План урока "Ниити болгаш хуу чуве аттары"

Теманың ады: “Хуу болгаш ниити чүве аттары”

Клазы: 5

Кичээлдиң хевири: Чаа теманың тайылбыры

Өөреникчилерниң ажылдаар хевирлери: бөлүк, бот-тускайлан, эжеш ажылдаары.

Сорулгалары:

Өөредиглиг: Чүве аттарынга хамаарыштыр уругларның алган билиглерин быжыглааар. Ниити болгаш хуу деп терминнер-биле таныштырар. Ниити болгаш хуу чүве аттарының шын бижилгезин болгаш шын адаарын шиңгээттирер. Сөзүглелден хуу болгаш ниити чүве аттарын тып билиринге өөредир.

2. Сайзырадыглыг: Уругларның чогаадыкчы угаан-бодалын болгаш бот-идепкейин сайзырадыр, оларның сөс курлавырын делгемчидер, байыдар.

3. Кижизидилгелиг: Сүт-Хөл кожуунга болгаш суурунга хамаарышкан хуу чүве аттары-биле бот ажылды чорудуп тура, төрээн чериниң хуу аттарын шын адап, бижип чоруурунга, аңаа ынак болурунга кижизидер.

Өөреникчилерниң чедип алыр билиглери:

Бот-тускайлан онзагайлары:

#1256;өренген темазынга сонуургалын оттурар байдалды тургузар.

2. Бодунун билиин сайгарып, күүсеткен ажылын шын унелеп, демдек салып билиринге чаңчыктырар.

3. Өөредилгенин утказын, ажыктыын медерелдиг сайгарып билири.

Метапредметтиг

1. Салдынган сорулгага дүүштур кылыр ужурлуг ажылды планнап, хайгаарап, оон түңнелинге чедеринин болдунар аргаларын тодарадып билирин өөредир.

2. Бодунун бодалын шын дес-дараалаштыр илередип, өске эш-өөру-биле диалогту тургузар. (к) Бодунун харыызын, өөренген билиинге даянып алгаш, шынзыдары. (р)

3. Эрткен темага хамаарыштыр билиглерин аразында айтыржып, арга-суме катчып, ол ышкаш кылыр ажылын үлежип билири

4. Билиг бурузу бодунуу-биле кандыг ажыктыгыл, амыдыралга канчаар хереглеттине бээрил деп чувени уруглар-биле сайгарар.

Предметтиг.

1. Өөренген билиглелеринге бодунун бодалын шын, дес-дараалаштыр илередип билири.

2. Хуу болгаш ниити аттарны тып, айтырыг салып билиринге өөредири

Кичээлдиң дерилгези: Компьютер, проектор, экран, сигналдыг карточкалар.

Педагогтуг технология: Медээ-коммуникативтиг технология, кадыкшылды камгалаарының номчуп, бижип тургаш сайгарылдыр боданырын сайзырадырының технологиязы (НБСБС азы РКМЧП), оюннарлыг технология, проблемниг технология.

Ажыглаан арга-методтар: башкының сөзү, деңнелге, беседа, хайгаарал, өөреникчилерниң бот-тывынгыр ажылы, көргүзүп тайылбырлаарының методу, дилеп тыварының методу, индукция, анализ, синтез.

Өске эртемнер-биле холбаа: информатика, орус дыл, төөгү, чогаал.

Кичээлдиң чорудуу:

1. Мотивация. Организастыг кезек.

- Эки хүннүң мендизи-биле, уруглар. Чурукта хүнчүгешче холдарыңарны сунгаш, ооң чылыг херелдерин бодуңарже сиңирип алгаш, ам чылыг херелдерни чаныңарда эжиңерже хүлүмзүрүг-биле дамчыдыңар. Бот-боттарывысче көржүпкеш, хүлүмзүржүптээлиңерем. Чүге дизе «хүлүмзүрүг – сагыш-сеткилдиң чырыдыкчызы» дээр ышкажыгай.

- Мындыг өөрүшкүлүг байдал-биле кичээлди эгелээлиңер. Ынчангаш мындыг эки хүнде шупту 4-5 демдектерге харыылаарыңарны күзедим.

Столдар кырынга өөредилге ному, кыдырааш, янзы-бүрү смайликтер, сигналдыг карточка, демир-үжүүңер чыдар. Шупту белен болза шын олуруп алыр.

Кичээливисти оюн хевиринге эрттирер бис.

