлүкке үзүпкеш, бирги бөлүкке доора падежтерде , а ийиги бөлукке адаарының падежинде чүве аттарын ушта бижиир даалганы бээр.(5 мин.)

«Мөгелерниң хүрежирде кедип алыр хөйлеңин чогум черле чүү деп шын адаар чүвел,ачай? Чамдык улус эгин содаа-даа дээр-ле-дир, а чамдыктары шудак дээр, а бир чамдык улусту дыңнап чоруурмга, шуудак-даа дээр.Содак дээрге чүвүр болгай.Эгин база чүвүрлүг болур эвес» дээш,-оглум чаза-ла каттыра-дыр.(Х.Каң-оол).

- Ушта бижээн чүве аттарынче айтырыглар салыр

- Падежтер кожумактарын шыяр.

-Ук чуве аттары домакка кандыг кежигүн болуп чоруурун айтырыг салгаш шыяр.

Билип алган билиин хынаарынче,делгемчидеринче уругларны углаар.

 Даалганы билиинге даянып күүседир, күүсеткен ажылының түңнелин шын тодарадыр, шынзыдар.

Башкарлырының БѲА: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн үнелеп билири, салдынган сорулгаларга даянып алгаш, бодунуң ажылын планнап билири,шын шиитпир үндүрүп билири, шилип алган шиитпирин бадыткап билири. Бот-хуузунуң БѲА:өөреникчиниң бодунуң туружу, бодалы, өөредилгеге сонуургалы, бот-идепкейи, бот-медерели, бүгү кичээнгейни кичээлдиң ажыл-чорудулгазынче  углаары, чедиишкинниг болганын азы болбаанын чогумчалыы-биле миннип, бот-хуузунда туңнел үндүрери.

Билип алырының БѲА: чаа алган билиин быжыглап, системажыдар.БодунуҢ билир чүүлүнге даянып, даалганы кылып билири.

Харылзажылганың  БѲА: өске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода,долу, четче илередип, туружун камгалап билири.Шупту, бөлүктеп ажылдаар үезинде чаа билигни тып билири.

VI.Быжыглаашкын (6 мин.)

1. Чарыш «Кым дүргенил?» (3 мин.)

Уруглар ийи бөлүкке үстүп алгаш, самбырага чүве аттарын  падежтерге өскертир даалганы күүседир.

Хойлаарак, хөнек.

2.Домак-биле ажыл. (3 мин.)

Володяның өөренип чораан школазының мурнунда бичии маадырның хүлер тураскаалын тургускан.Володя Дубининниң ады-биле чурттуң янзы-буру хоорайларында дыка хөй пионер отрядтарын база дружиналарын адаан. (Л.Хотиловская).

-Домакта падеж хевиринде чүве аттарын тыпкаш, адаарының падежинде чүве аттарын аңгылаар.

-Орус дылдан үлгерлээн чүве аттарының падежтерге өскерлирин хайгаараңар.

-Сөзуглелде кандыг сөстер ажыглаттынган –дыр ? (орус дылдан улегерлээн, эргижирээн,хуу аттар)

-Падежтерниң домакка  ролю кандыг-дыр?(домак иштинде сөстерни утка талазы-биле харылзаштырып турар).

-Володы Дубинин деп кымыл?

-

-

Чаа билиин хынаарынче, кичээнгейлиг болурунче уругларны углаар.

Чаа билиинге даянып алгаш, билиин шынзыдар,хынаар, тайылбырлаар.

Билип алырының БѲА: чаа алган билиин быжыглап, ону амыдыралга ажыглап чоруурун болдурар, мурнуку кичээлге алган билиин системажыдар, ном-биле ажылдап билири, кол чуулду (херектиг, чугула) тодарадып билири, янзы-бүрү деңнелдиг даалгалар-биле ажылдаары, берге айтырыгларны шиитпирлээрде, чүнү кылырын тодаргай тургузуп билири.Бодунуң билир чүүлүнге даянып, хыналда айтырыгларга харыылап билири.

Харылзажылганың  БѲА: өске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода,долу, четче илередип, туружун камгалап билири.Шупту, бөлүктеп ажылдаар үезинде чаа билигни тып билири.

 VII.Рефлексия (3 мин.)

1.Айтырыг-харыы.(2 мин.)

- Уруглар бо хүн чүү деп тема өөрендивис?

- Адаарының падежиниң дугайында чүнү билип алдывыс?

 -Уруглар, силер бо кичээлден эки чүнү билип алдыңар?

-Чүнү билбейн бардыңар?

-Дараазында кичээл моон-даа солун боор кылдыр катчып алгаш, чүнү канчалзывысса экил?

-Кичээлге идепкейлиг, эки үре-туңнелдиг ажылдааныңар меңээ дыка улуг деткимче болду, уруглар,четтирдим. Дараазында база шак-ла мынчаар ажылдаарыңарны күзедим.

 2.Демдектер салыры.(1 мин.)Бөлүктер ажылынга шылгараан бөлүкке «5», өске бөлүкке «4» демдекти салыр.Бот-хуузунда ажылдаан өөреникчилерге база чогуур демдектерни салыр.

Уругларның кичээнгейин төнчу түңнелче угландырар, кичээлдиң темазын билип алырынга бодунуң билиин шын тодарадып, ону үнелээринче уругларны углаар.

Кичээлде бодунуң чедип алган билиин, күүсеткен ажылынының төнчү түңнелин шын тодарадыр. Бергедешкен айтырыгларынче ээп кээп, ону өөренип алган билиинге даянып алгаш, күүседип, шынзыдар.

Башкарлырының БѲА: бодунуң болгаш эжиниңчедип алган чүүлүн үнелеп билири, салдынган сорулгаларга даянып алгаш, бодунуң ажылын планнап билири,шын шиитпир үндүрүп билири, шилип алган шиитпирин бадыткап билири.Кичээлде өөреникчи чаа чүнү билип алганын медереп болгаш кичээлдиң ниити түңнелин үндүрүп билири.

VIII. Онаалга бээри (1 мин.)

1.Мергежилге 305(бижимел)

2.Бердинген сөстерни падежтерге өскертир: даг, пароход, тей, чон, паровоз,гараж,хат.

Онаалганы канчаар күүседирининиң тайылбырын чорудар.

Бажыңга онаалгазын бижиир.

Бот-хуузунуң БѲА:  бот-хуузунда туңнел үндүрери,билиин хынаары,ханыладыры.

Билип алырының БѲА: кичээлге алган билиин системажыдар,бодунуң билир чүүлүнге даянып,онаалганы күүседири.

Кичээлдиң

 кезектериниң аттары

Кичээлдиң тургузуу

Башкының ажыл-чорудулгазы

Өөреникчиниң ажыл чорудулгазы

Бүгү талалыг өөредилгениң ажыл-чорудулгазын боттандырары (УУД)

 I.Организастыг кезээ (1мин.)

- Эки хүннүң мендизи-биле, уруглар. Бот-боттарывысче көржүпкеш, хүлүмзүржүптээлиңерем.Чүге дизе «хүлүмзүрүг – сагыш-сеткилдиң чырыдыкчызы» дээр ышкажыгай. Ам дараазында аалчыларывысче хая көрүнгеш, хүлүмзүрээн чараш, чаптанчыг шырайларывыс-биле «Экии» деп мендилежиилиңерем.( Слайд 1)

-Эр хейлер, ам олуттарыңарже саадаптыңар. Силерниң сагыш-сеткилиңер чырыткылыг, өөрүшкүлүг болганынга өөрүп, бо хүн демниг болгаш найыралдыг ажылдар боор бис деп бүзүрээр-дир мен.

Кады демниг ажылдаарының байдалын тургузар.Уругларның хей-аъдын көдүрер.

.Кандыг-бир медээни хулээп алырынга бодун белеткээр.Башкы-биле мендилежир, башкының кылыр дээн чүүлүн кылыр.

Харылзажылганың  БѲА: өске кижилерни дыңнап билири.Бот-хуузунуң БѲА: бүгү кичээнгейни кичээлдиң ажыл-чорудулгазынче  углаары

II.Актуализация (8 мин.)

1.Домак-биле ажыл.Шупту ажылдаар (4 мин.)

«Малчыннар уругларын канчаар ону, эзеңгиге  даваны четпес чүстүк хире хирезинде, чылгы кырынга олурупкан ирт бажы дозуп чоруур». (Слайд 2).

-Бо домакты номчуурумга, утказынын чиктиг деп чүвезин, уруглар. Кым чүнү эскерди? Кайда чүнү чазыпкан-дыр мен? Мээң частырыымны тып көрүнерем.

-Эр-хейлер, домакта утказынга таарышпас сөстерни ажыглаан-дыр мен.Ол кандыг сөстерил, домак иштинден тыптыңарам.

- Даван, чылгы, ирт деп сөстерниң орнунга кандыг сөстерни ажыглап болурул?

-Шын-дыр, бут, аът, хой деп сөстерни бо домакка ажыглаар.Ам номчуп көрээлиңерем,домактың утказы кандыг апарганын көрээлиңер.

 « Малчыннар уругларын канчаар ону, эзеңгиге буду четпес чүстүк хире хирезинде, аът кырынга олурупкан хой бажы дозуп чоруур».(Слайд 3)

-Даван-бут, чылгы-аът,  ирт-хой деп сөстерни кандыг сөстер дээрил, уруглар?

- Мээң кылган частырыымдан кандыг туңнелди үндүрүп болурул?(домакта сөстер шын эвес ажыглаттынгаш, утказын чегей болдурган)

- Синонимнер бистиң чугаавысты  чечен-мерген, бодалдарывысты  тода болдуруп турар.

- Чүү деп теманы катаптадывыс, уруглар?

- Үстунде чугаавыска даянып алгаш, синонимнер дугайында эрткен кичээлде өөренген дүрүмүвүстү катаптаптавышаан, онаалгага чүнү алганыңарны меңээ сагындыра кааптыңарам, уруглар.

2.Мергежилге 54. (2 уругнуң ажылын  хынаар, туңнээр) (3 мин.)

