Главные вкладки
Сценарии- моя работа!!! Уроки- результат моей работы!!!
Моё обдуманное- наше творчество!!!
УРОК- главный труд учителя и ребенка!!!
Скачать:
Предварительный просмотр:
Кызыл-Чыраа ортумак ниити билиг школвзында «Одагжыгашта» аттыг шии бѳлгүнүң эрткен оруу, хѳгжүлдези, бурунгаар базымнары.
Уругларныӊ амыдыралга туружун, күзел-бодалдарын хевирлээринге, чугаа- домаан сайзырадырынга хамаарышкан кижизидилге ажылдары хөй янзы. Ол ажылдарныӊ бир адыры чечен чогаал дамчыштыр уругларныӊ угаан бодалын, чүткүлүн сайзырадыры бир кол угланыышкыннарныӊ бирээзи. Кижиниӊ хевирлеттинеринге угаан сайзыралынга кол черни чечен чогаал ойнаар ужурлуг.Чогаалда эки-даа, багай-даа маадырларныӊ овур-хевирин дамчыштыр амыдыралды сайгарып, бодун дүвүредип чоруур айтырыгларны дилээр апаар. Ынчангаш уругларныӊ чогаадыкчы, артисчи чоруун, эстетиктиг кижизидилгезин сазырадыры-биле «Одагжыгашта» деп чечен-чогаал, театр уран-чүүлүнүӊ бөлгүмүн 2004чылдан бээр удуртуп турар мен. Бѳлгүмнүң тѳѳгүгүзүнүң дугайында дараазында чүүлдү кѳрээлиңер: Бѳлгүмүстү тыва чечен чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи, тыва шүлүк чогаалының начыны С. А. Сарыг-оолдуң «Одагжыгашта» деп шиизи-биле кады үн алчып, бистиң бѳлгүмүвүс база тыва чечен чогаал-биле холбашкан боорга, ынчаар адап алган бис.
С. А. Сарыг-оолдуң «Одагжыгашта» деп шиизинде бир чымыштыг ажыл-хүнүнүң соонда, аныяктар шаңга чыглып келгеш, хүнде кылган ажылдарын түңнеп, ѳѳрүшкүлүг, оюн-тоглаалыг дыштанып турарын кѳргүскен. Бис база хире-хире болгаш арыг агаарлыг арга иштинге одагланып, кылган ажыл-иживисти түңнеп, кылыр ужурлуг чүүлдеривисти планнап, янзф-бүрү ажылдарны чорудуп, мага хандыр ойнап-хѳглеп алыр бис. Культура-массалыг ажылдарга идепкейлиг киржип, литература- хѳжүмнүг байырлалдарны, чогаалчыларга тураскааткан солун кежээлерни, номчулга конференцияларын эрттирери чаңчыл апарган турган. Ол бүгүнү тодаргай чижектер-биле бижиирге мындыг: тыва дыл, чогаал неделяларында, мугур хар харлаан чогаалчыларга тураскааткан кежээлерде, «Тиилелгени салюду» деп фестивальга бичии суценажыткан кѳргүзүглер ойнаар турган бис. Ол дээрге тыва уран чүүлдүӊ эртинези В. Ш. Көк-оолдуӊ өлүм чок чогаалы «Хайыраан боттан» үзүндү, Караныӊ ролюн Карти Анай-Хаак кайгамчык күүседип турар чүве. Шагаа кежээзинде «Кыс халыыр» деп тоолчургу чугааны Сырат Сайлык /мээӊ өөреникчим 2007 чылдыӊ доозукчузу, ам бистиӊ аравыста чок/ аажок ойнап турган кижи. «Фронтуга дуза» Соян Бүрбү, Сагаачы Оттук, Соян Сабрина суглар ойнап турган, «Хорлуу кадай» Кызыл чедир ойнааш келгеннер:Симчит Айдыс, Шойдак Чодураа, «Бүгү-ле чүвени фронтуга» база Кызылдыӊ хөгжүм –шии театрынга ойнаан: Соян Сыын-оол, Эрендей Вика Сояновна, Шойдак Айвек, Эрендей Алдын-Херел… «Театр дээрге бис-тир бис» деп шуулган зона чергелиг /Таӊды, Эрзин, Тес-Хем/ 1 дугаар эртип турда, бодумнуӊ чогааткаш, сценага салганым «Пионерлер дүжүп бербес» деп шиини ойнааш, бир дугаар черни бүзүрелдии-биле чаалап алган бис. Кызылга киришкеш, Сады Эчис «Эӊ тулган эр роль» деп номинацияга төлептиг болуп грамота-биле шаӊнаткан, ол-ла шуулган 2 дугаар эртип турда, Тывага 2019 чылда күш-ажылчы кижиниӊ чылы болуп турда, С. А. Сарыг-оолдуӊ «Ол-ла, Маскажык» деп тыва литературада эӊ бир дугаар күш-ажыл темазынга бижиттинген проза чогаалын шиижидип эде тургускаш, база бир дугаар черни алган бис. Ынчан дыка хөй номинацияларга төлептиг болган бис «Эӊ тулган эр роль» Очур Аян, «Эӊ тулган уран-чечен дерилге, каасталга-шимелде» деп номинацияга төлептиг болган бис. Оон ыӊай «Снежный барс» деп шуулганга үргүлчү киржип, сценажыткан көргүзүг, дефиле уран чурулга, уран кылыглар мөөрейлеринге идепкейлиг киржип, шаӊналдыг черлерни удаа-дараа ап чораанывыс бистиӊ соян чоннуӊ салгалдарыныӊ, өөреникчилеривистиӊ салым-чаяаныныӊ өндүр бадыткалы.
А. А. Даржай – тыва чечен чогаалдыӊ үндезилекчилри С. А. Сарыг-оолдуӊ, С.Б. Пюрбюнүӊ, В. Ш. Көк-оолдуӊ дээш өскелерниӊ эгелеп кааны чогаал кокпазын төлептии-биле уламчылап, чуртталгазыныӊ сөөлгү хонуктарынга чедир тыва чечен-чогаалдыӊ, тыва дылывыстыӊ сайзыралынга, хөгжүлдезинге эгээртинмес үлүг-хуузун киирип чорааннарныӊ бирээзи. Кандыг-даа сыгаан мораль чок, кижилерни боттары түӊнел кылырынга эскет чокка эккээр бодалдарыныӊ тывызыы-биле өскелерден ылгалып турар чогаалчы. Чогаалчыныӊ 2014 чылда 70 харлаанынга школавыска ооӊ чогаадыкчы кежээзин эрттирип, назы-хар аайы-биле үш бөлүкке уран номчулга мөөрейинге шупту бистиӊ өөреникчилер дээди шаӊналдарны алганы кайгамчык: Шимет Буян, Калаа Сайын, Соян Сергек, Очур Аян. Ол кежээ чогаалчыныӊ чогаалдарындан «Чонумга бараан болдум» деп дыка солун сценажыткан көргүзүглерни уруглар ойнап күүсеткеш, кожууннуӊ тыва дыл, чогаал башкыларыныӊ бедик үнелелин алган.
Кичээлче чогаадыкчы кѳрүш Башкы журналында статья
Амыдыралдың агымы чаңгыс черге доктаавайн, үзүк-соксаал чок улам-на бурунгаарлап, ѳскерлип, сайзырап, чаартынып, бодунуң маңын оожургатпайн турар. Шак ол агым аайы-биле анаа-ла эжиндирип чоруп турбас, аңаа удур туруп билир, амыдырал тускай уткалыг, сорулгалыг болур деп чүүлдү медереп билир, бүгү талазы-биле белеткенген, чаа амыдыралды тургузар, келир үениң кижизин хевирлээри – үениң негелдези. Келир үениң кижизи кандыг болур ужурлугул? Мен бодаарымга, бир-ле дугаарында быжыг билиг-биле чепсегленген болурда, ол билиглерин амыдыралга ажыглап билир турары чугула. Чаа стандарттарның негелдези база ындыг: уругларны амыдыралга белеткээр, бот-башкарнып билир, харыысалгалыг, бедик мѳзү-бүдүштүг салгалдарны кижизидер. Башкылаашкын ажылында эң кол черни кичээл ээлээр ужурлуг. Кичээл солун, тывызык, ѳѳредиглиг болган тудум, уругларның эртемге сонуургалы күштелир. Кол-ла чүве уругларга боданыр арганы бээр, кичээлге уруглар хѳй ажылдаар, дилээр, тывар, шынзыдар, бадыткаар, чижектерни бээр, схемаларны тургузар… Ынчангаш мурнакчы башкыларның арга-дуржулгазынга даянып, тыва чогаал кичээлдеринге ажыглап турарым чамдык аргаларны аныяк башкыларга сонуургадыр бодап алдым.
Кичээл дээрге башкы кижиниң уругларны эртем-билиг делегейинче киире бээр дүлгүүрү, эртеминиң аайы-биле ѳргээзи.1 «Школада кичээл бүрүзү ажыдыышкын. Ажыдыышкын кичээлден эгелээр…» - деп улуг педагог Ш. А. Амонашвили ѳзээн ѳттүр-ле чугаалаан. Кичээлди чазык хѳглүг амыр-менди-биле эгелеп алза чогуур. Чараш шүлүктен чугаалап болгай:
Амыр кадыыңарны айтырбышаан,
Ак сүт ышкаш сеткил-биле
Амыр-менди солчуп тур мен
Акаа чонумнуң келир үези – Экии! азы
Хүнден хүнче чечектелип сайзырап ѳзүп орар
Тѳрээн Тывамның эртенги хүнү Экии!2
Ёзулуг-ла амыдырал чечектери, чараштарыңарны, бот-боттарыңарже удур кѳржүптүңерем, хүлүмзүрүңер, каттыржыптыңар! Аажы-чаңы чаптанчыг, арны чазык, ажыл-ишчи, кежээ болур деп кижизидилге ажылын биче када-даа чорудуп турар.
Чогаал кичээлдеринде кандыг-бир чогаал номчуп сайгарар бетинде ооң автору-биле албан таныжар апаар бис. Үргүлчү эвес-даа болза, чамдык таварылгаларда ол ажылды мынчаар чортуп болурунуң бир эптиг аргазы бар. (Капсырылга 2) Чогаалчының кыска чогадыкчы намдарын бижээн саазынны стол бүрүзүнге баш бурунгаар үлеп бээр. Оон 2 кожа олурар уругларның кайы-бирээзи чанында олурар эжинге ыыткыр кылдыр номчуур. Оларның кол сорулгазы – ында солун болгаш чугула барымдааларны сактып алыр деп башкы сагындырар. Оон сѳзүглелди боттары номчааш, кымның чүнү канчаар билип алганын башкы айтырыглар дузазы-биле түңнээр.
Чогаалчының намдарын башкы таныштырар таварылгада кылаң сылдысты кескеш, Тываның картазында ооң тѳрүттүнген черинге «Сылдыс сыылап чырыш кыннып ѳжүп бадар, сырызындан чаа сылдыс тѳрүттүнер»2 База бир чырыткы чер кырынга кѳстүп келген, чаа амыдыралдың эгезин салган узун орукту чогаалчы-биле кады эртер бис» дээш улаштыр тайылбырлап чоруптар. Азы лаа кыпсып болур.