• Удавас кандыг байырлал кел чыдарыл, уруглар?
• Силернин-биле Шагаа байырлалын эрттирер дээш “Чуве ады” деп чурттан Кудерек аалдап кээр дээн. Ынчангаш бис анаа дузалажып, кады аян-чоруктан кылыптаалынарам. Белен бис бе? Аян-чоруувустун дуруму: шимээргевес, дузалажыр, шын болгаш чараш харыылаар, бижиир.

2. Катаптаашкын кезээ

1 дугаарында шимчеп унер бертинде оюндан ойнаптаалынарам. Ол оюннун онаалгазын кууседип шыдаптар болзунарза, Кудерек-биле аян-чорукче унуптер бис.

Оюн “Катаптаарбай”

Силернин столунарда карточкалар бердинген, ону кижи бурузу харыылаптарын диледим.

“Катаптаарбай” деп атка кымнар толептиг боор эвес.

Ажылды кылган соонда туннелди ундурер. Бот-боттарын хынажыр. Чаа, эр-хейлер, аян-чоруувусче унупкен-дир бис.

3. Кичээлдиң актуалдыг кезээ

Кудерек кончуг омак-хоглуг чоруп оргаш, тулаалыг черге келген. Ол тулаалыг черни эртеринге силернин дузанар херек-тир, уруглар. Эскериичелбей деп оюндан ойнаптаалынарм.

Оюн “Эскериичелбей”

Баштай самбыраже бир оореникчи унуп келир. Менде ребустуг саазыннар бар, оореникчи бурузу менде саазынны сывырып алгаш, ында чуу деп сос чаштынып чыдарын тодарадыр. Самбырада оореникчи унуп келген состерни шын бижиир.

4. Кичээлдиң темазын, сорулгазын тодарадыры. Проблема салыры

Оюн “Хайгаараарбай”

Самбырада бижээн состер чузу-биле ылгалып турар-дыр, хайгаарап корунерем.

Ынчангаш бо кичээливисте чуну ооренир-дир бис?

Ам кичээливистиң сорулгазын салыр бис.

• Чуну билип алыр бис? (ниити болгаш хуу чуве ады деп чул дээрзин билип алыр бис)
• Чуну ооренип алыр бис? (ниити болгаш хуу чуве аттарын бот-боттарындан ылгап ооренип алыр бис, чугаавыска шын ажыглап ооренир бис)
• Чуну бадыткаар бис? (боттарывыстын билиивисти херек кырында янзы-буру онаалгаларны кылып тургаш, бадыткаар бис)

Көөр айтырыгларывыс:

1. Кандыг чүве аттарын хуу болгаш ниити дээр бис.

2. Хуу болгаш ниити чүве аттары чүнүң-биле ылгалып турар?

#1050;андыг чүве аттарын улуг үжүк-биле бижиирил?

4. Кандыг таварылгада кавычканы хереглээрил?

5. Чаа билигни шиңгээдип алыры.

Шыргай аргада келген бис. Шыргай арганы эртеринге дузалажырда ниити болгаш хуу чуве аттары деп чул дээрзин боттарывыс тодарадырын кызыдып корээлинерем.

Оюн: “Тодарадырбай”

а) Дылда бар бугу-ле чуве аттары утказынын аайы-биле хуу болгаш ниити деп 2 болукке чарлыр. Орус дылда ындыг болуктээшкин бар бе, чуу деп адаарыл?

Ниити чуве аттары чангыс аймак чувелернин аттарын илередир. Оларнын эгезин бичии ужук-биле бижиир.

Хуу чуве аттары кайы-бир чувени бир аймак оске чувелерден ылгап турар тускай аттар болур. Хуу чуве аттарын улуг ужуктер-биле эгелеп бижиир.

б) Ам «Улуг ужук дугайында тоолду» дыннап корунерем, уруглар? Кым эн-не кичээнгейлиг эвес. Хынаптаалынар. Улуг ужук кандыг хулээлгелер кууседип чоруурун корээлинер.