3.Демдектер салыры (1 мин.)

Онаалга хыналдазынга идепкейлиг харыылаан уругларга демдектерни салыр.

Мурнунда өөренген темазынга даянып алгаш, чаа темаже чоорту кирерин белеткээр.Синонимнер дугайында билиин хынап,катаптап, домак иштинден синонимнерни тып билирин, сөстүң синонимин тыварын тодарадып, катаптаарынга онаалганы эштежип күүседиринге углаар.Онаалганың шын күүсеттингенин хынаарын организастаар.

Синонимнер дугайында билиин сактып, катаптаар.Ѳөренген билиинге дүүшкен онаалганы күүседир.Онаалганы күүседиринге кандыг дүрүмге даянып алгаш, күүсеткенин тодарадып чугаалаар.

Бот-хуузунуң БѲА: бүгү кичээнгейни кичээлдиң ажыл-чорудулгазынче  углаары. Билип алырының БѲА:  алган билиин быжыглап, ону амыдыралга ажыглап чоруурун болдурар, мурнуку кичээлге алган билиин системажыдар, кол чүүлдү (херектиг, чугула) тодарадып билири, янзы-буру деңнелдиг даалгалар-биле ажылдаары, берге айтырыгларны шиитпирлээрде, чүнү кылырын тодаргай тургузуп билири.Бодунуң билир чүүлүнге даянып, хыналда айтырыгларга харыылап билири.

Башкарлырының БѲА: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн үнелеп билири,демдекти салып билири.

III. Мотивация (кичээнгейни хаара тудуп алыры,сорулга салыры, сорулга, теманы тывары) (8мин)

1.Башкының киирилде сөзу (3 мин.)

-Бөгүн биске ажык кичээл  болур,уруглар. Кичээливистиң тема, сорулгалары-биле таныжып алырының бетинде, мээң каш айтырыгларымга харыылап бээриңерни дилеп тур мен.

- Бис кандыг дылдың эдилекчилери ийик бис, уруглар?

- Шын-дыр,тыва дылдың эдилекчилери бис.Ол дыл дээрге ханывыста сиңген, алдын-мөңгүнден, хөй түңнуг акша-төгериктен артык үнелиг, орнаттынмас, солуттунмас, өгбелеривистен дамчып келген улуг өнчүвүс-түр,уруглар.Амгы уеде  төрээн  дылывысты эки билир, аңаа арыг чугаалаар кижилерниң санының эвээжээни дувуренчиг байдалды тургузуп турар.

- Бо байдал чүге чедирип болурул?

- Силерниң бодап турарыңар кончуг шын-дыр.Чоорту төрээн дылывыстың чер кырындан шуут-ла чиде бээриниң айыылы улуг. «Төөгү билбес- дөңгүр көк бугага дөмей» деп өгбелеривистиң мерген чугаазын сактып келиңер даан. Буга кандыг ийик, кайда инектер барыл, ынаар бустап-бустап кылаштап чоруп каар.А дылын, төөгүзүн  эки билбес кижилер, буга ышкаш,  кудумчу «хааннары»апаргылаан, алгы-кышкы кылаштажып чорууру чажыт эвес-ле болгай.Олар  чонунга, чуртунга, дылынга хүндүткел чогун көргүзүп турарлар.

-Ынчангаш дөңгүр көк бугага дөмей болбас дизе чүнү канчаар ужурлуг бис,уруглар?

- Шын-дыр, кызып өөренир. Ам бо шакта, минутада парта артында төрээн дылыңарны өөренип олурарыңар дээрге эң-не улуг аас-кежик, чедиишкин-дир,уруглар. Төрээн дылыңарны өөренир дээш черле тура дүшпеңер,бурунгаар чүткүңер, чалгаа болбаңар! Төрээн дылывыста сөстерниң хөйүн, уткаларының чаражын мен, төрээн дылыңарнын башкызы, черле магадап ханмас- тыр мен, уруглар.Ынчангаш бөгүн кичээлге  тыва дылывыстын сҢс курлавырын өөренир темавысты уламчылавышаан, ооң база бир онзагай сөстерин өөренир бис,уруглар.  

2. Үлегер домактар-биле ажыл.Шупту ажылдаар (5 мин.)

1. … иезин солуур,

оол    ….   солуур.

 2. …  мурнунда –хүндү,

 чалгааның мурнунда -…

3. … сөзүн ажырып болбас,

… сөзүн ижип болбас.

(Слайд 4)

 - Уруглар, бо үлегер домактарда хөй сектер орнунга кандыг сөстер туруп болурул?

- Ук сөстерниң бижиири дөмей-дир бе?

- А уткалары бот-боттарындан кандыг-дыр?

 - Бо үлегер домактарның уткаларын кым тайылбырлаптарыл, уруглар?

 - Эр хейлер, ынчангаш  чалгаа чорбайн, кежээ болуп, ада-иелеривис сөс-домаан дыңнап, оларны хүндүлеп, келир үеде оларның соон салгап, ада-иевистиң чоргаарланыр төлептиг дээн ажы-төлү болур дээш кызып өөренир ужурлуг бис.

 - Улегер домактардан тыпкан сөстериңерни эге школага кандыг сөстер деп өөренген ийик силер?

- Шын-дыр, удурланышкак уткаларлыг сөстер деп эге класстарга өөренип эрткен силер. Ол удурланышкак уткалыг сөстерни  дыл эртеминде база бир тускай термин-биле  адаар болуп турар,уруглар. Ол термин бөгун өөренир темавыстың ады база болур.Ол чүү деп термин боор, ам тывар бис.

- Бо кичээлде черле кандыг сагыш-сеткилдиг канчаар ажылдаар бис деп бодап олур силер?Самбырада бердинген ужуктерден  ол бүгү байдалыңарны көргүскен демдек аттарындан адыгылап көрүңерем. 

( (А,Н,Т, О,Н,И,М- авааңгыр, найыралдыг, тывынгыр,омак-сергек, идепкейлиг, маргыш чокка). Слайд 5)

-Бо сөстерниң  эге ужуктеринден өөренир темавыстың адын тургузуптуңарам, уруглар.

- Чүү деп тема өөренир-дир бис, уруглар?

- Шын-дыр, «Антонимнер»деп теманы өөренир бис. Кичээлге антоним деп чул дээрзин,сөстерниң антонимнерин  база домактың иштинден  антонимнерни тып өөренир бис.Оон аңгыда, антонимнерниң домакка ролюнун дугайында база билип алыр бис.

Чаа билиглерни ажыдарынче, тема, сорулганы тодарадырынче  уругларның кичээнгейин  углаар.

Чаа билиглерни ажыдарынче, тема, сорулгаларны тодарадырынче угланган ажылдарга  киржир,бодуну бодалдары-биле улежип чугаалажыр,бодун чаа билиглер шиңгээдип алырынга белеткээр.

Башкарлырының БѲА: башкының дузазы-биле кичээлдиң сорулгазын тодарадып билири, шын шиитпир ундуруп билири, шилип алган шиитпирин бадыткап билири. Бот-хуузунуң БѲА:өөреникчиниң бодунуң туружу, бодалы, өөредилгеге сонуургалы, бот-идепкейи, бот-медерели, бодунуң мурнунда салып алган сорулгазын, оон чүнү манап турарын медереп билири, бүгү кичээнгейни кичээлдиѳ ажыл-чорудулгазынче  углаары. Билип алырының БѲА: янзы-бүрү деңнелдиг даалгалар-биле ажылдаары, берге айтырыгларны шиитпирлээрде, чүнү кылырын тодаргай тургузуп билири.Бодунуң билир чүүлүнге даянып, даалгаларны күүседип билири.

Харылзажылганың  БѲА: өске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода,долу, четче илередип, туружун камгалап билири.Шупту ажылдаар үезинде чаа билигни тып билири.

III. Чаа билиглерниң баштайгы шиңгээдип алыышкыны (7 мин.)

1. Номда дүрүм-биле ажыл (4мин.)

- Ам кыдырааштарыңарны ажыткаш, бөгүнгү ай, хүннү болгаш теманың адын бижип алыылыңар,уруглар.(Слайд  6)

 Уруглар кандыг сөстерни антоним сөстер деп көрдүвүс?

- Эр- хейлер! Удурланышкак уткалыг сөстерни антоним сөстер дээр.Номуңарнын 35 дугаар арынын ажыткаш,дүрүмнү номчааш, кол медээзин кыдырааштарывыска бижип алыылыңар.

2. Чарыш «Эжин тып».Бөлүктеп ажылдаар (3 мин.) (Слайд 7)

- Ам  бөлүктер аразынга «Эжин тып» деп чарышты чарлап тур мен, уруглар.3 бөлүкке үстүп алгаш, дараазында онаалгаларны күүседир силер: антонимнерни согунчугаштар дузазы-биле айтыр, тыпкан антонимнерни уткалыг бөлүктерге чарар, бөлүктээн антонимнер-биле «Сигенчилер» деп кыска харылзаалыг чугаа тургузар.

 (Суурнуң сигенчилери биеэги хевээр эртен-кежээ, дүне-хүндүс дивейн,чоон-чиүге сыптыг сигеннерин кеспишаан.Оларның аразында пөрүк-чазык, шүшпең-шалыпкын дээш кандыглары-даа бар.Олар бир хунде 10-10 бедик-чавыс хөпээннерни кезип, бөлүп турарлар.

- Антонимнер чуну тургузар-дыр? (антонимниг одуругну тургузар).

-Антонимниг одуруг деп чүл?

- Араңарда сиген кезикчилери бар бе?

- Сиген кезери деп чымыштыг ишти кымнар кылып чоруурул?

Чаа билиинге даянып, ол билиин ажыдарынче, ажыглаарынче, хынаарынче  уругларны углаары.

Шиңгээдип алган чаа билиин ажыдарынче, ажыглаарынче, хынаарынче угланган ажылдарга киржири.Билиин, шилип алган харыызын, бодалын тайылбырлаар,шынзыдар,

Башкарлырының БѲА: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн үнелеп билири, салдынган сорулгаларга даянып алгаш, бодунуң ажылын планнап билири, шын шиитпир үндүрүп билири, шилип алган шиитпирин бадыткап билири.Кичээлде өөреникчи чаа чүнү билип алганын медереп билири.