Чечен чогаал башкылаашкынының чугула сорулгаларының бирээзи – ѳѳреникчи кижиге чогаалдың сѳзүглелин болдунар арга-биле чедингир билиндирериниң байдалын тургузары болур5 Эстет философ Ортега-и-Гассет мынча деп бижээн: «чурукчу долгандыр турар делегейни чуруп тура, бодунуң сагыш-сеткилин база аңаа чажырып каар» Ынчап кээрге, кандыг-даа чогаалда (эпиктиг, шии, лириктиг) авторнуң тывызык бодалдарының чажыдын ажыдар чаңгыс дүлгүүр – сѳс. «Кандыг-даа чечен чогаалдың чедиишкини авторнуң ѳскелерге дѳмейлешпес дыл-домаанда болгаш уран-чечен аргаларны чѳп ажыглап билиринде. Сѳстүң артында кандыг-бир бодал чаштынып чыдар. Чогаалчы кандыг-бир чогаалды бижиирде душкан-на сѳстү, домакты бижий бербес, сѳс бүрүзү, домак бүрүзү уткалыг ажыглаттынар»3. Ынчангаш сѳс-биле ажылдың янзы-бүрү хевирлерин чогаал кичээлдеринге чорудуп болур. Чижээлээрге: словарьлыг ажыл.
Ѳѳреникчилерге таваржыр утказы билдинмес, эргижирээн азы нарын сѳстерни ушта бижидер. Ону мынчаар кылып болур. Ук сѳстерни башкы адап бээрге, бир ѳѳреникчи башкының столунда компьютерге парлаар. Сѳстер слайдыга улуг шрифтер-биле удур-ла класста ѳѳреникчилерге кѳстүп турар ужурлуг.
- Ѳѳреникчиниң частырыг чок бижээнин хынаар, бир эвес частырыг бар болза, уругларның дузазы-биле дүрүмүн чугаалап тургаш эдер; сѳстүң утказын чамдык уруглар билир турары чадавас, ону албан айтырар, бир эвес билбес болза тайылбырлаар, кичээлге чугула херек эвес болза, ону онаалгага берип болур, бо таварылгада уруглар боттары дилээр, тывар, кызар. Кижи карак кызыл күш-ажылы-биле шупту чүвени чедип алыр, бодунуң тып, кылып алганы ажыдыышкынынга уруг амырап, улам сеткил ханып ажылдаар.
«Чогаалда ажыглаттынган сѳстер, домактар ооң темазын ажыдарынга, кол идея-бодалын илередиринге «демниг» киржип турар»9 деп М. Б. Кунгаа демдеглээн. Ынчангаш чогаалдың тема, идеязын ажыдарынга ѳзек болур азы тускай онзагай ажыглаттынган, кѳжүрген уткалыг сѳстерни дараазында схема-биле (дылдың адырлары, капсырылга 2) сайгарып болур: 1. Орфоэпия 2. Фонетика 3. Лексика 4. Фразеология 5. Сѳс тургузуу 6. Морфология 7. Синтаксис 8. Стилистика. Ол чорук бирээде, тыва дыл эртеми-биле холбаа, ийиде, чогаалдың кол бодалын ажыдарынга дѳгүм.
Ол ышкаш кичээлдерге чоннуң үнелиг угаан эртинелерин – байлак аас чогаалының биче хевирлерин ажыглаары артык эвес. 1. Проза-даа, шии-даа чогаалдарын номчааш, ооң бѳдүүн планын үлегер домактар ажыглап тургузуп болур. Ортумак класстарга башкы боду янзы-бүрү үлегер домактар тыпкаш, слайдыга кѳргүзер. – Сѳзүглелдиң планын тургузарда баштай кайы үлегер домакты ажыглап болур-дур бис – дээн чергелиг айтырыгларны салып, бердинген үлегер домактарга даянып чогаалдың планын демниг тургузар. Дараазында шаг-ла ындыг даалганы боттары чогаадып кылыр, дилээр, тывар. 2. Ол ышкаш үлегер домактарны чогаалдың маадырларынга характеристика бээрде ажыглап болур. «Тѳл багы аал чуду», «Эки кижээ эш хѳй» бо үлегер домктар кайы маадырның овур-хевиринге тааржыр-дыр? Силер кандыг үлегер домактарны сүмелеп болур силер? 3. Бижиири берге сѳстер (орфограммалар) утказы чараш домактарга, үлегер домактарга, тывызыктарга, аас чогалының ѳске-даа биче хевирлеринге турда, уттундурбас болгай, ынчангаш кижизидилгелиг ужур-уткалыг домактарны шилип алгаш, ажылдарны чорудуп болур. Куш уязынга ынак, кулун иезинге ынак Словарь сѳстер: куш, уя, ие. Хат чокта сиген бажы шимчевес. Словрь сѳс: хат. Бакты эки-биле харыылаар, бачытты буян кылгаш арыдар. Словарь сѳстер: Бак, бачытты, буян. Адыр кожагарның ол-бо талазы аъш-чем шыгжамырлыг. Словарь сѳс: аъш-чем, тывызыктың харыызы таалың.
Иллюстрация-биле канчаар ажылдап болурул? Кайы-бир чогаалга хамааржыр чуруктарны, иллюстрацияларны чуруунга салымныг уругларга «чогаадыкчы шылгалдалар» эрттирип тургаш чурудуп ап болур. 1. Иллюстрацияларны кѳргүзерге уруглар чогаалдың адын, авторун, жанрын адаар. 2. Иллюстриацияда чуруп кѳргүскен чүүлге хамаарыштыр сѳзүглелден ол одуругларны тывар. Ынчап кээрге, берге орфограммаларлыг кезээн, сюжеттиң эң-не чидигленген черин, онзагай эпизодтарны шилип чуруп алыры күзенчиг. Бо арга чараш тывызык кѳргүзүг материалы болурундан аңгыда кичээлди каастаар, ѳңгүр болдурар.
Чурттуң ѳѳредилге системазында чаартылгалар чоруп, чаа стандарттар ажылдап кылдынып, херек кырында боттандырып эгелээни-биле чергелештилер ѳѳредилге программазы биле ѳѳредилгениң угланыышкыны деңге ѳскерлип турар. Ол ышкаш бистиң Кызыл-Чыраа ортумак школазы РФ-тиң база ТР-ниң мурнакчы арга-дуржулгалыг школалары-биле бир дѳмей, амгы үеде угланыышкынныг (профильдиг) ѳѳредилгениң республика чергелиг эртем шенелделиг шѳлү болбушаан, чогаадыкчы эгелекчи ʏзел-бодалдыг школалар аразынга эртип турган мѳѳрейге тиилекчи болуп, «Кѳдээ школа – хѳй культураларның тѳвү» деп тѳлевилелди ажылдап кылгаш, база бир эртем шенелделиг шѳл болуп 2008-2009 ѳѳредилге чылында чаа чогаадыкчы кѳрүш, дилээшкин-биле ажылдап эгелээн бис. Тѳлевилелдиң ажыл-чорудулгазының база бир даянып турар принциви: культуралар аразында билчип чугаалажылганың (орус дылда диалог культур) а тыва дыл башкылаашкынында 2 дылды (орус, тыва) холбап, деңнеп ѳѳредириниң принцивин чугулалай кѳрүп турар болгай бис. Ук тѳлевилелдиң ажыл-чорудулгазы кичээлден хоорук турбазы билдингир. Ынчангаш аңаа хамаарыштыр кандыг хевирлиг кичээлдерни эрттирип тур силер дээр болза: Якут чогаалчы Семен Даниловтуң «Манчаараның мангак ак аъды», Семен Данилов «Самдар игилчи» А. А. Даржай «Игил ыызы», А. А. Даржай «Авамга чечээм» С. Есенин «Авамга чагаа», С.А. Сарыг-оол «Алдан-Маадыр», Афанасий Федоров «Сени утпаан мен, Уренча», С. Б. Пюрбю «Чечек», Семен Данилов «Ынакшылдың чагаазы», С. А. Сарыг-оола «Алдын-кыс», «Поэзия – сила против войны» (хакас болгаш тыва чогаалчыларның чогаалдарынга даянган. Алтайның болгаш Тываның херээжен чогаалчылары. Алтай шүлүкчү Аржаан Адаров биле Тыва шүлүкчү «тыва поэзияның мѳңге ногаан пѳжү» Ю. Ш. Кюнзегештиң бойдус лириказы.
Якут чогаалчы Семен Даниловтуң «Самдар игилчизи» биле А. А. Даржайның «Игил ыызы» деңнеп сайгарарын оралдажыр. Алтай шүлүкчү А. Адаров биле Ю. Кюнзегештиң бойдус лириказы; А. Даржай «Авамга чечээм» биле С. Есенин «Авамга чагаа», С. Сюрюн-оол «Кѳк-кѳк даглар» биле А. Пушкин «Кавказ» дээш оон-даа ѳске. Маадырларны деңнээр: Самбажык – Манчаары (якут) – Емельян Пугачев – Степан Разин; чогаалчыларны деңнээр: С. А. Сарыг-оол – С. П. Данилов. Мындыг янзылыг 2 аңгы язы-сѳѳк, 2 аңгы салым-чолдуг, 2 аңгы үзел-бодалдыг, 2 аңгы черлерге болгаш үелерде чурттап чораан кижилерни ниитилештирип турар чүве чүл, чүзү-биле ылгалып турарыл дээн чижектиг айтырыгларны уруглар-биле кады шиитпирлээрге солун-даа, ажыктыг-даа, башкыларга деңнелге методу-биле ажыл чорударга эптиг. Чүгле чогаалдар эвес, уран чүүлдүң ѳске хевирлерин чүге ажыглап болбас деп. Чижээ: чуруктар. В. Маковскийниң «Игра в бабки» деп чуруу. В. Маковский – бѳдүүн кѳдээ чоннуң, тараачыннарның ажыл-амыдыралын чуруурунга шылгараан орус чурукчу. Улуг чурукчунуң эң баштай чураан чуруу. Бо чурукту 5 класска М. Эргептиң «Ѳдүгенде чайлаг» деп чогаалын номчуп тургаш ажыглап болур. Слайдыда чурукче (капсырылга 3) айыткаш:
- Номчуп танышканывыс чогаал биле бо чурук кандыг холбаалыг деп бодаар силер? Чүзү-биле чоок болуп турарыл? Уруглар дараазында харыыларны бодап, тып алырынга идиг бээр: Кайызында-даа бичии уруглар бар. Уругларның даштыкы байдалы, идик-хеви, арын-шырайы… Кол-ла чүве чогаалчы-даа, чурукчу-даа уругларга ынак, чаш кижилерге эң-не уян чараш ынакшыл-биле бижиттинген деп чүүлдү ѳѳреникчилерниң медерелинге чедирер. Бо бүгү ѳѳреникчилерниң шинчилекчи, эскериичел чоруу-биле тѳрээн дылынга национал бот-медерели, чоргааралы мѳзүлеттинип сайзыраар болгаш ѳске чоннарның чогаалдарын ѳѳренип кѳрүп тургаш, ону тѳрээн дылынга дѳмейлеп, деңнеп чаңчыккаш, оларның чогаал дугайында билигни шиңгээдип алырынга дузалаар.
Кичээлдиң түңнели – кичээлдиң база бир шиитпирлиг кезээ. Уругларның сагыш-сеткилин чиигедир, бодап турар бодалдарын ажык илередиптер арганы бээр.
- Кичээл солун болду бе? Сагыш-сеткилиңерге таарышты бе? Азы чүү чүвеге таарзынмадыңар? Эң-не онзагай солун чүве чүү болду? Кым кончуг эки ажылдады. Кым бодунга бо кичээлде эки ажылдаан мен деп үнелелди берип тур? – дээш ѳске-даа айтырыгларны салып болур. Кичээл тѳнгени-биле башкы четтиргенин илередип, уруглар-биле аянныг байырлажыр.