«Шаг шаанда ужуктер шупту ден-ден, улуг ужук, бичии ужук деп ангыланып чорбаан чуве-дир. Бир-ле катап номнарнын одуругларынга чамдык ужуктер эштеринден улгадып озуп келген-дир. Арткан бичии ужуктер озе берген эштеринче магадап-даа, кайгап-даа коруп турганнар. «Чуге? Чуну кылыпкан дээш озе бергеннери ол?» Олар боттары улуг болуксааш озе берген эвес, а ол ужуктерге эртемденнер даалга берген бооп-тур. Шупту кижилерге домактын эгези билдингир болзун дээш, домак бурузу улуг ужук-биле эгелээр. Оон ангыда, кижинин ады, фамилиязы, черлер аттары шупту билдингир, коску болзун дээш, база-ла улуг ужук-биле эгелеп бижиир кылып каап-тыр. Оон эгелээш, кижилернин аттары, черлер, номнар, тоогулуг болуушкуннар аттары домактарга дынзыг болгаш чоргаар дынналып чоруур апарган-дыр оо. Шак мындыг куштуг хулээлгелиг улуг ужуктер-дир.»

- «Улуг ужук» кандыг хулээлгелер кууседип чоруур-дур, уруглар? (оореникчилер харыылап турда, самбырага таблица тургузар.

в) -Хуу чуве аттарынга чулер хамааржырын тодарадыры-биле суурунарны эргий селгуустептээлинерем. Мен силерже айтырыглар салырымга силер чангыс сос-биле харыылаар силер.

• Сээн торел-болууннун ады.
• Клазында “Тергиин ооредилгелиг” оореникчилернин аттарын адап корем.
• Суур азы хоорайда чурттап турар силер бе? Сууруннун ады
• Бажынында кандыг азырал амытаннар барыл? Оларга чуу деп шола ат бергенил?
• Школаннын директорунун ады болгаш адазынын ады-биле хундулеп канчаар адаарыл?
• Кайы кудумчуда чурттап турар сен
• Силернин суурунарны кайы даглар хурээлеп турарыл
• Ишкээр талазында чуу деп хемнер агып чыдарыл
• Суурунарда тараа тарыыр черлер, мал-маган одарладыр черлер аттарындан адап корунерем
• Суурунарда садыглар бар бе, оон аттары
• Чуу деп ном азы солун номчаан сен?

Ынчангаш ам чаа кыска харыыларывыстан алгаш туннеп, хуу чуве аттарынга чулер хамааржырын тодарадып корээлинерем.

Кылган ажылывысты түңнээлиңер.

Хуу аттарга дараазында чүве аттары хамааржыр:

• кижилерниң ады, фамилиязы,адазының ады, шолазы
• азырал амытаннарның шолазы
• географтыг аттар
• кудумчулар болгаш шөлдер аттары
• албан, бүдүрүлге черлериниң тускай аттары
• ном, чогаал, солун, сеткүүл, чурук, кинофильм аттары
• төөгүлүг болуушкуннар, байырлалдар аттары
• медаль орденнер аттары, бедик аттар.

Ам дараазында кургаг ховуга келген бис. Манаа бичии дыштанып, номчуттунуп алыылынарам.

Оюн “Дыштанырбай” (физминутка)

6. Эге быжыглаашкын.

а) Ном-биле ажыл. Номда дүрүмнү номчуур.

Мергежилге 227 (бижимел-биле). Кыдырааштарын ажыткаш, хуу чүве аттарын ушта бижип алыр.

Чер бүрүзүнде онзагай чараш, тураскаалдыг черлер бар болур. Бистиң кожуунувуста кандыг сураглыг, тураскаалдыг черлер барыл, сактып адап көрүңерем. Төрээн черинге ынак, черлер аттарын сактып ап. Шын адап чоруурун чугаалаар. Мергежилгени түңнээр.

Ам дажыг хемде келген бис. Ол хемни кежеринге мындыг онаалгадан кылыптаалынарам. Частырыгны тывар – Бодунну хына

б) “Бодалдар хевизи” деп арганың дузазы-биле бөлүктеп ажылдаары. Классты 3 бөлүкке чарып алыр. Болук бурузунден бир оореникчи туруп кээр.

1-ги бөлүк. Хуу чүве аттары бижиир.

2-ги бөлүк. Ниити чүве аттары бижиир.

3-кү бөлүк. Байырлалдар, солуннар, кинолар, аттары бижиир.

Бөлүк бүрүзүнден 1 өөреникчи кылган ажылын камгалаар. Хуу чүве аттарының шын бижилгезин, шын адаарын тайылбырлаар.

Арткан оореникчилерге онаалга:

б) Эжеш ажылдаары. 1-ги, 2-ги болуктер карточка-биле ажылдаар. 3-ку болук слайдыда онаалганы кууседир.

Ажылчын саазында бердинген онаалганы эжи-биле кады кылыр. Сөстерниң дужунче шыйыглар дузазы-биле шын харыызын тывар.