Бот-хуузунуң БѲА:өөреникчиниң бодунуң туружу, бодалы, бот-идепкейи, бот-медерели, бодунуң мурнунда салып алган сорулгазын, оон чүнү манап турарын медереп билири, бүгү кичээнгейни кичээлдиң ажыл-чорудулгазынче  углаары, чедиишкинниг болганын азы болбаанын чогумчалыы-биле миннип, бот-хуузунда түңнел үндүрери.

Билип алырының БѲА: чаа алган билиин быжыглап, ону амыдыралга ажыглап чоруурун болдурар, ном-биле ажылдап билири, кол чүүлдү (херектиг, чугула) тодарадып билири, янзы-буру деңнелдиг даалгалар-биле ажылдаары. .Бодунуң билир чүүлүнге даянып, даалгаларны кылып билири.

Харылзажылганың  БѲА: өске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода,долу, четче илередип, туружун камгалап билири.Эштежип, бөлүк ажылдаар үезинде чаа билигни тып билири.

IV.Кадыкшыл минутазы (1мин.)

- Уруглар, шупту туруп келгеш сула шимчээшкиннер кылыр бис.

 Хатчыгаш, хатчыгаш (холдарын өрү көдүрер)

Хаактарны чайга ( холдарын  ийи кыдыынче чаяр)

Ол дег кылдыр бистер ( бүгү  мага-бодун ээлдирер)

Ооргавыс ээлдирээл.

1, 2, 3,4.

Катап катап эглирге,( мага-бодун долгандыр чайдынар)

Кадыывыска ажыктыг.

 - Эр хейлер!

Мага-ботту дыштанырынче, сергедиринче уругларны углаары.

Башкының даалгазы-биле мага-бот сергедир, дыштандырар ажылга бодун белеткээри, киржири.

Бот-хуузунуң БѲА: бүгү кичээнгейни кичээлдиң ажыл-чорудулгазынче  углаары.

V.Билген чүүлүнүң баштайгы хыналдазы

 (5 минут)

1.Чагаа-биле ажыл.Шупту ажылдаар.(5 мин.)

- Уруглар, ынчаарга биске Тыванын кыдыг-кызыгаар чери Кунгуртуг ортумак школазыныӊ бир өөреникчизинден чагаа келген. Ол  чагааны номчуптар бис бе?

(Слайд 8).

Чагаа.

 Экии, Кызыл-Арыг ортумак школазыныӊ  5-ки классчылары!

Мен силерже улуг дилеглиг чагаамны бижип олур мен. Меӊээ дузалажып  көрүӊер.

Мээӊ өөредилгем багай. Кыдырааштарым хирлиг, бижиирим чүдек. Кичээлдер соонда бажыӊымче муӊгак чанар мен, чүге дээрге авам мээӊ дневнигим көргеш муӊгараар. Мен бодумну дыка аас-кежик чок деп санаар-дыр мен.

- Уруглар, бис бо өөреникчиге дузалажыптаалыӊар. Кандыг дуза чедирип болур бис дээрге, карартыр парлаан сөстерни  антоним сөстер-биле солуптар болзувусса, дыка улуг дузаны чедирер-дир бис. Ынчангаш кижи бүрүзү кыдыраажынга дыка дурген чагааныӊ сөзүглелин эде бижиптээлиӊер.

-Ам чанында олурар эштери-биле кыдырааштарын солчупкаш, дужууруп бижип тургаш, кылган частырыгларны хынап, демдектерни салынар.

Билип алган билиин хынаарынче,делгемчидеринче уругларны углаар.

 Даалганы билиинге даянып күүседир, күүсеткен ажылының туннелин шын тодарадыр, шынзыдар.

Башкарлырының БѲА: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн үнелеп билири, Бот-хуузунуң БѲА:өөреникчиниң бодунуң туружу, бодалы,  бот-идепкейи, бот-медерели, бүгү кичээнгейни кичээлдин ажыл-чорудулгазынче  углаары, чедиишкинниг болганын азы болбаанын чогумчалыы-биле миннип, бот-хуузунда түңнел үндүрери.

Билип алырының БѲА: чаа алган билиин быжыглап, системажыдар.Бодунуң билир чүүлүнге даянып, даалганы кылып билири.

VI.Быжыглаашкын (7 мин.)

1. Шилилге диктант «Сонуургакпайлар  делегейинден» медээ».Бот-хуузунда ажыл.( 4 мин.)

 - Мен бөгүн силерге эртемниӊ аӊгы-аӊгы адырларындан  солун медээлер белеткеп  алдым.Мен силерге ону номчуп бээр мен, а силер кыдырааштарыӊарга антоним сөстерни ушта бижиптерин кызыдар силер. Удурланышкак уткалыг сөстерни дефистеп ушта бижиир силер.

 ( самбырага бир өөреникчини ажылдадыр).

     «Делегейде эӊ-не улуг ном Америкада. Ооӊ узуну 3 метр, кылыны- 1 метр. Ол номну ажыдарда тускай электрилиг аппарат хереглеттинип турар.

    А эӊ-не бичии ном - Иван Крыловтуӊ басняларыныӊ чыындызы.  Ук  номну Петербург хоорайга1855 чылда парлап үндүрген. Ооӊ хемчээли- от хавындан каш катап биче болуп турар».

 «Эӊ-не узун алфавит  Кавказта чурттап чоруур абазтар деп чоннуӊ болуп турар. Ук алфавитте  71 үжүк бар.Европада эӊ-не кыска алфавиттин эдилекчилери итальяннар болгаш финнер болуп турар.  Ында 21 үжүк кирип турар».

- Сөзүглелден ч үү деп сөстерни ушта бижип алдыӊар?

- Кандыг утканы илередип турар сөстер-дир?

- Бо сөстерни кайы  эртемде  ажыглап турарыл?

- Оон аӊгыда антоним сөстер  кайда таваржып турар-дыр?

-Уруглар, ынчаарга   кандыг тʏӊнел ʏндуруп болур-дур бис?

Түӊнел: Антоним сөстерни чугле  тыва дыл кичээлинде эвес, чогаал, сан кичээлдеринде база  хөйү-биле ажыглап турар .

-Оон аӊгыда антоним сөстер кайда таваржып турар-дыр? (кичээлдиӊ эгезинде кайыын тып  турдувус?).

Чугаага антоним сөстерниӊ ужур-дузазы чүдел?

- Эр хейлер,  теманы кончуг эки өөренип алган-дыр силер.

2.Оюн «Сөстер делегейи». Бөлүктеп ажылдаар.(3мин.)

Сөстерге антонимнерден болгаш синонимнерден аас-биле тывынар.

Чаа билиин хынаарынче,кичээнгейлиг болурунче уругларны углаар.

Чаа билиинге даянып алгаш, билиин шынзыдар,хынаар, тайылбырлаар.

Билип алырының БѲА: чаа алган билиин быжыглап, системажыдар, кол чүүлдү (херектиг, чугула) тодарадып билири, янзы-бүрү деңнелдиг даалгалар-биле ажылдаары, берге айтырыгларны шиитпирлээрде, чүнү кылырын тодаргай тургузуп билири.Бодунуң билир чүүлүнге даянып, хыналда айтырыгларга харыылап билири.

Харылзажылганың  БѲА: өске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода,долу, четче илередип, туружун камгалап билири.Бот-хуузунда, бөлүктеп ажылдаар үезинде чаа билигни тып билири.

 VII.Рефлексия (2 мин.)

- Уруглар бо хүн чүү деп тема өөрендивис?

- Антоним деп чүл?

 -Уруглар, силер бо кичээлден эки чүнү билип алдыңар?

-Чүнү билбейн бардыңар?

-Дараазында кичээл моон-даа солун боор кылдыр катчып алгаш, чүнү канчалзывысса экил?

Уругларның кичээнгейин төнчү түңнелче угландырар, кичээлдиң темазын билип алырынга бодунуң билиин шын тодарадып, ону үнелээринче уругларны углаар.

Кичээлде бодунуң чедип алган билиин, күүсеткен ажылынының төнчү түңнелин шын тодарадыр. Бергедешкен айтырыгларынче ээп кээп, ону өөренип алган билиине даянып алгаш, түңнеп, шынзыдар.

Башкарлырының БѲА: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн үнелеп билири,шын шиитпир үндүрүп билири, шилип алган шиитпирин бадыткап билири.Кичээлде өөреникчи чаа чүнү билип алганын медереп болгаш кичээлдиң ниити түңнелин үндүрүп билири.

VIII. Онаалга бээри (1 мин.)

Бажыңга онаалгага тыва улустуң аас чогаалындан

5 антонимнерлиг  үлегер домактар, тывызыктар   бижип эккээр , үлегер домактарныӊ утказын  аас-биле тайылбырлаар.

Онаалганы канчаар күүседирининиң тайылбырын чорудар.

Бажыңга онаалгазын бижиир.

Бот-хуузунуң БѲА:  бот-хуузунда түңнел үндүрери,билиин хынаары,ханыладыры.

Билип алырының БѲА: кичээлге алган билиин системажыдар, бодунуң билир чүүлүнге даянып,онаалганы күүседири.

Кичээлдиң кезектериниң аттары

Кичээлдиң тургузуу

Башкының ажыл-чорудулгазы

Ѳөреникчилерниң ажыл-чорудулгазы

Бүгү талалыг өөредилгениң ажыл-чорудулгазын боттандырары (БѲА)

I.Организастыг кезээ (1мин.)

-Экии, уруглар! «Төөгү  билбес-төөрээр, төрел билбес-түрээр» дижир.Ѳгбелеривистен дамчып келген менди езулалын чуу деп адаар ийик, уруглар?

-Чолукшулга дээр.

-Амгы «европейжи» езу-биле эвес, а салгалдан дамчып келген бодувустуң чараш езулалывыс-биле амыр-мендивисти солчу кааптаалыңарам, уруглар.