Бо чүгле сүмелер-дир, кичээл бүрүзүн башкы бодунуу-биле чогаадып тургузуп, сайзырадып алыр. Уругну чогадыкчы ёзу-биле ѳѳрениринче угландырып, боду дилеп, тып, түңнелдерни үндүрүп кээринге идиг берип, кичээл бүрүзүнде кижизидилге ажылын бедик деңнелге чорудуп турар болзувусса ажылывыс үре-түңнелдиг болуру чугаажок. Чогаадыкчы чорук ол дээрг-ле чедиишкин-дир.
Предварительный просмотр:
Сценажыткан көргүзүг «Эки турачыларга алдар»
- Солун чүү-дүр, эштер?
- Хайгааралды уламчылап тур бис, эжим командир.
- раз такс, эки-дир, эштер, тайбыӊ амыдыралга-даа, тулчуушкун шөлүнге-даадайынчы тура-сорукту черле кошкадып болбас.
Шак ындыг, кончуг шын, эжим командир!
- Раз такс, отряд чыскаалыӊар! Четчележиптер бис бе?
- Дөнчүн Михаил
- Мен
- Ооржак Байлак
- Мен.
- Чооду Күрседи
- Мен
- Кыргыс Сынаа
- Мен.
- Алдын-Херел Соян
-Мен.
-Ховалыг Бичен
- Мен.
- Раз такс.Четче менди-дир бис. Суладаӊар!
- Эх, ак-көк Тывам эзирлери! Кижилер бот-боттарын өлүрүшпес, тайбыӊ үе келир дээрзинге бүзүрелим улуг. Каргыштыг фашистерни чылча шавышкаш, төрээн Тывавысче менди чаагай чана бээр бис, кайгалдар!
- Улуг совет чон бистерни кажан-даа утпас.Өскен-төрээн Хаан-Көгейим караамда көстүп, алдын Тезимниӊ дагжаан суу кулаамда дыӊналып тур, сагыш-сеткилим дүймеп-хөлзеп орар кандаай чоор?
-Хей черге анаа-ла хөлзеп орбайн, ындынналдыр бадырывыт, эжим!
– Шынап-ла, ой! Че эзирлер, чай-хос кадында өскен-төрээн Тывавысче сагыш-биле ужуктуруптаалыӊар.
- Че ынчаар-дыр.
- Тыва кижи омакшылын
Кыптыктырар соруу чудел?
Ада огбем бурун шагдан
Ажы-толге арттырып каан
Аас чогаал эртинези
Амдыгаа дээр уттундурбаан.
- Тываларнын сузуглээри
Тыны тудуш ыдыы чудел Сагыызын дег хумагалыг
Чанчылдарда, ужурларда.
- Улегер состе нугул чок дижир
Улегер соске чижир бис бе?
Ада тоогузу- алдын
Ие тоогузу- монгун.Эр кижи ындын бодаар , ырак сактыр. Эргээ өрениринден бергээ өөрен.
Чаӊгыс кезек от болбас
Чаӊгыс кижи кижи болбас.
Улуг ада-чуртувус мындыг берге айыылга таварышкан турда, аӊаа болчуп, Саян сыннарыныӊ чалым хаяларындан ужугуп келген эрестерниӊ
Эзир самын бараалгадыр-дыр.
Хартыганың кашпагайы кончуг болгай,
Че, көрүптер бис бе? ( оолдар девиир
Фашистерниң баарынга
Бажым салыр хөңнүм-не чок
Ылап шынчы тулчуп тургаш,
Ыяш буттуг чана бээр мен.
Гитлерниң баарынга
Күдүк базар хөңнүм-не чок.
Магачынны чылча шапкаш,
Маадырлыг чана бээр мен.
Дорт айтып, сургап орар
Тока дээш тулчуулуңар!
Ылап шынчы баштап орар
Ысталин дээш тулчуулуңар! (шупту «Оош!» деп каап орар.)
- Тывызык-даа барды, тывыңарам, оолдар.
Кижи эъди чиир магачын-даа оон дээре.
- Кижи билбес чүү боор
Гитлер капут-ла-дыр!
Тыва арат республиканың мөгелери
Улуг ада-чуртувус мындыг берге айыылга таварышкан турда, аӊаа болчуп, Саян сыннарыныӊ чалым хаяларындан ужугуп келген эрестерниӊ
Эзир самын бараалгадыр-дыр.
Хартыганың кашпагайы кончуг болгай,
Че, көрүптер бис бе? ( оолдар девиир
Йөрээл. (Чажыг чашпышаан)
Ынак Тыва чуртувусче
Ырлыг чанар кежик келзин!
Тиилелге бистии болзун
Гитлер капут дүжүп берзин!
Предварительный просмотр:
Приветственный танец
Башкарыкчы 1. Добрый день, уважаемые зрители, дорогие гости! Вас приветствует художественный коллектив сумона Кызыл-Чыраанский
Башкарыкчы 2. Эки хүннүң мендизи-биле, эргим хүндүлүг көрүкчүлер, аалчылар!
1. Многоуважаемые жюри! Поздравляем и приветствуем вас с годом гостеприимства в Туве.
2. Хүндүлүг чонувуска Тываның аалчыларынга хүндүткел чылы-биле байыр сөңнеп тур бис.
1. У тувинцев есть древний обычай
Гостя чаем и молоком встречать.
2. У русских есть давний обычай
Гостя хлебом и солью встречать.
1. Начинаем концерт посвященный 95-летию Тувинской Народной Республики.
2. Кызыл-Чыраа сумузунуң уран чүүл коллективиниң концертин эгелээр-дир бис.
(Көжеге ажыттынмаанда, залдың чырыы өжүп, караңгылап кээр, хөгжүм-музыка аар-берге амыдыралдың аялгаларын ырлап эгелээр. Хат-шуурган каржы-дошкун диңмирээшкин эгелээр. Сценада феодалдыг Тыва үезиниң байдалы, дерзии дүжүмет ашак кижини эриидеп турар, кадайы чанында «Өршээп болгаап, көрүңер!» деп чаннып, тейлеп олурар.
- Сценажыткан көргүзүг «Эрткен үе эрээ, хинчээ»
Дүжүмет. Дүрген өчү, чүге ор сен, дора-өлчүк,
Дүржок оглуң Опайны сен кайнаар суптуң?
Партизаннар турлаанда бе
Хая-даштың баарында бе, азы кайдал?
Ашак. Чажыргаштың канчаар ийик мен, хайыраатым
Шай, таапкы дилеп чораан, сураг барган.
Дүжүмет. Мегелеве, шынын сөгле, дора-өлчүк,
Менден чайлап, чолук чүвең кай-даа барбас.
Кадай. Багай ашакты өршээп көргер, хайырааты,
Байгы шынын болгаап турар ашак-тыр ийин.
Дүжүмет. Киришпеске киришпейн ыңай туру
Херээжоктуң сээң херээң эвес-тир бо. (кымчылаар)
Кеземчени көргүзерде шак мынчаар
Хере шааптар болбас ийикпе чолуктарны. (үнүп чоруй баар, ашак арай деп көдүрлүп туруп келгеш: Шаагай-ла дээр, дөңгү-ле дээр
Шаагдакчы дүжүметти
Шаагайтаткаш, манзылаткаш,
Чалынмас мен, тоовас мен.
Кадай. Өршээзинде, дыңнап кааптар!
Ол-дур келди, диведим бе (бир кижи чөдүрген ышкаш болур, кадай эскерип кааш, сестип)
Өг артынче дүрген чаштын (Сценаның бир талазындан орус оол, өске талазындан кадай кирип кээр)
Кадай. Дээрги өршээ! (Дискек кырынга сөгүрүүр)
Орус. Туруп көргер, угбам. (Кадайны тургузуп турар)
Кадай. Аалың кайдал, адың кымыл, чүге чор сен?
Кандыг албан ужурунда халдып үнгеш,
Кайы сунуп чедериң ол, күжүр оглум?
Оол. Алыс чуртум орус чурту, ырак, угбай,
Адым-шолам: орус оглу Огонёк дээр.
Аалдың ээзи канчап барган чүге чогул?
Аралажып таныжар дээш келдим - диген.
Кадай. Аалым ишти,ажы-төлүм дөгерези
Ары-бөрү аглай берген, мында чогул
Удавайн чедип келир чадаас боор.
- «Кызыл шериглер самы» тургузукчузу Седен Ч. А.
(Шериглер танцылап турда, аразында оглу Опайны ашак, кадай көрүп каар)
Кадай. Опай, оглу-ум…
Опай: Ава-ай! Ачай!
Кадай. Кеткен бөргүң чиктиин ,оглум,
Херелдендир сылдыс чайнаан.
Кара бажың чүге чогул?
Хавааң чүге шарыглыгыл?
Опай. (Ачазын куспактап алгаш, кээргеп, килеңнеп)
Кижи күжүн кижи төтпес,
Ажыл төтпес – өлзе төнер.
Кинчи, бекти дээрги чешпес,
Албатылр боду чежер.
- Тыва улустуң ырызы «Очалаңдан кедилерин»
(Сценаның ол-бо талазындан тыва хептерлиг кадайлар дидирлежип үнүп келир)
- Бүгү Тываның бирги Улуг хуралы болган дедир.
- Хурал болган?
- Таңды-Тыва тускай догуннаан күрүне болган.
- Бот-догуннаан күрүне?
- Ийе, «Тыва улус республика» - кандыг-дыр?
- Тыва арат Республика дээрге кандыг-дыр?
- Араттың чазаа доктааган!
- Улусчу революция тиилээн! Ура!
- Комуң нам делгерезин!
- Угудар нам делгерезин!
- Байлар канчаар чүвел?
- Бай, ядыы деп чүве турбас, кижи бүрүзү дең эргелиг болур.
- Кым ынча дээн?
- Ленин башкы ынча дээн.
- Дең эргелиг? Ана тоол чүве-дир аа?
- Ийе, хостуг чурттаар бис. Бодап көрден бис хостуг бис.
- Бүгү Таңды-Тываны кызыл хаяа шыва берген көрбес силер бе?
- Өжээнниң өшпес хаяазы хып үнгени ол-дур.
- Ол-дур. Очалаңдан кедилээрин
Орус арат айтып берген
Октябрьның хувикаалы
Ол-ла черден өөскээн-не ийин.
- Сценажыткан көргүзүг «Чайлаг школазы» (Өөреникчилер туткууш, бийирин туткаш, уурук-сурук чыглып кээп олуруптар, башкы кирип келир)
Башкы. Бижик өөредилгези кайы хире чоруп тур?
- Эки-эки, башкы.
- Бир ай болза, мен-даа черле
Бижиир, номчуур болу бээр мен.
- Бижик билбес кижи кандыг болурул?
- Үнү чок биле дөмей.
-Согур кижи-биле дөмей.
- Бижик билбес чорук дээрге
Фидализм каргаа-дыр ол.
- Бижик өөренири-биле чергелештир
Ырлажып өөренип турар болгай бис,
Бир ырдан ырлажыптар бис бе?
- Мен-мен, башкы.
- Чаа, Өшкү-Саар ырлаар дээн дир?
- Ленинниң херелинден одунган бис…
- Ол ыры эвес шээй.
- Чоор сен даан, көрүңерем башкы, бо улус ыры эвес дээр улус-тур?
- Анаа-анаа, чугаалазын, оон ырлажыпкай бис.
- Ленинниң херелинден одунган бис
Ленинниң чарлыы-биле хөделген бис.
Ленниң соруу-биле чорааш,
Социализм чаагай чоруун эдерер бис.
- Ыры бажы каткан эвес
- Ыргай бажы катты ыйнаан.