7. Чаа теманы быжыглаары.

Ам дараазында кадыр дагларда келген. Ону эртеринге дузалажыр бис.

Оюн: “Боданырбай”

Чуруктуг диктант онаалга кылыр бис.

а) Манаа болуктеп ажылдаар бис

1-ги болук чурукту коруп оргаш, ниити болгаш хуу чуве аттарын бижиир

2-ги болук 2-3 домак чогаадыр. Домактарында ажыглаан ниити болгаш хуу чуве аттарын чугаалаптар.

3-ку болук сюжеттиг чурук-биле ажылдаар.

Мергежилге 228. (аас-биле кылыр). Бир өөреникчиге номчудар.

Алдан-Маадырлар аттыг чурт шинчилел музейи 1942 чылда 1883-1885 чылдарда болуп турган төөгүлүг болуушкуннуң маадырлары “Алдан-дургуннарга” тураскааткан. Амгы чаа оран-саваже 2008 чылдың февраль айда көжүп кирген.

8-ки класска оларның Алдан-Маадырлар дугайында өөрени бээр силер.

Адаанда айтырыгга харыылаар. Делегейде кандыг сураглыг музейлер билир силер? Харыыларны дыңнааш немелде, өөреникчиниң дыңнадыын чугааладыр.

Дыңнадыг “Делегейде сураглыг музейлер”.

Делегейде чараш музейлер барын сактып алдыңар бе? Ол музейлерниң аттарын канчаар бижиир бис. Улуг үжүктер-биле бижиир. Ол ышкаш кажан бир школаны доозупкаш, азы бир-ле чурт чорааш аян-чорууңарның бир хүнүн ол черниң музейин көрүп магадаарыңарны күзээр-дир мен. Эжиңер силерге эң-не кысказы-биле таныштырып берди.

Ынчангаш силернин дузанар-биле Кудерек шаптараазынныг оруктарын эки эртип келген-дир, уруглар. Демниг болган-дыр бис бе?

8. Кичээлдиң түңнели (Рефлексия).

Бо кичээлден чүнү билип алдыңар. Кичээлде чүнү өөрендивис.

Чүнү билбейн бардынар. Сигналдыг карточкалар-дузазы-биле хынаптар бис бе?

Ниити чуве аттары адаарымга көк талазын, хуу чүве аттарын адаарымга кызыл талазын көдүрер силер.

Кожуун, садыг, үнүш, Москва, Арат шөлү, Мойнак, Ак-Төш,өөреникчи, эжик, Шагаа, Наадым, суур, Суг-Аксы, Сарыглар, чурук, Шеңне, чечек.

-Эр-хейлер! Кичээлде өөренген теманы билип алганыңар эки-дир. Ам кижи бүрүзү кичээлге канчаар ажылдааныңарны ажылчын кыдырааштың кыдыынга демдеглептер.+ демдек-кончуг эки,- казыыр демдек ортумак,

? чүнү-даа билбедим дээни болур.(Уруглар бот-үнелелди бергеш, башкыже ажылчын кыдарааштарын дужаар).

9. Онаалга бээри.

1. Бодунуң ат, фамилиязының тыптып келгениниң дугайында кыска дыңнадыг кылыр.

2. Көрген кинозунуң, мультифильминиң кол маадырын азы ынак дириг амытанының чуруун чуруур.

3. Мергежилге 231, арын 121.

Капсырылга 1

Онаалга

Шыйыглар орнунга чогуур турар ужурлуг сөстерни киирип тургаш четчелээр

1. Чүве ады __________________ илередир.

2. Чүве ады _____________деп айтырыгларга харыылаттынар. Орус дылда _______________ деп айтырыгларга харыылаттынар.

3. Чүве ады ________________________аңгы-аңгы темалыг _______ чарлыр

4. _________________долгандыр турар делегейде хол-биле тудуп, дээп болур, кижиниң караанга көстүр, дыңналыр, думчуунга чытталып кээр чүвелерни илередир.

#1082;ижилерниң аразында харылзааларны, сагыш-сеткилиниң байдалын, угаан-медерелдиң ажылын илередир.

6. Тывызыктың харыызын тывар:

Ыракты ырак дивес

Ылап чоруктуг.

Бертти берт дивес

Бедик мербегейлиг. __________

Үнүп келген сс тыва дылда ______ деп, орус дылда _____ деп айтырыгга харыылаттынар.

Капсырылга 1

Онаалга

Шыйыглар орнунга чогуур турар ужурлуг сөстерни киирип тургаш четчелээр

1. Чүве ады __________________ илередир.