-Ал-бодуңар,ада-иеңер,аал-коданыңар амыр-менди,сол-ла-дыр бе?

-Думаа-ханаадан өршээлдиг-ле-дир бе?

-Думаа-ханаа, айыыл-халап амылыг амытаннардан оюп, оршээлдиг-ле болзунам,оршээ-оршээ! (Слайд 1)

-Эр-хейлер,эш-өөрүңер,кожаларынар-биле хүн-буруде өгбелеривистиң уттундуруп бар чыдар шак бо езулалы-биле мендилежип, сагыш-сеткилиңер кезээде өөруп чоруурун күзедим!

-Ам олуттарыңарга  олурупкаш, кичээливиске белеткениилиңер,уруглар. Чолукшулга-биле  кичээливистиң эгелээнининиң ужурун сөөлүнде  чугаалажы бээр бис.

Тыва езунуң чолукшулгазы-биле менди солчулгазын чорудар.Уругларның хей-аъды кодурлурунче углаар.

Башкызы-биле болгаш аразында тыва езу-биле чолукшужуп мендилежир.Ажылдаар олудун хынаар, белеткээр.

Харылзажылганың БѲА:Чугаалажып турар кижизин дыңнап билири.

Билип алырының БѲА: билиин быжыглап, ону амыдыралга ажыглап чоруурун болдурар.

II.Актуализация (катаптаашкын)

(9 мин.)

1.Онаалга хыналдазы.(3 мин.)

-Эрткен кичээлде өөренип эрткен чогаалывысты катаптап, онаалга хыналдазын кылыптаалынар, уруглар.Эрткен кичээлде кандыг тема өөренген ийик бис?

-Бажыңга кандыг онаалга алганыңарны кым чугаалай кааптарыл, уруглар?

-С.А.Сарыг-оолдуң «Херээжен» деп шүлүүн  шээжилээр онаалганы  алган бис..

2.Викторина.Шупту ажылдаар.(3 мин.)

-Ие кижиниң буянын шүлүкте канчаар көргүскен-дир?

-«Даттыг кинчи кедиргенче дадай чокка кыйгырган сен…» деп одуругларның утказын тайылбыралаңар.

-Херээжен кижиниң эктинден аар чүък кажак адырылганыл?

3.Проблеманы тургузары. Шупту ажылдаар.(2мин.)

-- Херээжен деп сөстүң эрткен болгаш амгы үелерде уткалары кандыгыл?

-Шүлүктү «Херээжен» деп адап каанынга чөпшээрежир силер бе? Шүлүкке  өске ат бериксээр-дир силер бе?

4. Демдектер салыры.(1 мин.)

Мурнунда ѳѳренген темазынга даянып алгаш, чаа темаже чоорту кирерин белеткээр. «Херээжен» деп шүлүктүң дугайында билиин хынап, катаптап, утказын, овур-хевирлерин кандыг арга- биле тыварын, тодарадып, катаптаарынга,онаалганы шупту демнежип күүседиринге ажылды чорудар..Проблемалыг (харыылаары берге айтырыг) байдалды тургузар. Онаалганыӊ шын күүсеттингенин хынаарын организастаар,бодунга болгаш эштериниң ажылынга үнелел,демдек салырын организастаар.

С.А.Сарыг-оолдун «Херээжен» деп шүлүктү өөренгенин катаптаар.

Шүлүктүң аянныг шээжилээшкинин чугаалаар.Шүлүкке алган билиглерин бадыткап, хыналда айтырыгларга харыылаар.Проблемалыг айтырыгга киржир,бодунуң бодалын чугаалаар. Онаалганыӊ шын күүсеттингенин хынаар,бодунга болгаш эштериниң ажылынга үнелел,демдек салыр.

Харылзажылганың  БѲА: өске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода,долу, четче илередип, туружун камгалап билири. Бот-хуузунуң БѲА: Улус мурнунга чуве чугаалап билири, арны чазыгары. Билип алырының БѲА: мурнуку кичээлге алган билиин системажыдар, ном-биле ажылдап билири, кол чуулду (херектиг, чугула) тодарадып билири, бодунуң билир чүүлүнге даянып, хыналда айтырыгларга харыылап билири.

III. Мотивация

(кичээнгейни хаара тудуп алыры, сорулга салыры, сорулга, теманы тывары) (4мин.)

1.Чайнворд-биле ажыл.Шупту ажылдаар.(4 мин.)

 -Ам кичээнгейиңерни самбыраже угландырыптыңарам, уруглар.Ында  чуу бар-дыр?

-Чайнвордту  кончуг шалыпкын тыптарынарны диледим,уруглар!(Слайд 2)

1. Ыттың кудуруу кандыг болурул?
2. Ээзин көргеш, ыт канчаарыл?
3. Аал-коданын кадарар ытты кандыг ыт дээрил?
4. Аң-мең эккээр ытты кандыг ыт дээрил?

-Чүнүң дугайында чайнворд-тур, уруглар?

-Шын-дыр. Ыт дугайында.

- Ыт дугайында чугааны чүге чорудуп турарывыс ол?

- Шын-дыр.Бөгүн  кижиниң чоок оннуу -ыттың дугайында чогаалды өөренир бис.

- Мурнуңарда чурукта ыттың мага-бодунда бир онзагай демдекти эскерип көрүңерем, уруглар? (Слайд 3) Чурукта ыттын хорек кезээнде мага-бодунун оске кезээнден ылгалып турар ак оннуг дуктер бар

- Ак хөректиг ыттарга тыва чон колдуунда кандыг аттар тыпсыр чорааныл, уруглар?

-Эр-хейлер, колдуунда Чурекпен, Ак-Төш деп адаар чорааннар.

- Чиңгине тыва аттарлыг ыттарлыг кижилер бар бе?

- Үе-шагның аайы-биле кижилернин-даа,дириг амытаннарның-даа аттары  өскерлип турар.Орус чон-биле кожа-хөлбээ амыдырап эгелээнивис соонда,төрүттүнүп келген чаш төлүн,азыраан малын орус аттар-биле адаары чаңчыл апарган. Шарик, Лайка, Рекс деп аттар орус дылдан улгерлеттинип келген аттар болур.

 - Бөгүн өөренир чогаалывысты  «Чурекпен»дээр.Ооң автору Тыванын улустуң чогаалчызы Монгуш Санчыт-оолович Эргеп (чогаалчыны таныштырар). (Слайд 4)

- Бо кичээлден чүнү билип алыксап тур силер?

- Кичээлге чүнү канчаар ужурлуг бис,уруглар?

- Эр-хейлер,өөренир чогаалывысты медерелдиг номчааш,ооң утказын,овур-хевирлерин сайгарары- бистиң кол сорулгавыс  болур. Мээң салган айтырыгларымга долу харыыларны бергениңер дээш, четтирдим, ам кичээливистиң чаа билиглер шиңгээдип алыр кезээнче кирээлиңер, уруглар.

Чаа темаже чоорту белеткеп, кичээлдиң тема, сорулгаларын тодарадырынче угланган ажылдарны (чайнворд, ханалда айтырыглар) чорудары.

Башкының удуртулгазы-биле кичээлдиң тема, сорулгаларын тодарадырынче угланган ажылдарга идепкейин көргүзер. Кичээлдиң темазын,сорулгазын хыналда айтырыгларнын дузазы-биле  тодарадып билири.

Башкының салган айтырыгларынга харыылаар,шилип алган харыызын тайылбырлаар, чугаага киржир, ыттарның чиңгине тыва аттарын сактып ап, чогаалчыны танып билип алыры, амыдыралга ажыглаары.

Билип алырының БѲА: Уругларның идепкейлиг чоруу, бот-башкарнып ажылдаары. Харылзажылганың БѲА:Ѳске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода,долу, четче илередип, туружун камгалап билири. Башкарлырының БѲА: Бодунуң билир чүүлүнге даянып, хыналда айтырыгларга харыылап билири, башкының дузазы-биле кичээлдиң сорулгазын тодарадып билири

III. Чаа  билиглерниң баштайгы шиңгээдип алыышкыны (8 мин.)

1.Башкының сөзу.(1 мин.)

Монгуш  Санчыт-оолович Эргептин чамдык чогаалдарының кол маадырлары- дириг амытаннар. Ол мал-маган болгаш дириг амытаннар дугайында чогаалдар бижииринге аажок мергежээн чогаалчыларнын бирээзи чораан. Ѳөренир чогаалывыс база ооң көскү чижээ,бадыткалы.

-Ам кыдырааштарыңарны ажыткаш,  ай,хүннү, теманың адын бижип алыылынар,уруглар.

2. Словарьлыг ажыл.(2 мин.)

-Бистиң төрээн дылывыста  билбезиңер, дыңнавааныңыр сөстер ам-даа эмгежок.Ындыг сөстер-биле кайы кичээлге канчаар ужаражы бээр-дир силер, уруглар?

- Шын-дыр, тыва дыл кичээлинге  сөзүглелдер-биле ажылдап тургаш ийикпе азы чогаалдар номчуп тургаш таваржып турар силер. «Чүрекпен» деп чогаалда база ындыг состер бар, демнежип тургаш, уткаларын тодарадып алыылынар,уруглар.

Тайыс суук дүктер дээрге, беге-биле чаап каан дег, дас-ла кара, чүгле төш бажында адыш оюу хире ак ойбун бар, ынчангаш Чүрекпен деп адап алган бис.

• Тайыс (дүктер)- хоюг;
• Беге-биле (чаап каан дег) – беге «будук» дээн моол дылдан укталган сос.
• (Адыш оюу дег ак ) ойбун – кезек черде  ангыланып турар өңнуг дүктер бар, синонимнери оймак чер,кезек чер.(Слайд 5)

3. Чогаалдың аянныг номчулгазы. (5 мин.)(илчирбе аргазы-биле уруглар бирги эгени номчуур, арткан эгелерни бажынга номчуп алгаш келир даалгалыг турган).