- Ырлажыптаалы,башкы.
- Ховуларга аян тудар
Хомус болган хамнааракты
Хостуг эрге ээлеп турар
Колхозчу мен, тараажы мен. («Чавыдакты» ырлап болур, радиога чүве чугаалай бээрге, хамык улус ынаар кичээнгей салып, кезек када аймап орар)
Радио. Дикторнуң үнү:
- Дыңнаңар! Дыңнаңар! Москва чугаалап тур! (3 катап)
Бөгүн эртенгиниң даң хаяазында Фашистиг Германияның чепсектиг күжү дайын безин чарлавайн, бистиң чуртувусче халдап кирген-дир. Бистиң улуг чуртувус кырында өлүмнүг айыыл диргелип келген-дир. Ада-чуртчулар, Төрээн чурту камгалаар, дайзынны чылча шавар дээш бүгү күштерни мөөңнеңер. Бистиң херээвис шынныг, бис тиилээр бис. Дайзын чылча шаптырар. Немец-фашистиг эжелекчилерге өлүм!
- Сценажыткан көргүзүг «Кызыл кош» ???(Сценада хөй чүве чүдүрген шанак «Бүгү чүвени фронтуга!» деп лозунг азып каан.)
- Кайыын үнген кандыг эътти чүдүрүп каан
Каяа чедер чүгүл бо, ачай?
- Арат чоннуң араатанны бассын дээштиң
Ада-чуртче төрээн Кызыл Шерииндиве
Өргүп сунган улуг чаагай ынакшылы
Өртээ турбас белээ-дир, оглум, белээ!
- Хамык малды сүрүп бергеш
Каткың келир чүтүл, авай?
- Ынак Кызыл Шериивиске
Ыяны-даа чорударга,
Шымбай харын өөрүнчүг-дүр
Шымда хоюң үндүр, оглум.
- Далайга дамды дуза
Ада-чуртум солдадынга
Аъттарымны тудуп берейн
Дидимнерге хөлге болзун
Дииреңниң азыын сыксын.
- Кызыл Шеригт эзирлери
Кырмааннарны базып кагзын
Тонувусту кеткен оолодуң
Атка ногу дээштиг болзун.
Авазынга, душтуу кыска
Амы-тынныг ээп келзин.
Сүлде-демдээ чырык чорзун,
Чүү-даа бергээ торулбазын.
- В. Саган-оол «Гвардейжи маадыр акым»
- Оолдар ансамбли. «Эх, дороги!»
- «Аас чогаалы – эртине байлаавыс»
- Ребята, давайте вашу горловую песню! ?
- Талыгырда тыва чуртум сактырымга
Даглар, хемнер карактрга көстүп келир.
Дайзыннарны чылча шавар эштеримге
Тааланчыг сыгыт ырым салып берейн?
Сыгытчының кожумаа:
Фашистерниң баарынга
Бажым салыр хөңнүм-не чок
Ылап шынчы тулчуп тургаш,
Ыяш буттуг чана бээр мен.
Гитлерниң баарынга
Күдүк базар хөңнүм-не чок.
Магачынны чылча шапкаш,
Маадырлыг чана бээр мен.
Дорт айтып, сургап орар
Тока дээш тулчуулуңар!
Ылап шынчы баштап орар
Ысталин дээш тулчуулуңар! (Эштери «Оош!» деп каап орар.)
- Өгбелерниң шаандан тура өртээ турбас эртинези чүл?
- Үлергер домактар, тывызыктар…
- Тывызык-даа барды, тывыңарам, оолдар.
Кижи эъди чиир магачын-даа оон дээре.
- Кижи билбес чүү боор
Гитлер капут-ла-дыр!
- Товарищи бойцы, теперь к нам пожаловала агиткультбригада «Катюша»
9. Уруглар ансамбли «Кожаң ырлар болгаш пляска»
Жаба гитлера рожала
Вся Германия дрожала
Ждите горя, ждите бед
Появился людоед.
Ой, на улице туман
Полное затмение
Глянул гитлер на Москву
И лишился зрения.
Не ревите девки, бабы
Скоро кончится война
Гитлер в петле задавился
Похоронная пришла.
Ты сыграй, моя гармошка
Да на полный поворот
Как советские гвардейцы
Взяли фрицев в оборот.
Скоро кончится война
Скоро гитлеру капут
Скоро наши черноглазые
С победою придут.
- ТАР-ның Арзылаң мөгези
Эзир самын бараалгадыр-дыр.
Хартыганң кашпагайы кончуг болгай,
Че, көрүптер бис бе?
Йөрээл. (Чажыг чашпышаан)
Ынак Тыва чуртувусче
Ырлыг чанар кежик келзин!
Тиилелге бистии болзун
Гитлер капут дүжүп берзин! (Бир шериг «Тише!» дээш рациязын дыңнапкаш: «Война закончилась! Ура!» Кучүлүг ураалаашкын, бир шеригни өрү октаар, шупту амырап куспктажып турар.)
- Сөзү С. Пюрбюнүү аялгазы С. Бүрбении «Күш-ажылга мактал»
Ажылчынның күштүг холу херилгеш…
Тудугжулар самы.
- Хор «Бурунгаар, Тыва» азы орус ыр, хлеб соль, ак кадактар, шариктер, чечектер туткаш, финалды чараштыр доозар.
Предварительный просмотр:
Тываныӊ Улустуӊ чогаалчызы А. А. Даржайныӊ мугур 70 харлаан байырынга тураскааткан уран сөстүӊ найырыныӊ сценарийи.
1.Амыр-кадыынарны айтырбышаан,
Ак сут ышкаш сеткил-биле
Амыр-менди солчуп тур бис.
Хүннүң экизи-биле хүндүлүг аалчылар!
2.Эки хүннүң мендизи-биле эргим сургуулдар, башкылар!
Чери, чурту аңгы-даа бол
Сорулгавыс чүгле чаңгыс
Тес-Хем кожуун бащкылары, сургуулдары
Менди-ле бе, сол-ла бе?
1.Мугур харның байырында
Мурнай-соңнай чыглып келген
Чараш эргим башкыларга, сурун чаңныг сургуулдарга
Чалар от дег изиг байыр!
2.Болганчок-ла байырлалдар маңаа эртер
Бо-ла болгай делгем чырык чылыг ɵргээ
Силерлерни эптиг-ээлдек ɵрү чалап,
Кириңер, эртиңер деп турганзыг-дыр.
1.Аалчы келзе, ак чем куткан аяан сөңнеп,
Аян тудар хөөмей, сыгыт уян ырлыг.
Арат чону хүндүлээчел, төрелзирек
Ак-көк Тывавыстың база бир каас, чараш булуңу боор
Узун Тестиӊ унун каастаан Ак-Эрикке Чогаал хүнүнче
Улуг-биче чонувусту чалап тур бис, моорлаңар.
2.Тывызыксыг Александр Даржай дээрзи
Тыва кижи болганынга чоргаараар мен
Чечен сɵстүг, сеткили ак, шүлүкчүге
Черге чедир мɵгейгештиң байыр тудаал.
1.Амыр-менди айтыржыры чолукшууру
Ада-өгбе бурун шагдан чаңчылывыс
Аккыр кадак хөлбеңнедир тудуп сунуп,
Аалчыларны дөрже чалап олуртуулу.
2.Ынчангаштың эргим оолдар
Ындынналдыр шүлүктээли
Шупту демниг мɵɵрейлерге
Сувуразы киржиилиңер!
1.Сылдыс сыылап, чырыш кыннып өжүп бадар
Сырызындан чаа сылдыс төрүттүнер
Ооң дээди чаяалгазы кижи база
Оюн оя чириин чире чурттап чоруур.
2.Эргим уруглар, бащкылар! Дараазында силерни хүндүлүг шииткекчилер-биле таныштырар-дыр бис.
Жюриниң даргазы
Кежигүннери
1.Тɵрүттүнген чылы, чери –
Дɵртен дɵрт чыл. Суг-Аксы…»
Паспортунда ынчаар бижээн
Барымдаалыг одуруг бар.
2.Маадырлыг дидим чорук кылбаан-даа бол,
Хайыралыг тɵрээн чурт дээш, тɵрел чон дээш,
Халас ытпаан чуртталгазын кырган кижи
Маажым бодап сагынгылаар, шак ол Даржай-дыр.
1.Уран сɵстүң найырын ажыдып, сɵс ап чүве чугаалаары-биле Кызыл-Чыраа ортумак ниити ɵɵредилге школазының тыва дыл, чогаал башкызы Сады Урана Николаевнаны микрофонче чалап алыылыңар!
2.Тываның улустуң чогаалчызы Александр Александрович Даржайның чогаалдарының маадырларының парады-биле «Чонумга баран болдум» деп поэзия байырлалын ажыдар-дыр бис.
Сериң кадай ооң ролюнда Эрендей Алтея «Он рубль» деп чечен чугааның маадыры
Сандүү ирей – Сады Содунам
Байысаакчы – Эрендей Алдын-Херел «Тɵрел чок кижи» деп чечен чугааның маадырлары
Кара Мажаа – Шойдак Айбек
Кежиктиң авазы – ооң ролюнда Сырат Хорагай «Четкер четкизи» деп шииниң маадырлары
Балдаң – Сагаан Сайыжы
Кежик – Сады Эчис
Каржаң –оол – Соян Агар-оол
Эргелиг аъдын чидирген кырган – Тарбык Аяс
Эргим оолдар, ынчангаш мɵɵрейивисти эгелээр-дир бис. Бир дугаарында кожууннуң 5-ки классчыларын чалап алыылыңар.
Предварительный просмотр:
Хуннун экизи-биле хундулуг оореникчилер, башкылар, ада-иелер!
Башкарыкчы 1.
Тывынгыр-даа, сагынгыр-даа, угаангыр-даа
Тыва чонум тоолдарынын маадырлары
Бора-Шээлей, Кан-кыс угбашкылар
Моорлап келген амыр-менди солчуп тур бис.
Башкарыкчы 2.
Харлыг кыштын адак айы тонгелекте,
Хамык чоннун ооруп хоглеп байырлаары
Шаг агы, шаг чаагайы Шагаа-биле
Сурун чанныг сургуулдарга изиг байыр!
Башкарыкчы 1.
Амыр-кадыынарны айтырбышаан,
Ак сут ышкаш сеткил-биле
Амыр-менди солчуп тур бис.
Денге: Экии, мендээ!
Башкарыкчы 2.
Танышканда корушкенде чуу боор чонум
Талалажып ойнап хоглеп алыылынар
Башкарыкчы ойнадыкчы хулээлгелиг
Бараан болуп келгенивис дыннадып каал.
Башкарыкчы 1.
Байырлалывыстын моорейлерин туннээри-биле хундулуг шииткекчилерни дорже чалап алыылынар.
Сады Алла Берей-ооловна – школавыстын ада-ие комитединин даргазы.
Калаа Юбиляра Сугеевна – ада-ие комитединин кежигуну.
Седен Азиата Ак-ооловна – школавыста эге класс башкызы.
Башкарыкчы 2.
Шагаа-улус чоннун тоогуден байырлалы.
Башкарыкчы 1.
Шагаа-эргилип кээр чаа чылдын езулалы.
Башкарыкчы 2.
Шагаа- чемзиг чемнин дээжизи, октерели.
Башкарыкчы 1.
Шагаа-оолдун,кыстын омакшылы
Уруг-дарыг ойнап-хоглээр чаагай хуну.
Улуг-биче чолукшужар найыры-дыр.
Башкарыкчы 2.