2. Чүве ады _____________деп айтырыгларга харыылаттынар. Орус дылда _______________ деп айтырыгларга харыылаттынар.

3. Чүве ады ________________________аңгы-аңгы темалыг _______ чарлыр

4. _________________долгандыр турар делегейде хол-биле тудуп, дээп болур, кижиниң караанга көстүр, дыңналыр, думчуунга чытталып кээр чүвелерни илередир.

#1082;ижилерниң аразында харылзааларны, сагыш-сеткилиниң байдалын, угаан-медерелдиң ажылын илередир.

6. Тывызыктың харыызын тывар:

Ыракты ырак дивес

Ылап чоруктуг.

Бертти берт дивес

Бедик мербегейлиг. __________

Үнүп келген сс тыва дылда ______ деп, орус дылда _____ деп айтырыгга харыылаттынар.

Онаалга

Ажылчын саазында бердинген онаалганы эжи-биле кады кылыр. Сөстерниң дужунче шыйыглар дузазы-биле шын харыызын тывар.

Онаалга

Ажылчын саазында бердинген онаалганы эжи-биле кады кылыр. Сөстерниң дужунче шыйыглар дузазы-биле шын харыызын тывар.

Онаалга

Ажылчын саазында бердинген онаалганы эжи-биле кады кылыр. Сөстерниң дужунче шыйыглар дузазы-биле шын харыызын тывар.

Өөреникчиниң дыңнадыы:

Делегейде 10 сураглыг музейлер.

Делегейде кайгамчык хөй музейлер бар. Олар чурттуң төөгүзүн, культуразын, сайзыралын көргүзүп турар. Чурт бүрүзүнде музей бар дизе частырыг чок. Аңаа муң-муң аян-чорукчулар ол черниң культуразын, чаңчылдарын билип алыры-биле сонуургап барып турар. Ол музейлерниң аразында аян-чорукчуларның азы анаа-даа кижилерниң сонуургап баары делегейде билдингир Парижтиң “Лувр” музейи бирги черде. Ында сураглыг чурукчу Леонардо да Винчиниң “Мона Лиза” деп чуруу база бар.

Ийиги черде Лондонда музей. 18 вектен эгелээш, музейни тургузуп, чыып эгелээн. Ында бурунгу Египеттиң, Грецияның, бурунгу Британияның залдары бар. Бир чылда алды миллион кижи сонуургап барып турар.

Үшкү черде Римде Ватикан музейи хамааржыр. Ук музейже баар деп бодаар болза баш бурунгаар билетти садып алганы дээре.

4-кү черде Американың каттышкан штаттарында музей.

Санкт-Петербургта эрмитаж делегейде бир улуг уран чүүлдүң музейи. Мында Россияның эң бай кижилериниң эдилеп чораан эдилелдери дээш чүнү чок дээр. Ында 6 улуг бажың, 3 миллион экспонаттар бар.

Дараазында музей Испанияда. Ында чурттуң аңгы-аңгы үелерде хааннарының чуруктарының коллекциязы хөйү-биле делгеттинген.

Дараазында музей корабль хевирлиг, база-ла Испания деп күрүнеде туруп турар. Ында амгы үениң экспонаттары чыгдынган.

Москвада Күрүнениң Третьяков галереязы онзагай музейлерниң бирээзи. 1856 чылдан бээр чурукчуларның ажылдары чыгдынган.Третьяков деп хуу садыгжының сураглыг чурукчуларның чуруктарын садып ап турганындан чоорту экспонаттары көвүдеп, галерея апарганы ол. Галереяда аңгы-аңгы үелерде чыгдынган бурган чуруктары хөйү-биле бар.

Голландияның уран чүүлүнүң музейи делегейде база онзагай черни ээлеп турар. Бо музейден 15 вектен тура чыгдынган чоннуң амыдыралынга хамаарышкан экспонаттар бар. Делегейде эң-не хөй чурттуң амыдыралын долузу-биле көргүзүп болур экспонаттар чыгдынган музей болур.

Азияда билдингир музейлерниң бирээзи- Японияның төвү Токиода. Бо музейниң онзагай чүүлү кырында ботаника сады бар. База ол ышкаш хүн системазының тургузуу, техниканың сайзыралының эге чадазындан болгаш бо үеге дээр чыып турар экспонаттары бар.

Ынчангаш музей бүрүзү бодунуу-биле онзагай.