ООоооо

Ѳөренир чогаалының дугайында чаа билиглерни шиңгээдип алырынче  угланган чугааны, сөс ажылын чорудары.Чогаалдын медерелдиг ,аянныг номчулгазын чорударынче уругларны углаары.

Ажыл уезинде өөренир билииниң кол,чугула чүүлдерин демдеглээри, ылгап билири.Медерелдиг номчулганы чорудары.

.

Билип алырының БѲА: Материалды системалыг болдурары, бодунуң билир чүүлүн харыылап, айтырыглар-биле ажылдап билири.

Харылзажылганың БѲА:Ѳске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода илередип, туружун камгалап билири

IV. Билген чүүлүнүң баштайгы хыналдазы (6 мин.)

1.Номчаан чүүлүнүң утказын болгаш овур-хевирлерин ажыдарынче угланган хыналда айтырыгларлыг оюн «Кым мурнаарыл?». Бөлүктеп ажылдаар. (4 мин.) (уруглар 5 бөлүкке үступ алгаш, чогаалдың 5 маадырының кайы- бирээзин шилип алыр, дүрген харыыны бээрин кызыдар.Маадыр бүрүзү уругларга айтырыгларлыг, анаа харыылап, түңнелди үндурер.(Слайд 6)

Чогаалчы

-Номчаан чогаалывысты кандыг одуруглар- биле эгелээн-дир, уруглар? Чүге?

-Ээзиниң ыт төрелдиг амытаннарга ынаан оон ыңай кайыын билип алыр бис?

- Ээзи ыт төрелдиг амытаннарны чүге азырап алганыл?

        Туннел. Чогаалдың бирги одуруундан эгелээш,  кижиниң ытка ынаа көстүп келир. Ээзинге кагдырган, октаттырган ытты-даа, өскус арткан, ораннын черлик амытаны болур бөрүнү-даа чогаалдың маадырының  азырап алыры дээрге бойдус биле кижиниң хини тудуш, оларның аразында ханы харылзаа бар деп чүвени көргүзүп турар. Оон аңгыда, ыт төрелдиг амытаннарны азырап алыры- чогаалдың маадырының аңнаарынга сонуургалдыын көргүзүп турар.

Тоожукчу маадыр(ыттың ээзиниң оглу)

-«Ачам оларны эжишкилер болуп өөрензиннер дээш, үргүлчү кожа чемгерип, чаңгыс хааржакка суп өстүрген…». Бо одуруглардан чүнү билип алыр бис?

 -Араатан аңны эде кижизидип алыр дээн аңчының оралдажыышкыннары кандыг түңнелдиг болганыл?

-Бөрүнү араатан аң деп ооң кандыг аажылары көргүзүп турарыл?

        Түңнел.Азырал болгаш черлик амытаннарны чаңгыс коданга азыраар дээн аңчының күзели болдунмаан. Чүге дизе, бирээзи кижиниң чанынга аал-кодан кадарчызы  кылдыр, а өскези оран-делегейни одурту чер кезип чоруур кылдыр чаяаттынган.Ынчангаш ытты-азырал, а бөрүнү- черлик дириг амытаннар бөлүүнге хамаарыштырар.Бо амытаннар ыт төрелдиглерге хамааржыр-даа болза, оларның аажы-чаңы ийи аңгы. Карактарының көрүжүнден безин ол чүүл илдең: ыттың хоюг, чымчак, ол ээзинге эргеленип, чассыыр, а бөрүнүң көрүжү соок, каржы,чүге дизе ол араатан,кижиниң амы-тынынче-даа бол халдап болур.Ынчангаш бөрүнүң өзү кара деп чон чугаалажыр.

Ыттың ээзи

-Бо чогаалда ыт биле бөрүге  дөмей  кижилер бар бе, уруглар?

- Чүрекпенниң төлептиг талаларын чугаалап көрүңерем?

-Чүрекпенниң  ол буянныг чоруктары чүнү чугаалап турарыл?

      Түңнел. Ыт болгаш бөрү ышкаш  кижилер база бар. Кижилерниң багай аажы-чаңын эдип ап болур,а  бөрүнү чок, чүге дизе ооң араатан аажы-чаңы ооң ханында.Азырап каан ада-иезинче, чоок кижилеринче хорадаар, бак чаңнаар кижилер бар, ол чорук бо чогаалда бөрүге домей.

Кымга-даа херекчок эникти ээ көрүп,  азырап алган ээзинге харыы кылдыр ооң амы- тынын каш удаа өлүмден камгалааны-  Чүрекпенниң ээзинге бердингенин, аңаа ханы ынаан чугаалап турар. Буянныг чорукту буян-биле харыылап турары ол.  Чурекпен- биле ээзи- буянныг сеткилдиң символдары.

Киномеханик

- Чогаалда бөрүге чоок овур-хевир бар, ол кымыл?

- Киномеханик кандыг частырыгны кылганыл?

-Ооң кылган үүлгедии чүнү көргүзүп турарыл?

- Киномеханик ышкаш кижилерниң ниитилелге хоразы чул?

        Түңнел. Боттарынга ажык-кончаа чедирип алыр сорулгалыг кижилер аравыста хөй. Чамдык кижилерге алдын- мөңгүн, акша- төгерик, каас-коя хеп эң-не үнелиг чүү ,ол бүгүнү чедип алыр дээш олар чүнү-даа үүлгедип каарындан чалданмастар.  

Чүрекпен

Ээзиниң амы-тынын диргелип келген айыыл-халаптан каш удаа камагалап  алган эргелиг ыдын төлеп чок кижи бөрт кылдыр кедип алган. Ээзинге болгаш ооң ажы- толунге Чурекпеннин өлүмү- аар согуг, эгиттинмес чидириг болган. Чүректери ыстап артып калган…

- Чүрекпенниң чырыткылыг овур-хевири сагыш-сеткилиңерге кандыг исти арттырды?

- А маадырлыг овур-хевири сагыш-сеткилиңерге кандыг исти арттырды?

-Чогаалдың темазы, кол бодалы чул? Ону ажыдарынга Чүрекпенниң овур-хевиринин киржилгези бар бе?

        Түңнел. Амылыг амытаннарга, бойдуска экини кылырга, буянныг үүлени кылганывыс ол болур.Чүрекпенниң чырыткылыг овур-хевири биске кээргээр, мунгараар, өөрүүр, ынак, шынчы болур сеткилдерни оттурган.А маадырлыг овур-хевири дидим, шынчы,бүзүрелдиг, шиитпирлиг болурун биске оттурган. Чүрекпенниң овур-хевири бүдүн чогаалдың тема, кол бодалын ажыдарынга улуг ужур-дузалаг болган. Кижи биле бойдустуң  хини тудуш, ылангыя кижи биле ыттың аразында чоок, ханы харылзаа бар деп чүвени бо чогаал көргүзүп турар. Ынчангаш чечен чугааның темазы-  дириг амытаннарга ынакшыл. Кол бодалы- дириг амытаннарга ынак болур чорукту суртаалдап турар.

2. Айтырыг-харыы.(2 мин.)

- Бөлүктерге четтирдим, бөлүк бүрүзү чогаалды кайы-хире шиңгээдип, билип алганын көргүстү.Ажыл бурузу үре-түңнелдиг болурун билир силер. Кайы бөлүктүң харыылары, түңнелдери эң-не долу болгаш тода,шын болду, уруглар?

-Ыттыг кижи бар бе?

-Ытты чүге азыраар бис?Ыттың кижиге ажыктыг талаларын адаңар.

-Ытка ынак кижилер бар бе?Ытка ынак эвес кижилер бар бе? Холдарыңар кодүрүңер.Чүге? 

Номчаан чүүлүнге даянып алгаш, уругларның номчуп билип алганын дам быжыглап, чаа билиглерни ажыдарынче уругларны углаар.Билиинге даянып алагш, боттарының бодалдарын үлежип чугаалажырынче,

шилип алган харыызын тайылбырлап,шынзыдарынче, шиитпирни үндүрүп билиринче углаар.

Номчуп билип алган билиинге даянып алгаш, билиин шынзыдар.Кады ажылдаан эштери-биле бодунуң бодалдарын үлежип чугаалажыр.Боттарының шилип алган харыызын тайылбырлаар,шынзыдар,түңнел үндурер.

Башкарлырының БѲА: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн үнелеп билири, шын шиитпир үндүрүп билири, шилип алган шиитпирин бадыткап билири. Бот-хуузунуң БѲА:өөреникчиниң бодунуң туружу, бодалы, өөредилгеге сонуургалы, бот-идепкейи, бот-медерели, бодунуң мурнунда салып алган сорулгазын, оон чүнү манап турарын медереп билири, бүгү кичээнгейни кичээлдиң ажыл-чорудулгазынче  углаары,түңнел үндүрүп билири.. Харылзажылганың  БѲА: өске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода,долу, четче илередип, туружун камгалап билири.Эштежип, бөлүк ажылдаар үезинде чаа билигни тып билири.

IV. Кадыкшыл минутазы (2 мин.)

1.Кажыктарның дузазы-биле салааларның сула шимчээшкинин кылыр.

2.Салааларның кинезиологтуг  арганың дузазы-биле сула шимчээшкинин кылыр.

Мага-бодунуң кезектерин медереп билиринче угланган ажылды чорудар

Салааларының дузазы-биле минниишкин органнарын ажылдадып,угаан-медерелин чагырып шыдаарын көргүзер.

Бот-хуузунуң БѲА:өөреникчиниң бодунуң туружу, бот-идепкейи, бот-медерели

V. Быжыглаашкын (6 мин.)

1. Орус чогаал-биле денңнелге ажылы.Бөлүктеп ажылдаар.(3 мин.)

- «Чүрекпенге» чоок орус болгаш делегей литератураларында кандыг чогаалдар барыл,уруглар? (С.Тока  «Черликпен» үзүндү; Х. Ойдан-оол «Эзир»; И.С.Тургенев  «Муму», А.П.Чехов «Каштанка», Г.Н.Троепольский «Белый Бим- черное ухо»).