5 сарыг менгилиг, кара, суг олуттуг чылан чылы
Коданында моорлап келди, чаларады.
Дужулгезинче саадаар бетинде
Дурген дегийт, ойнап-хоглеп алыылынар!
Башкарыкчы 1.
Шагдан тура манаанывыс
Шагаавысты эгелээли.
Ээлгир чараш танцы-самга
Эргим эштер, чижир бис бе?
Байырлалывыстын эн-не солун, коруштуг кезээ тыва танцы моорейин эгелээли.
Башкарыкчы 2.
Тыва самнын моорейин эгелээри-биле
Школавыстын 5-ки клазынын сургуулдарын
Сценаже чалап алыылынар.
Башкарыкчы 1.
Тыва кижи омакшылын
Кыптыктырар соруу чудел?
Башкарыкчы 2.
Бурун шагнын - Шагаазында
Буян оргээн шажынында.
Башкарыкчы 1.
Тываларнын сузуглээри
Тыны тудуш ыдыы чудел?
Башкарыкчы 2.
Сагыызын дег хумагалыг
Чанчылдарда, ужурларда.
Чарлаттынган «Шагаа – эргилип кээр чаа чылдын езулалы» деп коргузуглер моорейин эгелээри-биле сценаже 1 класстарны чалап алыылы.
Башкарыкчы 1.
Шагнын чаагай эргилдези-
Шагаа хуну байырлалда
Сузуглээниң чуу-даа чуве
Чуму-биле арыг ак боор.
Башкарыкчы 2.
Адыг-чарыш моорейлерлиг
Амданныг чем найыр-дойлуг,
Ада-огбем ыдыкшылы-
Ак чолдуг бурун Шагаам.
Башкарыкчы 1.
Шагааа-шагаа, амыр солчуп,
Чалыы, кырган чолукшуулу
Чаглыг эъттен чооглаалы,
Часты уткуп, кышты удээл.
Башкарыкчы 2.
Хуулгаазын чылан чылы
Чымчак болзун, чаагай болзун!
Чашкан тара, одарларым
Чаъстан, олден куруглатпа!
Башкарыкчы 1.
Унуш, чимис элбек кылдыр
Ургулчу-ле хуннээректе
Эки чолду хайырлап кор,
Элбек дужут шаннап болзун!
Башкарыкчы 2.
Эрги чыл эрти
Чаа чыл келди
Улу чылын удеп тур бис.
Чылан чылын уткуп тур бис, өршээ!
Улустун аас-чогаалындан ужукталган уран тывызыктарны Шагаада ытпас чуве болза, кандыг Шагаа дээр боор! Чегеннер бар бе?
-Бир деп чул? Бир чагы
-Ийи деп чул? Ийи идик
-Уш деп чул? Уш мыйгак
-Дорт деп чул? Дорт мочу
- Беш деп чул? Беш салаа
-Алды деп чул? Алды дип
-Чеди деп чул? Чеди-хаан сылдыс
-Сес деп чул? Сестеп орээн кымчы
-Тос деп чул? Тос аржаан
-Он деп чул? Он шолбан корген сен бе?
Чангыс деп чул?
- Чаштан тура ойнап оскен чангыс дылым тыва дылым.
Ийи деп чул?
- Ъ Ь ийи ун илеретпес эвес деп бе?
Уш деп чул?
- Кылыг созуннун, сан адынын тургузуу 3 эвес деппе (бодуун, нарын, составтыг)
Дорт деп чул?
- Медээ, алгы, айтырыг, кыйгырыг домактары.
Беш деп чул?
- Тыва дылда беш залог, беш наклонение.
Алды деп чул?
- Алды деепричастие
Чеди деп чул?
- Чеди вид, падеж.
Сес?
- Сес домак созуглел болбас бе?
Тос?
- Ъ бижиир состер бар эвес деппе.
Он?
- Он чугаа кезектери.
Челер-ойнун челери дег
Черни дээрни сирленнедир
Дурген чымчак база каап
Туравыста самнаалынар.
Ада огбем бурун шагдан
Ажы-толге арттырып каан
Аас чогаал эртинези
Амдыгаа дээр уттундурбаан.
Улегер состе нугул чок дижир
Улегер соске чижир бис бе?
Ада тоогузу- алдын
Ие тоогузу- монгун.
Октаргайнын иези- хун
Кижинин иези- хун.
Агы чечээ – ажыг
Артык сос-анчыг.
Сеткилге ак херек
Ажылга шынар херек.
Арнын чуур
Адын бодаар.
Ээремнин дуву ырак,
Эртемнин дозу ырак.
Улуургак болбас,
Улуун хундулээр
Сеткил хайныр чечен состуг кожан ырдан
Чирттиледир чижип тургаш бадыраалы.
Ийи хонган черин
ием чуртту дивес.
Алды хонган черин
Адам чуртту дивес.
Уран кыстын оеэ чараш,
Ус-дарганнын эди чараш.
Адын камнап чор.
Адан сактып чор.
Унуш онун уер урээр
Нугул сос эп урээр.
Чоруй-чоруй ооренир,
Чорук чорааш, боданыр.
Кижини багай дивес,
Кидисти чуга дивес.
Адалыг оол томаанныг,
Иелиг кыс шевер.
Теведен аът хояр,
Тенектен ыт хояр.
Арнын чуур,
Адын бодаар.
Чалгаа кижиден
Кежээ кижи коргар.
Дурген багай,
Оожум быжыг.
Улуургак болбас,
Улуун хундулээр.
Тывызык-даа барды
Тывынарам, уруглар.
Соок кээрге,
Чочая бээр.
Чылыг кээрге,
Чыдыя бээр. (Дош)
Диш чок куруяк олура семирди. (Барба)
Аргада чолдак ыт ээрип тур. (Балды)
Дошка дег боттуг,
Буга дег мыйыстыг. (Доос-кара)
Агы актан артык,
Каразы киштен кара. (Ала-сааскан)
Артап болбас
Алдын орген.
Дээп болбас
Демир орген. (Чылан)
Ийи ожээти сурушту. (Дун, хун).
Черден унгеш, дээрге четти. (Туман, ыш).
Ийи угбашкынын экти ден. (Хачы).
Орук баспас,
Ойтан каас. (Дилги).
Предварительный просмотр:
С. А. Сарыг-оол «Ол-ла Маскажык» деп чечен чугаазын шиижиткени
1-ги көжеге, 1-гит көргүзүг.
(Сценаныӊ бир талазынды ядыы самдар Ууштаар ашак, кадайы оларныӊ Маскажыктыӊ өө, өске талазында кожазы бай Семис- Кадайныӊ өө. Өгде Маскажыктыӊ авазы дааранган, ачазы алгы эттээн олуруп турар)
Маскажык (бир өшкү кежин ачазынга көргүспүшаан) Күжүр ачай, чоруп-ла көрейн. Ам-на чөпшээреп көр. Мооң-биле бөгүн дөрт өшкү кежи кургады эттедим.
Ууштаар (хорадап) Чоруп шыдавас сен, амдыы чылын чору деп сеңээ чеже чугаалаар чүвел? Кулааң үдү чок язы сен бе?
Макскажык Ам эттээр алгы база эвээжээн-дир. Аалга оргаш, чүнү тыварыл? Шай, таакпы чок чүнү ижер силер? Бирде чорудар бооп, бирде хоржок деп, ийи сөглеп орган херек чүл ынчаш? (химиренип олурар)
Ууштаар Мен сени тутпайн-дыр мен. Мегелевейн-дир мен. Ыя бичии дары, коргулчун-даа бар-дыр. А даван-даяаң доңуруп алзыңза. Мооң мурнунда дииңнеп көрбээн, чер билбес кижи азып-тенип өлзүңзе, канчаарыл? Мээң-биле ам чугаалашпа. Бо аваң-биле чугаалаш, оглум.
Маскажык Авай, ырак эвес черлерже улус-биле одаг кожуп чорууйн. (дилеп турар)
Ава Анчыын боларны! Чорудар болза, дөө Эргек ашак-биле кады чорутса-даа кандыг чүвел. «Аваң-аваң» деп чүзүл?
Ууштаар Ча. Ол Семис-Кожай сугдан уолдуң кылыр хөмден барып айтыр. Оода идииң дүптеп берейн. Ындыг идик-биле канчап аңнаарыл?
Маскажык Ой, авай, дораан,ой, ачай, дораан-дораан (үне халыыр)
(Кожайның өө, Маскажык кире халып кел-ле)
Маскажык Күжүр угбам, эрги-каксы-даа болза, ийи улдуңдан хайырлап көрүңер. Ам дораан дииңнээр апардым. Өртээн оон келгеш, көргей бис аан.
Семис-Кожайның кадайы Ма, мону эттеп бериңер. Ийи чаагының кежин алыр сен. Сээң тайгада дииңиң кежи та болур, та болбас. Мый-ыттың сагыжы таңды кырында болгай аан.
Семис-Кожайның кадайы Чүл, Маска, алыр хөңнүң чогул бе? Ачаң мээң алгыларым доосту бе?
Маскажык Алгыларын эттеп-ле турар кижи чорду… (хөмнү туткаш, үне бээр) Маскажык Кожай кадайындан «Улдуң дилээримге, бүдүн инек кежи тудускаш, ма, барып, аваң, ачаң-биле кады идиктерден кылып алыңар дээн болза!» деп бодап, кире халаан катканың кара хурааң, ынанганың бажын ыт чизин дээр ийикпе, мону эттеп бериңер, чүгле ийи чаагының кежин алыр силер дээр чүве-дир, ачай (муңгараар)
Ууштаар . Уваа, кожар болза дөрт улдуң чавыдай бээр чаак кештери чыдыр. Улуг шары кежи-дир моң, оглум. Мээң бо багай чодаларым хавы мырыңай улдуң чок ам саваң-даа ызырынмастаан. Эттевейн дедир аппарып бээриңге, бир-ле чүвээ кызаарлар оларың. Аппарып, шык өдекке эки хандыр хөөп каг, даарта соктаар бис, оглум (Маскажык кешти алгаш үне бээр)
Кадай Шак ол кеңгирге ижинниг, хирээ диштиг көк тулуптуң чазый караан долар чүве кайда боор. Чүгле өлү бээрге, кускун соктап чиптерге, аңаа элезин долар оң. Чаш төл улдуң дилээрге, ону ажыглап, бүдүн шары кежи чүктедип бээр чүзүл?
Ууштаар Ча, ыыттава, кадай, Оглуң муңгарай бээр. Оларның чазыйын ам чаа көрүп каан эвес сен. Бистиң күжүвүстү чеже сыырбажыктар. Ажырбас, аяа долар хүнү келир оң.
Кадай. Харын ол чүзү дээр сен, хорадааш, 4 өкпем, дөртелээ туруп кээр часты.
(Адашкылар бирээзи аңдарып бээрге, бирээзи соктап, элчип-селчип, аар-чиик ийи докпак-биле хөмнү соп турар.)
Ууштаар Доп-дораан аппарып бергеш, бергенин эккел, оглум. (Маскажык хөмнү алгаш үнер)
Кожайның өөнге Маскажык хөмнү аппарып бээр, кожайның кадайы хөмнү алгаш, чада тудуп көргүлээш)
Кадай. Шак ол кеңгирге ижинниг, хирээ диштиг көк тулуптуң берген чүвези ии ол-ла бе?
Ууштаар Че, чоор сен, кадай. Кай идиктериң эккел, оглум. (Маскажык амырааш идиин уштуп бергеш, кажык-биле ойнап олурар. Ачазы идикти улдуруп эгелээр.)