- «Муму» деп И.С.Тургеневтиң чогаалында Муму-биле бистиң Чүрекпенивистиң дөмей болгаш ылгалдыг чүүлдерин  2 бөлүкке үстүп алгаш, кончуг дурген тодарадыптаалыңарам, уруглар.

1-ги болук

2-ги болук

2. Синквейн.Бөлүктеп ажылдаар (3 мин.)

Уруглар  ийи бөлүкке ажылдаар, маадырларның овур-хевирлеринге  2 демдек ады, 2 кылыг созу, 1 домак тургузар.

1-ги болук

2-ги бөлүк

Алган билиин ханыладырынче, быжыглаарынче, системажыдарынче  угланган ажылдарны кууседиринче уругларны углаар.

Башкының берген даалгаларын боттарының билиинге даянып алгаш.күүседир,шынзыдар.

Башкарлырының БѲА: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн үнелеп билири, шын шиитпир үндүрүп билири, шилип алган шиитпирин бадыткап билири.Кичээлде өөреникчи чаа чүнү билип алганын медереп болгаш  түңнелин үндүрүп билири.

Бот-хуузунуң БѲА:өөреникчиниң бодунуң туружу, бодалы, бот-идепкейи, бот-медерели, бодунуң мурнунда салып алган сорулгазын, оон чүнү манап турарын медереп билири, бүгү кичээнгейни кичээлдиң ажыл-чорудулгазынче  углаары,бот-хуузунда түңнел үндүрери.

Билип алырының БѲА: чаа алган билиин быжыглап, системажыдар, кол чүүлду (херектиг, чугула) тодарадып билири, янзы-бүрү деңнелдиг даалгалар-биле ажылдаары, берге айтырыгларны шиитпирлээрде, чүнү кылырын тодаргай тургузуп билири.Бодунуң билир чүүлүнге даянып, даалгаларны  күүседип билири.

Харылзажылганың  БѲА: өске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода,долу, четче илередип, туружун камгалап билири.Эштежип, бөлүк ажылдаар үезинде чаа билигни тып билири.

VI.Рефлексия (3 мин.)

1.Айтырыг-харыы (2 мин.)

- Кичээл эгезинде бурунгу езу-биле мендилешкенивистин ужуру чүл?

-Кижиниң ыды-биле хол тутчуп мендилежири, ойнаары- тыва езунуң чолукшужуушкунунга дөмей.Холдарын  тутчуп, мага-бодунга дегжири- чоок хамаарылганы көргүзүп турар.

-Бо кичээлден чаа чүнү билип алдыңар?

-Кичээл эгезинде салып алган сорулгаларвысты чедип шыдадывыс бе?

- Кичээлге чүнү билип алырынга, кылырынга бергедээшкиннер таварышты?

- Чогаал силерге херек чүүлдү берип шыдады бе?

-Чогаалдан силерге херек чүүлдү тып алдыңар бе?

- Ам-даа чедир билип алыксап турар чүүлдериңер бар бе?

2.Демдектер салыры.(1 мин.)Кичээлге идепкейлиг ажылдаан бөлүкке  болгаш эки харыылаан өөреникчилерге чогуур демдектерни салыр.

Уругларның кичээнгейин төнчү түңнелче угландырар, кичээлдиң темазын билип алганынга, сорулгаларны чедип алганынга бодунуң билиин шын тодарадып, ону үнелээринче уругларны углаар.

Кичээлде бодунуң күүсеткен ажылының төнчү түңнелин шын тодарадыры.Кичээл эгезинде салып алган сорулгаларының күүсеттинген, күүсеттинмээнин түңнээр.

Башкарлырының БѲА: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлун үнелеп билири, кичээлде чаа чүнү билип алганын медереп болгаш кичээлдиң ниити түңнелин үндүрүп билири.

Бот-хуузунуң БѲА:өөреникчиниң бодунуң туружу, бодалы, чедиишкинниг болганын азы болбаанын чогумчалыы-биле миннип, бот-хуузунда түңнел ундурери.

Билип алырының БѲА: чаа алган билиин быжыглап, ону амыдыралга ажыглап чоруурун болдурар.

VIII         Онаалга

бээри (1 мин.)

Онаалганы шилип ал.

1. Чогаадыг «Ыт-кижиниң шынчы өңнүү».
2. Чогаалда эң-не сагыжыңга кирген үзүндүге чуруктан чуру.
3. Чогаадыг-минниишкин «Дириг амытаннарга ынак боор мен…»

4.Чогаалга чайнворд, кроссвордтан тургус.

Онаалганы канчаар күүседириниң тайылбырын чорудар.

Кыдырааштарынга онаалганы бижиир.

Бот-хуузунуң БѲА:билиин ханыладырынга түңнелдер.

Кичээлдиң кезектериниң аттары

Кичээлдиң тургузуу

Башкының ажыл-чорудулгазы

Ѳөреникчилерниң ажыл-чорудулгазы

Бүгү талалыг өөредилгениң ажыл-чорудулгазын боттандырары (БѲА)

I.Организастыг кезээ (1мин.)

-Экии, уруглар, эртенги хүннүң мендизи-биле!Олурарының бетинде бир оюндан ойнаптаалынар,уруглар. «Мен шыдаар мен!» деп домакты бот-боттарыңарже көрүп алгаш, кижиниң иштики сагыш-сеткилиниң янзы-буру  байдалдарын каш минута дургузунда эргий көргүспүшаан, ыыткыр чугаалаңар:

-Амырап чугаалаңар.

-Хорадап чугаалаңар.

-Дидим чугаалаңар.

-Кыжырып чугаалаңар.

-Муңгарап чугаалаңар.

-Чоргаарланып чугаалаңар.

-Четтирдим, эр-хейлер! Силер шупту дыка эки артистер-дир силер, уруглар. Ам олуттарыңарже оожум олурупкаш, кичээливиске белеткениилиңер! Демниг, идепкейлиг ажылдаарынче шуптуңарны кыйгырбышаан, силерниң-биле деңге ажылдаарынга беленимни база чугаалап тур мен. Уруглар, бөгүн биске онзагай кичээл болур.Ол дээрге немелде номчулга кичээли-дир, уруглар.

Уругларны кичээлге белеткениринче углаар.

Башкызы-биле мендилежири,ажылдаар олудун хынаары, кичээнгейин кичээлче углаары.

Харылзажылганың БѲА:чугаалажып турар кижизин дыңнап билири.

Билип алырының БѲА: билиин быжыглап, ону амыдыралга ажыглап чоруурун болдурар.

II. Мотивация

(кичээнгейни хаара тудуп алыры, сорулга салыры, сорулга, теманы тывары) (4мин.)

Башкының сөзү (ниити ажыл).

-Уруглар,  ам самбыраже көрүңерем.Ында бижээн домакты кым тода, аянныг  кылдыр номчуптарыл?

-Чараш-тыр, эр-хей!Ам бо домактың утказын тайылбырлаптар кижи бар бе?

- Шын-дыр.Үнүштер база кижилер ышкаш  дириг организм-дир.Олар чүгле  хөгжүлдезиниң аайы-биле кижилер болгаш дириг амытаннардан чавыс чадада турар. Чижээлээрге, кижи төрүттүнгеш, дүрген өзүп сайзыраар, а унунштер 10-10 чылдарның дургузунда өзүп сайзыраар.

-Кижи биле үнүштүң дөмей чүүлдери эмгежок.Адагылап көрүңерем, уруглар?

(амыдыралга хереглелдериниң аайы-биле чемненир, тынар, өзер)

-Назы-хар талазы-биле дөмей чүүлдери бар бе?

(кижи назыны ышкаш чаш үнүш, аныяк үнүш, кырган үнүш деп ылгаар)

-Мага-бодунуң дөмей кезектерин адагылап көрүңерем?

(кижиниң холдары- ыяштың будуктары, дурт-сыны-уну, буттары-дазылдары болур).

-Шын харыыларны бергениңер дээш, четтирдим,уруглар .Бо домаавысты   өөренир темавыстың кыйгырыы кылдыр шилип алыр бис бе, уруглар?

- Чаа, четтирдим,бир үн-биле шилип алдывыс,эр-хейлер, демниинерни коргустунер. Кыйгырыывысты шилип алганывыс шын азы шын эвес болганын кичээл үезинде көре бээр бис. Ам өөренир чогаалывыс-биле таныжып алылыңар,уруглар.Тываның улустуң чогаалчызы Олег Ѳдеербеевич Сувакпиттиң  «Ногаан таңныыл» деп чечен чугаазын- бөгүн өөренир бис.

- Бо чогаалдан чүнү билип алыр мен, меңээ херек чүүлдү бо чогаалдан тывар мен бе, бо чогаал менээ херек чүүлдү берип шыдаар  бе деп бо уш айтырыгнын харыызын кичээлдиң төнчүзүнде  чугаалажыр бис.  Силерниң берген харыыларыңар дээрге кичээливистиң сорулгалары болур.

Чаа темаже чоорту белеткеп, кичээлдиң тема, сорулгаларын тодарадырынче угланган ажылдарны чорудары.

Башкының удуртулгазы-биле кичээлдиң тема, сорулгаларын тодарадырынче угланган ажылдарга идепкейин көргүзер. Кичээлдиң темазын,сорулгазын хыналда айтырыгларның дузазы-биле боттарының  тодарадып билири.

(Билип алырынын БОА) Уругларнын идепкейлиг чоруу, бот-башкарнып ажылдаары. Харылзажылганың БѲА: өске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода,долу, четче илередип, туружун камгалап билири. билири.Башкарлырының  БѲА: бодунуң билир чүүлүнге даянып, айтырыгларга харыылап билири.

III. Чаа  билиглерниң баштайгы шиңгээдип алыышкыны (8 мин.)

1.Чогаалчы дугайында башкының кыска тайылбыры (ниити ажыл).

-Ам кыдырааштарыңарны  ажыткаш, бөгүнгү ай,хүннү, чаа теманы бижип алыңар.

-Кыдырааштарыңарны кыдыынче идип кааш, кичээнгейиңерни мурнуңарда чогаалчылар чуруктарынче угландыра кааптыңар, уруглар. Бо чуруктарда угаанныг карактары-биле силерже көрүп олурар улус дээрге Тыва Республиканың улуг чогаалчылары-дыр.Оларның аразында  Олег Ѳдербеевич Сувакпит деп чогаалчывыс  бо-дур (Чогалчының портредин көргүзер).

-Бо чогаалчыны таныыр-дыр  силер бе?

-Чогаалдарын номчаан-дыр силер бе?

- Бо чогаалчы колдуунда бичии чаштар болгаш  элээди школачылар дугайында чогаалдарны бижип чораан.Чогаалдарының маадырлары колдуунда силер хире  үе-черге  оолдар, кыстар болуп турар. Бөгүн номчуур  чогаалывыстың кол маадыры база силер хире школачы оол.Чогаалчы-биле таныжып , ат-сывын долузу-биле  канчаар адаарын, бижиирин көрүп алган силер, ону  сактып алыр ужурлуг силер,уруглар.

2. Ажылдаарының чуруму-биле таныжары.

- Ам чогаалывысты аянныг номчуп эгелээлиңер, уруглар. Ооң бетинде, ажылдаар чурумувус-биле таныжып алыылыңар. Чогаалды баш бурунгаар үш бөлүкке чарып каан мен. Ынчаарга, силер база  үш бөлүкке үстүп алгаш, үш үзүндүнү бир-бир кылдыр үлежип алыр силер. Чогаалды номчуп төндургеш, үзүндүге болгаш  ниити чогаалга хамаарышкан айтырыглар, онаалгаларны бөлүк бүрүзү күүседир. Башкының мактал сылдызын шын харыы берген бөлук чаалап алыр.Эң хөй сылдыстыг бөлүкке «Кичээлдиң тергииннери» деп атты тыпсыр болгаш «5» демдекти салыр.

Номчулганы чаңгыстап азы илчирбелей  чорударын бөлүктер боттары шилип алыр Номчулга үезинде, сагыыр ужурлуг  үш  кол негелдевисти сактып көрүңерем, уруглар.

1.Медерелдиг номчуур,Номчаан чүүлүнүң утказын дамчыдып шыдаар.

2.Аянныг номчуур.Бижик демдектерин , үн аянын сагыыр.

3.Чогаалдың маадырлары – бөгүн силер силер. Чогаалда болуушкуннарга силер киржип турар  силер.

Тода, аянныг номчулгалыг бөлүктү  илередип тывар бис.Ам бирги бөлүктен номчулганы эгелээрин дилеп тур бис.

3. Чогаалдың аянныг номчулгазы (бөлүктеп ажылдаар).

- Чогаал-биле таныштывыс, бөлүктерге четтирдивис.Бөлүктерниң канчаар номчаанын ам  түңнептээлиңер.

-Бо чечен чугааны кандыг аян-биле номчуп болур-дур,уруглар?(дилээн, кыжыраан,хорадаан, чөгенген, хомудаан, чоргаарланган).

-Кичээл эгезинде боттарыңарны езулуг артистер кылдыр  көргүскен силер.Номчулга үезинде езулуг артист кылдыр кым бодун көргүзүп шыдапты , уруглар?

-Кайы бөлүктүң номчулгазы тода, ыыткыр, чараш болду? Бөлүктүң чедиишкини  бо бирги сылдысчыгажындан эгелээн, байырдан чедирээлиңер, эр-хейлер!

3. Словарь ажылы  (шупту ажылдаар).

-Номчуп тургаш утказы  билдинмес сөстерге таварыштыңар бе, уруглар? (слайдыларда сөстерниң өңнүг чуруктарлыг тайылбырын көргүзер). 

ООоооо

Ѳөренир чогаалының дугайында чаа билиглерни шиңгээдип алырынче  угланган чугааже, сөс ажылынче уругларны углаары.Чогаалдың медерелдиг ,аянныг номчулгазын чорударынче уругларны углаары.

Ажыл уезинде өөренир билииниң кол,чугула чүүлдерин демдеглээри, ылгап билири.Медерелдиг номчулганы чорудары.

.

Билип алырының БѲА: материалды системалыг болдурары, бодунуң билир чүүлүн харыылап, айтырыглар-биле ажылдап билири.

Харылзажылганың БѲА: өске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода илередип, туружун камгалап билири

IV. Билген чүүлүнүң баштайгы хыналдазы (6 мин.)

1.Оюн «Кым мурнаарыл?» (бөлүктеп ажылдаар)

-Чогаалда кандыг дүвүренчиг айтырыг көдүрттүнген-дир?

-Чечен чугааның кол маадыры кымыл?

-Сааяның удурланыкчылары кымнарыл?

-Ол  аныяктарга Саая чүге удурланып эгелээнил?

-Сааяның удурланыкчылары  ыяшты чүге сып турганыл?

-Ыяш сыгыкчыларын кымнар деп адап болурул ? ( үрегдекчилер дээр,а  аң-меңни чопшээрел чокка өлүрүп, узуткап чоруур кижилерни төтчеглекчилер дээр )

-Ыяшты сыкканы дээш, бо ийи үрегдекчи аныяктарга хоойлу езугаар чүү онаажып болурул?(торгаал).

-Шын-дыр, торгаал онаажыр.РФ-нын мындыг хоойлузу бар, хамааты кижи бүрүзү ук  хоойлуга чагыртыр ужурлуг.

«Нанесение ущерба и несанкционированное выкапывание  лесной растительности относятся к административному нарушению,которое предусмотрено в 8 статье пункта 29 КоАП РФ.Способ наказания-изъятие штрафа, взыскание в одностороннем порядке предметов и техники, с помощью которых было совершено правонарушение.

Нарушителя уголовной статьи ожидает штраф в размере от 50000 до 3000000  рублей».

-Кым очулдуруптарыл,уруглар?

-Ыяш кезерде күрүнеден чүнү бис?

- Амгы үеде ыяш-даш айтырыын харыылап турар тускай организациядан чөпшээрелдиг талон  алыр ужурлуг бис., А шаанда өгбелеривис ыяшты канчаар кезип чорааныл?

-Ыяш кезерде ак сүттү чажып, аъш-чеминиң дээжизин оран ээзинге өргуп, диленип чугааланыр чораан.Ыяшты кескеш, орнунга тараазын чажып, чочагайын тарып, буруузунуп чугааланыр. Бо езу-чанчылды амгы үеде чүгле санныг кижилер сагып чоруур.

- Оон ыңай  ыяш-биле холбаалыг кандыг езу-чаңчылдар билир силер?

-Чаш, аныяк ыяш кеспес,чүге дизе олар өзер, үрезинин чажар, чазын ыяш кеспес, чүге дизе дазыл-дамыры чер-биле катай эрип, кышкы уйгузундан оттуп келир.

- Ѳгбелеривис кандыг ыяштарга  чүдүп-сүзүглеп чорааныл?(моол чон дег тел, хам ыяштарга чудуур) (Слайд)

-Делегейниң өске чоннарында оон ыңай кандыг ыдыктыг ыяштар барыл?(орус чонда-чодураа, хадың, япон чонда-сакура дээш о.д.ө.) ( Слайд)

-Бо бугу езу-чанчылдарны чогаалдын кайы маадыры сагып чоруур-дур?

-Сааяга дөмей кижилер  араңарда бар бе ?Бо дидим  оолга  кым дөмей болуксап тур?Холун көдүрзүн!

- Саая кандыг бедик атка төлептиг-дир?      «КАМГАЛАКЧЫ».

-Саая кандыг штабтын кежигүнүл? ( «Ногаан таңныыл»).

- Чүге «Ногаан таңныыл» дээнил?

- Школаңарда «Ногаан таңныыл» ышкаш  клубтар, штабтар ажылдап турар бе? Аттарын адаңар. ( «Юные друзья полиции», «Юные друзья природы», «Юные дружинники»).

-Кым клубтарже барып турарыл?

-Чогаалдың болуушкуннары кандыг ыяшты  долгандыр болуп турар-дыр?

-Чодураа деп ыяш дугайында чүнү билир силер?

-Слива аймактыг ыяштар бөлүүнге хамааржыр, калбак бурулуг, борбак каракаттарлыг ыяш.

-Орус чонда чодураа  ыдыктыг ыяштарнын бирээзи болур.  Ону дараазында тоолчургу чугаа бадыткап турар.

-Номчаан чүүлүвүстү тыва дылче кайы бөлүк дыка дурген очулдура кааптарыл? (Слайд).

-Езу-чаңчылдар,ыдыктыг ыяштар дугайында чугаавыстан  түңнелден үндүрүп көрүңерем, уруглар?(чон бурузунде ыдыктыг ыяштар бар).

-Ам чогаалывыстың болуушкуннарынче база катап эглип келиилиңер.Чодурааның салбаан үзүп каарга, ол ыяш канчап баарыл?(чулуу, будуу кургап, кадып каар, кат үнмес)

-Чодурааның салбаа кижиниң  мага-бодунуң кайы кезээнге дөмейил? (салаа)

-Салааны чидиг бистиг херексел-биле кезип алыр болзувусса, ол канчап баарыл? (хан төктүр)

-Хан чүден төктүрүл? (дамырдан)

-Шын-дыр, бистин мага-бодувуста бар дамырларны таварыштыр хан чоруп турар.Ыяштарда база кижилерде хан ышкаш, суук чуул бар.Ону чулук дээр.Бир эвес кижиниң ханы дөгере төктүп каар болза, ол дораан өлүр.А ыяштың чулуу төндүр төктүп каар болза, ол кургап, кадып каар. Бо ийи аныяктың тоомча чок хамаарылгазының уржуундан бойдустуң база бир ыяжы кургап, кадып каар.Олар бойдуска дыка улуг каражаны чедирип кааннар. Чоок улузувус, ада-иевис аарып туруп бээр болза, биске кайы-хире муңгаранчыг, аарышкылыг болурун билир силер. Ол хире аарышкыны ол чодураа база эдилээн ышкажыл.Ынчангаш ыяштар база кижилер дег, аарыыр эъттиг,мунгараар сагыш-сеткилдиг, өзүп-көвүдээр, амыдырап-чурттаар салым-чолдуг. «Ыяштар база кижилер дег» деп кыйгырыывыстың утказы бо ышкажыл, уруглар.Кижилерни ыяштарга ынак болурун база оларны камгалап-кадагалаарын чагып сургап турар.