Ууштаар. Оглуңнуң хап-савазын белеткеп көрем, кадай, калбая берген-не орбайн!
Кадай. Пиш далдырт, сен эвес, олурган черинге овая берген олурза-ла олурар , бодувус кандыг ийик бис, уттуп алдывыс бе, хара деңге-баш. Ийе, ынаар чылыг хеп-сынын, аъш-чемин суп-ла кагдым-на . Ам чем ижер аяк-таваан суп каайн, шынап. (Таалыңче чүү-хөө чүве суга бээр, ашак идикти даарап доозуптар)
Ууштаар Че. Ол-ла-дыр, идик-даа белен, оглум(идикти оглунче октап бээр, Маскажык идиин кеткеш, таалыңын чүктээш, чоруур деп баар)
Ууштаар Чаа, эки чаагай чоруур сен, оглум. Чорууң чогузун!
Маскажык Үүле бүтсүн!
Кадай Олча-омактыг чоруур сен, оглум. Багай оглумну, самдар чүвемни, аза сартыы чассыг чүвемни! (Ыглай бээр)
Ууштаар Бо канчап суглаңайны бердиң, көшкүн, аа хиреде ак сүдүң өргү! Чорук кижизин моондактап турар сен (кадай орталанып алгаш, тос-карак тудуп, чажыг чажып чалбарып турар)
Кадай
Тос дээрим! Долаан бурганым! Өршээ! Хайыракан!
Оран-таңды менди чаагай! Өршээ!
Олча омактыг чорзун! Өршээ!
Маскажык Чаа, эки турар силер аваааай, ачаааай
2-ги көргүзүг.( 2 кижи каржып эртип чыдар)
Дарга Ой, Маска, Маскажык сен сен бе?
Маскажык Ийе, мен-дир мен, биеэги Ууштаар ашактың оглу.
Дарга Ийе, ийе . Өскениңни, таныттынмас болган . Кайда ажылдап тур сен?
Маскажык Заводта ажылдап тур мен.
Дарга Заводта, тас-тыр оо, кылаң-дыр, кылаң.
Маскажык Артында-ла алгы-кеш эттээр заводта дивес силер бе!
Дарга Оо, хол изин бут чандыр баспас дээр болгай, ол-дур. Аныяктар черниң, чурттуң ёзулуг ээлери силер-дир силер. Аныяк деп аттың утказы ол. Амыдыралды хайындырар.
Маскажык Ийе шак-ла ындыг ийин, күш-ажыл – амыдыралдың үндезини
дээр ийикпе!
Дарга Күш-ажыл - кижини каастаар. Эки кылган ажыл - элеп читпес алдар!
Маскажык Олутта олча чок
Дарга Чыдында чыргал чок, че ындыг-дыр, ужурашкыже!
(Көжеге хаар)
Предварительный просмотр:
Тыва чогаал кичээлиниӊ технологтуг картазы. Эрттирер айы, хүнү____________ Эртем башкызы Сады У. Н.
Эртем, класс | Тыва чогаал 9 класс | ||
Кичээлдиң темазы | Сергей Бакизович Пюрбю «Тулчуушкунче» | ||
Кичээлдиң хевири | Чаа материалды тайылбырлаарының кичээли | ||
Педагогтуг технология | Медээ-коммуникативтиг технология, кадыкшылды камгалаарының, номчуп, бижип тургаш сайгарылдыр боданырын сайзырадырының технологиязы (НБСБС азы РКМЧП), оюннарлыг технология, ѳѳреникчилерниң иштики сагыш-сеткилин ажыдарынче угланган технологиялар | ||
Ажыглаан арга, методтар | беседа, хайгаарал, ѳѳреникчилерниң бот-тывынгыр ажылы, кѳргүзүп тайылбырлаарының методу, дилеп тыварының, шинчилел методу. | ||
Ѳске эртемнер-биле харылзаазы | Орус литература, тыва дыл | ||
Дерилгези | чогаалчының чуруу, чогаалчыларның портреттери, карточкалар | ||
Канчаар ажылдаары | Шупту, бѳлүктеп, эжи-биле, боду хуузунда | ||
Сорулгазы | Ѳѳредиглиг: Сергей Бакизович Пюрбю «Тулчуушкунче» деп чогаалын номчуп, сайгарар | ||
Сайзырадыглыг: Уругларның логиктиг боданыышкынын, сайгарып, деңнеп, түңнеп билирин, сагынгыр, тывынгыр чоруун сайзырадыр; бот-тывынгыр чоруун, бот-идепкейин кѳдүрер; | |||
Кижизидилгелиг: Төрээн чуртунга ынак, херек апарза амы-тынын-даа харамнанмас, ёзулуг төрээн чуртунга бердинген, аӊаа сеткилинден ынак уруглар, оолдарны кижизидер. | |||
Уругларның теория-практиктиг билиглер-биле чергелештир немелде билиг алыр аргалары
| Бот-тукайлаң чедип алыр түӊнелдер: ѳѳредилгениң чедиишкинниг болуру деп негелдеге даянып алгаш, бот-үнелелди берип шыдаары, логиктиг боданыышкынын сайзырадыр, бүгү кичээнгейни кичээлче углаары; Предметтиг: Чогаалчының кыска намдарын билип алыр. Шүлүктүӊң утказы болгаш ооӊ сай Метапредметтиг. Медереп билип тургаш чедип алырының : материалды системалыг болдурар, ном-биле ажылдап билири, кол чүүлдү (херектиг, чугула) тодарадып билири, янзы-бүрү деңнелдиг даалгалар-биле ажылдаары, берге айтырыгларны шиитпирлээрде, чүнү кылырын тодаргай тургузуп билири.Кылып чорудуп тургаш чедип алыр: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн үнелеп билири, салдынган сорулгаларга даянып алгаш, бодунуң ажылын планнап билири, башкызының дузазы-биле кичээлдиң сорулгазын тодарадып билири; Харылзажырының: Ѳске кижилерни дыңнап билири, бодунуң бодалын шын, тода, долу, четче илередип, туружун камгалап билири; | ||
Кичээлдиң кезектери, кичээлди чорударының технологиязы | Башкының ажыл чорудулгазы | Ѳѳреникчилерниң кылыр ажылы | Кичээлдиң төнчүзүнде уругларның чедип алыр түңнелдери ( УУД) |
I.Кичээлдиӊ эгезин организастаары. Лебедев- Кумач «Ыдыктыг дайын» деп ырызыныӊ оожум ырлап турар. 1.Өөредилге туружун хевирлээри. 1. Уругларның сагыш-хѳѳнүн кичээлге белеткээри. | Чалыы Тывамныӊ эртенги хүнү Экии! Чараштарыӊарны! Удур-дедир бот-боттарыӊарже көржүпкеш, каттыржыптыӊарам.улам чараш апардыӊар, ёзулуг амыдырал чечектери! Шупту бис бе? Белен силер бе? Кичээлди эгелеп болур бе, уруглар? /Психологтуг релаксация. / | Кандыг-бир медээни хүлээп алырынга бодун белеткээр. Башкы-биле мендилежир, башкының кылыр дээн чүүлүн кылыр. | (Харылзажырының) Чугаалажып турар кижизин дыңнап билири |
II. Бажыңга онаалга хыналдазы: Культуралар аразында билчилгелиг чугаалажылганыӊ принцивиниӊ (орус дылда диалог культур ) ажыглалы 1. Оюн «+ болгаш –« азы Та бүзуре, та бүзүреве» Онаалгага интернет четкизинден Леонид Иосифович Израйлевич дугайында дилеп тып, номчуп алгаш келир деп даалга берип каан турган. Харыызын слайдыга көргүзер: 1.- 2. + 3.- 4. + 5. + | Уруглар, мен силерге шын болгаш шын эвес тодарадыглар чугаалаар мен, силер меӊээ бүзүрээр болзуӊарза, + деп демдекти, бүзүревес болзуӊарза – деп демдекти салып алыр силер.
| Оюн «Та бүзүре, та б» боттарының билири-биле харыылаар | (Билип алырының ) Мурнуку кичээлдерге алган билиин быжыглаары. Сагынгыр, көрүнгүр болуру. (Предметтиг) |
III. Проблеманы салыр ажыл. Кичээлдиң темазын, сорулгаларын тодарадырынче угланган ажыл 1. Кроссенс | Проблемалыг байдалды тургузар. Слайдыда «Тыва болгаш ада-чурттуӊ улуг дайыны» деп темага чуруктар. - Слайдыда чуруктар бистиӊ кичээливиске кандыг хамаарылгалыг деп бодаар силер? С. Б Пюрбю чогаалчының портредин кѳргүзер. Бо кымыл, уруглар? Кым бооп болурул? Ады? Бо чогаалчының чуруун чүге кѳргүзүп турарым ол? - чогаалчының чогаалы-биле таныш бис бе? - ам ынчаарга… | Уруглар боттарының бодап турары-биле харыылаар. Уругларның чижек харыылары: - улаштыр номчуур, сайгарар, боданыр, дилээр, тывар, чогаалчының кѳдүрүп турар айтырыынга шын харыыны бээр… Ай, хүннү, теманы кыдыраашка | (Харылзажырының) Кичээлдиң темазын, сорулгаларын тодарадып билири. |
IV.Чаа билиглерниӊ ажыдыышкыны. Чогаалчы-биле таныжылга Сөзүглел-биле ажыл Тываныт картазы-биле ажыл | С. Б. Пюрбюнүӊ допчу намдарын бижээш чара парлап каан саазыннарны уругларга үлеп бээр. - Стол кырында саазында сөзүглелди ткудуп алгаш, чаныӊда кады олурар эжиӊге ыыткыр номчуп бер.Силерниӊ сорулгаӊар ында колд чүүлдү тодарадып, сактып алыры. Чүнүномчаанын хынап, уруглардан айтырыглар салыр. Тыавнфӊ катртазынга чогаалчыныӊ төрүттүнген черинге сылдыс чыпшырып каар. С. Б. Пюрбю каш чылда төрүттүнген-дир ? Чогаал ажылын каш чылда эгелээнил? Баштайгы тыва шүлүглел чүү деп ат-биле каш чылда чырыкче үнген-дир? - Ооӊ тыва чечен чогаалдыӊ с айзыралынга киирген үлүг-хуузу дээш алган шаӊналдары | Сөзүлелде: « Чалыы навзынныӊ ыраажызы Сергей Бакизович пюрбю 1913 чылда Улуг-Хемниӊ Эъжим деп черге төрүттүнген.Чогаал ажылын 1930 чылда эгелээн. Ооӊ баштайгы шүлүү «Акымга» , тыва чечен чогаалда бир дугаар тыва «Чечек» (1939)деп шүлүглелдиӊ автору. Тыва АССР-ниӊ Күрүне шаӊналыныӊ лауреады Тываныӊ Улустуӊ чогаалчызы деп улуг бедик атты чогаалчыга тыва чогаалчылардан бир-ле дугаар 1973 чылда тывыскан.» | (Харылзажырының) Ѳске кижиниң чугаалаан чүүлүн дыңнап билири (Билип алырының) Кол, чугула чүүлдү тодарадып билири, херек медээни тып билири. |
Словарьлыг ажыл | Ыдык – эӊ-не өндүр. | Кыдыраашка бижиир. | |
Баштайгы быжыглаашкын
| Шүлүктү башкы баштай аянныг номчуур. Чүнү дыӊнадыӊар? Оон кижи бүрүзү бир одуругну номчуур Оон строфалап номчудар. | Чоглаалды рольдап аянныг номчуур. | |
Дыштанылга минутазы | «Тулчуушкунче» деп ырыныӊ аялгазынга танцы «Аъдым» | ||
VIII. Быжыглаашкын Арга «Блумнуӊ ромашказы» | Слайд-биле ажыл Бенджамин Блум-биле таныштырар.ооӊ Блумнуӊ ромашказы» деп аргазыныӊ дугайында кыска чугаа. Кымга кандыг демдек салырын уруглардан айтырып тодарадвып алгашжурналга салыр. Башкыныӊ түӊнел сөзү. | Уруглар кичээнгейлиг дыңнаар, чүнүң дугайында чугаалап турарын сактып ап олурар. Башкының айтырыгларынга аас-биле харыылаар. Уруглар чогаалды медерелдиг аянныг номчуур, сайгарылгага киржир. Башкының айтырыынга харыылаар. | (Бот-угланыышкынныг) Салдынган сорулгаларга, айтырыгларга даянып, бодунуң чугаалаар чүүлүн планнап билири. |
XI. Кичээлдиң түңнели. Айтырыглар. Чурук чуруур. | Айтырыглар: Кичээлдиң эгезинде кандыг сорулга салып алган ийик бис? Сорулгавысты чедип алган-дыр бис бе? Чаа чүнү билип алдывыс? Чогаалчы кандыг кижи-дир? | Уруглар башкының айтырыгларынга долу, тодаргай харыыларны бээр. | (Бот-угланыышкынныг) Кичээлдиң ниити түңнелин үндүрүп билири (Чүнү кылдынганыл?) |
XII. Бажыңга онаалга | Чогаадыкчы ажыл айтырыглар белеткээр. | Бажыңга онаалганы кыдырааштарынга бижиир. | (Билип алырының) бадыткап билири. |
XIII. Рефлексия | Смайликтер | Айтырыгларга шын сеткили-биле харыылаар. | (Харылзажырының) Бодунуң бодалын шын, тода, долу, дес-дараалаштыр аас-биле база бижимел-биле илередип билири. ( Бот-тускайлаң) Бодун болгаш эштерин үнелеп билири, демдек салып билири. |
Предварительный просмотр:
Төрээн чогаал кичээлиниң технологтуг картазы. Эрттирер хүнү, айы_________________
Эртем, класс | Төрээн чогаал, 5 класс |
Кичээлдиң темазы | Монгуш Санчат-оолович Эргеп «Өдүгенде чайлаг» |
Кичээлдиң хевири | Чаа материалды тайылбырлаарының кичээли |
Педагогтуг технология | Медээ-коммуникативтиг технология, кадыкшылды камгалаарының, номчуп, бижип тургаш сайгарылдыр боданырын сайзырадырының технологиязы (НБСБС азы РКМЧП), оюннарлыг технология, ѳѳреникчилерниң иштики сагыш-сеткилин ажыдарынче угланган технологиялар |
Ажыглаан арга, методтар | Индукция, анализ, синтез, деңнелге. Башкының сѳзү, беседа, хайгаарал, ѳѳреникчилерниң бот-тывынгыр ажылы, кѳргүзүп тайылбырлаарының методу, дилеп тыварының, шинчилел методу. |
Ѳске эртемнер-биле харылзаазы | Тыва дыл, уран чурулга |
Дерилгези | Чогаалдарга иллюстрация, чогаалчының чуруу, Тываның картазы, чогаалчының допчу чогаадыкчы намдарын бижээш, чара парлап каан чүүлдер, кичээлдиң презентациязы, ноутбук, мульмедиялыг проектор. |
Канчаар ажылдаары | Шупту, бѳлүктеп, эжи-биле, боду хуузунда |
Сорулгазы | Ѳѳредиглиг: Тыва уруглар чогаалчыларының аразызында база бир көскү черни ээлеп чораан көктүг-шыктыг Хөдергейеиң алдарлыг оолдарының бирээзи – уруглар чогаалчызы Монгуш Эргептиң чогаадыкчы намдары-биле таныжар. Ооң база бир деңзилиг сөңү уругларга бижээни «Өдүгенде чайлаг» деп чогаалын номчуп сайгарар. |
Сайзырадыглыг: Уругларның логиктиг боданыышкынын, сайгарып, деңнеп, түңнеп билирин, сагынгыр, тывынгыр чоруун сайзырадыр; бот-тывынгыр чоруун, бот-идепкейин кѳдүрер; | |
Кижизидилгелиг: Кижи бүрүзүн идепкейлиг ажылче хаара тудуп тургаш, кичээлге сонуургалын чедип алыр; ѳске кижиниң үзел-бодалын дыңнап, үнелеп билиринге, ак сеткилдиг, шынчы, быжыг тура-соруктуг, кижизиг мѳзү-бүдүштүг, кижилерге, күш-ажылга ынак, шынчы, төрээн дылы, чонунуң болгаш өске-даа чоннарның культураларын үнелеп билир, тѳлептиг ёзулуг кижизиг кижини кижизидер. | |
Уругларның теория-практиктиг билиглер-биле чергелештир немелде билиг алыр аргалары ( УУД) | Бот-тукайлаң: ѳѳредилгениң чедиишкинниг болуру деп негелдеге даянып алгаш, бот-үнелелди берип шыдаары, логиктиг боданыышкынын сайзырадыр, бүгү кичээнгейни кичээлче углаары; Предметтиг: Чогаалчынң кыска намдарын билип алыр. Үзүндүнүң утказы болгаш аңаа план тургузуп билири. Метапредметтиг. Билип алырының : материалды системалыг болдурар, ном-биле ажылдап билири, кол чүүлдү (херектиг, чугула) тодарадып билири, янзы-бүрү деңнелдиг даалгалар-биле ажылдаары, берге айтырыгларны шиитпирлээрде, чүнү кылырын тодаргай тургузуп билири. Бот-угланыышкынныг: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн үнелеп билири, салдынган сорулгаларга даянып алгаш, бодунуң ажылын планнап билири, башкызының дузазы-биле кичээлдиң сорулгазын тодарадып билири; Харылзажырының: Ѳске кижилерни дыңнап билири, бодунуң бодалын шын, тода, долу, четче илередип, туружун камгалап билири; |
Кичээлдиң кезектери, кичээлди чорударының технологиязы | Башкының ажыл чорудулгазы | Ѳѳреникчилерниң кылыр ажылы | Кичээлдиң төнчүзүнде уругларның чедип алыр түңнелдери ( УУД) |
I. Кичээлдиң эгезин организастаары. 1. Уругларның сагыш-хѳѳнүн кичээлге белеткээри. 2. Эге сѳс. Кичээлдиң хевирин чугаалаар. | Кады демниг ажылдаарының байдалын тургузар. - Экии, уруглар! Агаарлаар бис бе? Чɵпшээрежир силер бе? Карактарыңар шийиптиңер, бир-ле онзагай черде келген бис деп иштиңерде бодап алыңар. Куштар ында-мында мыжырашкан, бүрүлер шылырткайнып турар, агаарның ындазында онзазын, чыдының чаагайын. Карактарыңар ажыдыптыңар, долгандыр кɵрүңер, хүлүмзүрүңер. Бо черниң улузу дыка хүндүлээчел чон. Бистер-даа походтап чоруптувус, чүгле бойдусче эвес, билиглерже. Ол силерге берге бору чадавас. | Кандыг-бир медээни хүлээп алырынга бодун белеткээр. Башкы-биле мендилежир, башкының кылыр дээн чүүлүн кылыр. | (Харылзажырының) Чугаалажып турар кижизин дыңнап билири |
II. Бажыңга онаалга хыналдазы: 1. Оюн «Литературлуг 5 харыы» 2.Иллюстрациялар-биле ажыл | Иллюстрациялар кѳргүзер | Оюн «Литературлуг 5 харыы» Аас-биле бижип алган айтырыгларын эштеринге салыр, боду эштериниң айтырыгларынга харыылаар. Ѳѳренген чогаалдарынга хамааржыр иллюстрацияны кѳргеш, чогаалдың адын, авторун тывар. | (Билип алырының ) Мурнуку кичээлдерге алган билиин быжыглаары. Сагынгыр, көрүнгүр болуру. (Предметтиг) Автор, тема, идея, сюжет, уран-чечен аргалар талазы-биле терминнерни билири. |
III. Кичээлдиң темазын, сорулгаларын тодарадырынче угланган ажыл | Кижи азыраан малда иви дег шиник чараш мал кайда боор. А ол ивилерни ак-көк Тывавыстың кайы булуңунда азырап өстүрүп турарыл? Төрээн чери - чогаалчы кижиниң чогаадыкчы хей аъдының үнер дөзү. Тожу чурттуг чогаалчылар билир силер бе? Чоокта чаа номчуп танышканывыс «Аян-чоруктуң» автору кым ийик? «Эштип чоруур кастар ышкаш Бригаданың оолдары Бир шиң далащ чоруп орган. Кымның чараш чечен-мерген тывызыксыг одуруглары-дыр? Шын-дыр, олар Тожунунуң алдарлыг ховар салым-чаянныг чогаалчылары. Тожуда чүү деп чараш улуг тайга барыл? Өскен-төрээн черин кымны-даа мурнай эң онзагай аян-сырынныг кылдыр ырлап үнүп кээр улус – тус черниң чогаалчылары. Шак ындыгларның бирээзи «базарга-ла көк, эдерге-ле хек» дижиривис көктүг-шыктыг Хөндергейниң ховар салым-чаянныг оглу – Монгуш Санчат-оолович Эргеп бо-дур бо – дээш чогаалчының чуруун көргүзер. Чогаалчының чуруун чүге көргүзүп тур мен? Бистер чүге Тожу, Өдүген дугайында чугаалажы бердивис. Ынчангаш ооң чогаалын канчаар-дыр бис? | Уруглар боттарының бодап турары-биле харыылаар. Уругларның чижек харыылары: - Тожуда. - Леонид Борандаевич Чадамба - Юрий Шойдакоич Кнзегеш. - Өдүген тайгазы - Чогаалчы-биле таныжып алыр. - Өдүген дугайында чогаал номчуур. - Номчуур, сайгарар, боданыр, дилээр, тывар, чогаалчының кѳдүрүп турар айтырыынга шын харыыны бээр… Ай, хүннү, теманы кыдыраашка бижиир. | (Харылзажырының) Кичээлдиң темазын, сорулгаларын тодарадып билири. |
IV. Чогаалчы-биле таныжылга. | М. С. Эргептиң допчу намдарын бижээш чара парлап каан саазыннарны уругларга үлеп бээр. - Стол кырында саазында сѳзүглелди тудуп алгаш, чаныңда кады олурар эжиңге ыыткыр номчуп бер. Силерниң сорулгаңар ында кол чүүлдү тодарадып, сактып алыры. Чүнү номчаанын хынап, уруглардан айтырыглар салыр. Тываның картазынга чогаалчының тѳрүттүнген черинге сылдыс чыпшырып каар. - Чүге чогаалчыны уруглар чогаалчызы деп турарыл? - Монгуш Эргеп каш чылда тѳрүттүнген-дир? - Мергежили? - Чогаал аажылын каш чылда эгелээнил? - Баштайгы ному чүү деп ат-биле чырыкче үнген-дир? - Ооң өске номнарын адаңар. | Сѳзүглелде: «Тыва уруглар чогаалчызы - Монгуш Санчат-оолович Эргеп 1922 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергейге тѳрүттүнген. Башкы мергежилдиг. Чогаал ажылын 1961 чылда эгелээн. Ооң эң баштай чырыкче үнген ному «Оглаа-Доруг» Ол «Өдүгенде чайлаг», «Ус-кушкаш», «Кескинди хлеб», «ТаңдыУуланың кижилери», «Эр кара эзирлер» деп номнарның автору.» Сѳзүглел-биле чанында орар эжи-биле кады ажылдаар, номчуур, айтырыгларга аас-биле харыылаар.