-Кыйгырыывыс чогаалдың утказынга дүгжүп турар-дыр бе,уруглар?

-Сааяның дуза дилээн кижилерин  адагылаптыңарам, уруглар. (Сарыглар, Куулар)

- Сарыглар биле Кууларның эгезинде кандыг чараш эвес мөзүзү көзүлдү, уруглар? (тоомча чок , чөгенген хамаарылгалыг болганы).

-Чогаалдың шупту маадырларын  адагылап көрүңерем. – Ол аттар чүлерниң аттарыл? (фамилиялар аттары).

- Саая,Куулар,Сарыглар деп фамилияларнын эдилекчилери Тыванын кайы кожуунунда хөйү-биле чурттап турарыл? (Барыын-Хемчик, Чөөн-Хемчик,Сүт-Хөл).

-Бо фамилиялар чогаалга кандыг хамаарылгалыгыл?

- Чогаалдын географтыг туружун бо фамилияларнын дузазы-биле тодарадып алдывыс.

 - Маадырлар аразында  фамилиялар-биле чуге адажып турарыл? (маадырлар ажылчын езу-биле аразында харылзажып турар)

-- Чогаалдың маадырларын аажы-чаңының, кылдыныгларының аайы-биле кандыг бөлүктерге чарып болурул? (үрегдекчилер, тоомча чок кижилер, камгалакчылар).

 - 5-ки калссчы Сааяның үрегдекчилер-биле ажык демисели кандыг  түңнелдиг  болганыл?

-Чогаалдың  адында  ногаан деп демдек адының чогаалдың утказын, темазын ажыдарынга ролю бар бе?

2.Бөлүктер ажылын түңнээри.

Номчаан чүүлүнге даянып алгаш, уругларның номчуп билип алганын дам быжыглап, чаа билиглерни ажыдарынче уругларны углаар.Билиинге даянып алгаш, боттарының бодалдарын үлежип чугаалажырынче,шилип алган харыызын тайылбырлап,шынзыдарынче, шиитпирни үндүрүп билиринче углаар.

Номчуп билип алган билиинге даянып алгаш, билиин шынзыдар.Кады ажылдаан эштери-биле бодунуң бодалдарын улежип чугаалажыр.Боттарының шилип алган харыызын тайылбырлаар,шынзыдар,түңнел үндүрер.

Башкарлырының БѲА: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн үнелеп билири, шын шиитпир үндүрүп билири, шилип алган шиитпирин бадыткап билири. Бот-хуузунуң БѲА:өөреникчиниң бодунуң туружу, бодалы, өөредилгеге сонуургалы, бот-идепкейи, бот-медерели, бодунуң мурнунда салып алган сорулгазын, оон чүнү манап турарын медереп билири, бүгү кичээнгейни кичээлдиң ажыл-чорудулгазынче  углаары,түңнел үндүрүп билири.. Харылзажылганың  БѲА: өске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода,долу, четче илередип, туружун камгалап билири.Эштежип, бөлүк ажылдаар үезинде чаа билигни тып билири.

IV. Кадыкшыл минутазы (2 мин.)

Ыяштарның шимчээшкинин өттүнүп көргүзер: аяс хүнде, сырынныгда, хадымзырап эгелээнде, хат күштелип эгелээнде, шуурган үезинде .

Мага-бодунуң кезектерин медереп билиринче углаар.

Минниишкин органнарын ажылдадып,мага-бодун,угаан-медерелин чагырып шыдаарын коргузер.

Бот-хуузунуң БѲА:өөреникчиниң бодунуң туружу, бот-идепкейи, бот-медерели

V. Быжыглаашкын (6 мин.)

1.Чогаалдың планын тургузары (бөлүктеп ажылдаар).

-Үш кезекке чарып каан узундулерни  номчаан силер. Ам бөлүк бүрүзү номчаан үзүндүзүнге ат бээр.

1.Сааяның аныяктарга дужа бергени.

2.Сааяның дуза дилеп халып турганы.

3.Сааяның үрегдекчилерни тутканы.

- Үзүндүлер аттарынардан чогаалдын чүзү тургустунуп келди, уруглар? (чогаалдың планы)

2.Синквейн (бөлүктеп ажылдаар).

-Бөлүктер чогаалдың  маадырларын  бир-бир кылдыр үлежип алгаш, чогаалдың сөзүглелинден маадырларның кылдыныныгларынга хамаарышкан  кылыг сөстерин ушта бижээш, ол кылыг сөстери  маадырларның  аажы-чаңының кандыг талаларын көргүзүп   турарын адаанга демдек аттары-биле айтыр.Каш кылыг сөзү, демдек ады  бижээнил, ол хире санныг сылдысты алыр.

 4.Орфографтыг диктант (бот-хуузунда ажылдаар).

Дружинник, сайгылгаан, кежигүн, «Ногаан таңныыл»

Диктантыны чанында эжи-биле хынажыр, демдээн салыр. Частырыг чок  болза «5», 1 чазыгга «4», 2 чазыгга «3» демдектерни салыр.

Алган билиин ханыладырынче, быжыглаарынче, системажыдарынче  углаар.

Башкының берген даалгаларын боттарының билиинге даянып алгаш.күүседир,шынзыдар.

Башкарлырының БѲА: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн үнелеп билири, шын шиитпир үндүрүп билири, шилип алган шиитпирин бадыткап билири.Кичээлде өөреникчи чаа чүнү билип алганын медереп болгаш  түңнелин үндүрүп билири.

Бот-хуузунуң БѲА:өөреникчиниң бодунуң туружу, бодалы, бот-идепкейи, бот-медерели, бодунуң мурнунда салып алган сорулгазын, оон чүнү манап турарын медереп билири, бүгү кичээнгейни кичээлдиң ажыл-чорудулгазынче  углаары,бот-хуузунда түңнел үндүрери.

Билип алырының БѲА: чаа алган билиин быжыглап, системажыдар, кол чүүлдү (херектиг, чугула) тодарадып билири, янзы-бүрү деңнелдиг даалгалар-биле ажылдаары, берге айтырыгларны шиитпирлээрде, чүнү кылырын тодаргай тургузуп билири. Харылзажылганың  БѲА: өске кижилерни дыңнап билири,бодунуң бодалын шын,тода,долу, четче илередип, туружун камгалап билири.Бот-хуузунда, бөлүктеп  ажылдаар үезинде чаа билигни тып билири.

VI.Рефлексия (3 мин.)

1. Кичээлди түңнээри ( бөлуктеп ажылдаар)

-Бо чогаалдан чүнү билип алыр мен, меңээ херек чүүлду бо чогаалдан тывар мен бе, бо чогаал меңээ херек чүүлдү берип шыдады  бе деп бо уш айтырыгга харыыларны ам-на түңнеп чугаалажыптаалыңар, уруглар. Бөлүк бүрүзү бо үш айтырыгны бир-бир кылдыр үлешкеш, меңээ харыызын дарый бериптерин дилеп тур мен.

-Эр-хейлер, берген харыыларыңардан кичээливистиң сорулгаларын тодарадып алдывыс. Сорулгаларывыс чедип алдынган бе?

2. Демдектер салыры. Ам быжыг билии-биле  ажылдап алган сылдысчыгаштарының  ниити санын үндүргеш, чогаалывыстың база бир кол маадыры болур-  чараш чодураавысты сылдыстар-биле шимеп каастаптарын бөлүктерден дилеп тур мен.Иштики делегейиңер болгаш  дурт-сыныңар, кеткен хевиңер шимеп алган чодураада сылдыстар дег өңгүр,чырык кылдыр хып чоруурун  силерге күзедим, уруглар.Кичээлге эки ажылдааныңар дээш, четтирдим. 

Уругларның кичээнгейин төнчу түңнелче угландырар, кичээлдиң темазын билип алганынга бодунун билиин шын тодарадып, ону үнелээринче уругларны углаар.

Кичээлде бодунуң күүсеткен ажылының төнчү түңнелин шын тодарадыры. Билиинге даянып алгаш, кичээлдиң сорулгаларын тодарадыры.

Башкарлырының БѲА:бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн үнелеп билири, кичээлде өөреникчи чаа чүнү билип алганын медереп болгаш кичээлдиң ниити түңнелин үндүрүп билири.

Бот-хуузунуң БѲА: өөреникчиниң бодунуң туружу, бодалы, чедиишкинниг болганын азы болбаанын чогумчалыы-биле миннип, бот-хуузунда түңнел ундурери.

Билип алырының БѲА: чаа алган билиин быжыглап, ону амыдыралга ажыглап чоруурун болдурар.

VIII         Онаалга

бээри (1 мин.)

Онаалганы шилип ал.

1. Чогаадыг «Биче чазыг-улуг чазыгга чедирер».
2. Чогаалга чурук чуруур.

3.Ыяш кезер чалбарыг тыпкаш, шээжилеп алыр..

Онаалганы канчаар күүседириниң тайылбырын чорудар.

Кыдырааштарынга онаалганы бижиир.

Бот-хуузунуң БѲА: билиин ханыладырынга түңнелдер

VII.  Кичээлдиң ниити түңнели

Минниишкин минутазы. Чурттаан назынывыста ыяш сыккан азы  ыяш кескен болзувусса, оон оршээлден дилеп, буруувусту сеткиливистен миннип,  тейлеп алыылыңар,уруглар!

Кичээлдиң түңнелинче, уругларны сула салдынарынче углаар. Угаан-медерелин оожургадырынче,минниишкинче уругларны  углаар.

Башкының даалгазы-биле угаан-медерелин оожургадыр,

миннир.

Бот-хуузунуң БѲА: өөреникчиниң бодунуң туружу, бодалы, чедиишкинниг болганын азы болбаанын чогумчалыы-биле миннип, бот-хуузунда түңнел үндүрери.