| (Харылзажырының) Ѳске кижиниң чугаалаан чүүлүн дыңнап билири (Билип алырының) Кол, чугула чүүлдү тодарадып билири, херек медээни тып билири. (Претметтиг) Чогаалчының намдарының кол-кол арыннарн билип алыр. |
V. Словарьлыг ажыл | Бригадир - удуртукчу Брезент - белен суг өтпес кылын пөс. Мынды- кыс иви Мынды деп сөстү уруглар-биле дараазында схема ёзугаар сайгарар: Орфоэпия. Шын ададыр. Фонетика. Лексика. Сөс тургузуу Морфология Арткан сөстерни бажыңга бо схема ёзугаар сайгарып көөрүн оралдажыр силер. | Ѳѳреникчилерге утказы билдинмейн барып болур сѳстерни баш удур экранга парлап каан турар, уруглар кыдыраашка бижиир. -5 үжүк, 5 үн, 2 слог, 1-ги слогу хаалчак, 2-ги слогу – ажык. Синоними – иви, омоними – чок, антоними – чары. Дазылы мынды, укталбаан. - чүве ады, эге хевири – мынды, укталбаан, ниити, 1 саны, 3 арын, А. п. | (Билип алырының ) Чаа чүүлдү шиңгээдип алыры |
VI. Сула шимчээшкин. | Шириин бойдустуг чер болгаш ындыг ийик бе тожу чурттуг уругларының чаактары ойнаар кыс ышкаш долбанныг кызыл болур улус. Ам бичии дыштанып, долбанныг кызыл чаактыг Тожу кыстарының аразында бис деп бодап алгаш, мээң-биле кады дараазында шимчээшкиннерни кылыр силер. – Чергелештир чыскаалыңар, че-ве эштер, тевээлиңер. | Уруглар танцылаар. | (Бот-тускайлаң) Бодунуң болгаш бодун долгандыр турар кижилерниң кадыын үнелеп,ону камнап, хумагалап билири. |
VII. М. С. Эргептиң «Өдүгенде чайлаг» деп чогаалының сѳзүглели-биле ажыл. 1. Аянныг уран номчулга. 2. Сайгарылга | Өдүген тайгазын картадан бир өөреникчиге тыптырар. Өдүген тайгазы бо-дур, аң-мең, балык-байлаң, кат-чимис-биле кончуг байлак оран -дээш көк магнит чыпшырып каар. Башкы чогаалдың эгезин шээжи-биле аянныг номчуур. - Өдүгенде чайлагга кым келгенил? - Кайыын келгенил? - Өнер-оол каш класс доосканыл? - Өдүген тайгазынга чуге келгенил? - «Демдектериң шупту 4-5 ыйнаан?» деп айтырыгны харыылаарынга чүге бергедежип турганыл? | Уруглар кичээнгейлиг дыңнаар, чүнүң дугайында чугаалап турарын сактып ап олурар. Кыдыраашка чогаалдың кол чүүлдерин демдеглээр. Башкының айтырыгларынга аас-биле харыылаар. Уруглар чогаалды медерелдиг аянныг номчуур, сайгарылгага киржир. | (Харылзажырының) Бодунуң бодалын шын, тода, долу, дес-дараалаштыр аас-биле илередип база бодунуң туружун камгалап билири. |
VIII. Быжыглаашкын 1. Үлегер домактар-биле ажыл. 2. Иллюстрациялар-биле ажыл | Силерниң мурнуңарда слайдыда элээн каш үлегер домактар бердиген. Ол үлегер домактарның дузазы-биле сөзүглелдиң планын тургузарын шенеп көрээлиңер. Бир дугаар абзацка кайы үлегер домак тааржып болгу дег-дир. – 2-ги, 3-кү, 4-кү. Иллюстрациялар көргүзер
| Үлегер домактар дузазы-биле сөзүглелдиң планын тургузар. Кижи төлү каяа-даа чоруур Кижи чугаалажып таныжар Аспас дизе, айтырып чор. Шивегейни шоодайга чажырбас. Иллюстрацияларны көргеш, аңаа хамааржыр одуругларны сөзүглелден тыпкаш ыыткыр номчуур. | (Бот-угланыышкынныг) Салдынган сорулгаларга, айтырыгларга даянып, бодунуң чугаалаар чүүлүн планнап билири. |
IX. Чогаалчы ажыл Культуралар аразында билчилгелиг чугаалажылганыӊ принцивиниӊ (орус дылда диалог культур ) ажыглалы 1 В. Маковский «Игра в бабки» деп чуруу-биле ажыл. | В. Маковский – бөдүүн көдээ чоннуң, тараачыннарның ажыл-амыдыралын чуруурунга шылгараан орус чурукчу. Силер чурукчунуң эң-не баштай чураан чуруун көрүп тур силер. Номчуп танышканывыс чогаал-биле бо чурук кандыг холбаалыг деп бодаар силер? Чүзү-биле чоок болуп турарыл? Номчаан чогаалывыста оолдарның даштыкы хевирин чугаалаңар. А бо чогаалда? | Айтырыгларга харыылаар. - Кайызында-даа бичии уруглар бар. - Бистиң номчаан чогаалывыста ышкаш бөдүүн өг-бүлениң уруглары. - Ырыктааштарлыг, кызыл-даван. База бөдүүн өг-бүлениң ажы-төлү, идик-хеви элбер-самдар, ынчалза-даа оларның арыннары хөглүг, карактары чырып турар. - Уругларга ынакшыл-биле бижиттиген. | (Бот-угланыышкынныг) Шын шиитпир үндүрүп билири, шилип алган шиитпирин бадыткап билири. (Билип алырының) Боду түңнелдерни үндүрүп билири, чогаалдың темазы биле кол айтырыын (проблемазын) ылгап билири, кѳдүрүп турар айтырыынга чогаалчы боду кандыг харыы берип турарын тодарадып билири. |
X. Уругларның кичээлге алган билиин хынаары, дедир харылзаа. | Тест кылдыртыр. 1. Чогаалчы каш чылда тѳрүттүнгенил? а) 1932 б) 1922 в) 1942 2. Чогаал ажылын каш чылда эгелээнил? а) 1961 б) 1971 в) 1981 3. Өдүгенде чайлагга хоорайдан кым деп оол келгенил? а) Артыш б) Сергей в) Өнер-оол 4. Кыс ивини чүү дээр боду а) чары б) мынды в) анай 5. В. Маковский деп кымыл? а) улуг орус чурукчу б) улуг орус чогаалчы в) улуг орус прозачы | Тестини бижимел-биле харыылаар, бодун боду хынаар. Харыызы:
Демдээ: 5 – «Эрес хей!» 4 – «Часпаан-дыр сен!» 3 – «Ажырбас, даарта..» 2 – «Эртен, шиңме…» 1 – «Хомудава, хүн ийис», деп ѳѳреникчилер боттарын боду хынааш, кыдырааштарынга канчаар харыылаан-дыр, ынчаар бижип алыр. | (Билип алырының) Бодунуң билир чүүлүн харыылап, тест-биле ажылдап билири. |
XI. Кичээлдиң түңнели. Айтырыглар. | Айтырыглар: Кичээлдиң эгезинде кандыг сорулга салып алган ийик бис? Сорулгавысты чедип алган-дыр бис бе? Чүнү билип алдывыс? Чогаалчы кандыг кижи-дир? Силерниң бодалыңар-биле кым эки ажылдады ышкаш? Мен мындыг бадыткал бижиктер белеткеп алган мен, кымнарга бээр бис? | Уруглар башкының айтырыгларынга долу, тодаргай харыыларны бээр. | (Бот-угланыышкынныг) Кичээлдиң ниити түңнелин үндүрүп билири (Чүнү кылдынганыл?) |
XII. Бажыңга онаалга | Бажыңга онаалганы кыдырааштарынга бижиир.
| (Билип алырының) Шын шиитпир үндүрүп, ону чүү чүвеге үндезилээнин чижектерге бадыткап билири. | |
XIII. Рефлексия | Уругларны дараазында айтырыгларга харыылаарын сүмелээр. Тоожудан үзүндү солун болду бе? Кичээл сагыш-сеткилиңерге таарышты бе? Чүү чүве солун болду? Берге чүве чүл? Чогаалчы бисти бодунуң чогаалы-биле чүү чүвеге, кандыг болурунга ѳѳредип турарыл? Маадырларның кандыг кижизиг аажызын бодуңарга сайзырадыр бодап турар силер? Чаа чүнү билип алдыңар? Бѳгүнгү кичээлге алган билиивисти ѳске каяа, чүге хереглеп болур бис? Кандыг бергедээшкиннерге таварыштыңар, чүге, бергелерни ажып эртип шыдадыңар бе? Дараазында бодалдарны уламчылаңар: - Меңээ солун болган чүүл… - Мен моон сонгаар... | Айтырыгларга шын сеткили-биле харыылаар. | (Харылзажырының) Бодунуң бодалын шын, тода, долу, дес-дараалаштыр аас-биле база бижимел-биле илередип билири. ( Бот-тускайлаң) Бодун болгаш эштерин үнелеп билири, демдек салып билири. |
Предварительный просмотр:
Тыва дыл кичээлиниң технологтуг картазы Эртем башкызы Сады У. Н. Эрттирер айы, хүнү_________
Эртем | Тыва дыл |
Класс | 9 |
Кичээлдиң темазы | Домак- синтаксистиӊ кол өзээ |
Кичээлдиң хевири | Катапташкын кичээли |
Педагогтуг технология | Медээ-коммуникативтиг технология, лебпух технология, кадыкшылды камгалаарының, номчуп, бижип тургаш сайгарылдыр боданырын сайзырадырының технологиязы (НБСБС азы РКМЧП), оюннарлыг технология, ѳѳреникчилерниң иштики сагыш-сеткилин ажыдарынче угланган технологиялар. |
Ажыглаан арга, методтар | Башкының сѳзү, беседа, хайгаарал, ѳѳреникчилерниң бот-тывынгыр ажылы, дилеп тыварының, шинчилел методу. |
Дерилгези | Ребус, карточкалар, кичээлдиң презентациязы, ноутбук, мульмедиялыг проектор. |
Канчаар ажылдаары | Шупту, бѳлүктеп, эжи-биле, боду хуузунда |
Сорулгазы | Ѳѳредиглиг: Сөс, сөс каттыжыышкыны, бɵдүүн болгаш нарын домак дугайында мурнуку класстарга алган билиин, ханыладыр, делгемчидер, системажыдар. |
Рефлексилиг Билир чүүлдеринге даянып, түңнел үндүреринге ɵɵредир. | |
Менеджерлиг: Ажылдың үезин чѳп ажыглаарынга ѳѳредир; | |
Сайзырадыглыг: Уругларның логиктиг боданыышкынын, сайгарып, деңнеп, түңнеп билирин, сагынгыр, тывынгыр чоруун сайзырадыр; бот-тывынгыр чоруун, бот-идепкейин кѳдүрер; тыва дыл кичээлинге уругларның сонуургалын оттурар. | |
Кижизидилгелиг: Кижи бүрүзүн идепкейлиг ажылче хаара тудуп тургаш, кичээлге сонуургалын чедип алыр; угаан-сарыылдыг, эртем-билиглиг, бедик культуралыг, тѳлептиг мɵзү-бүдүштүг, тɵрээн дылынга, чонунга, чуртунга, күш-ажылга, амыдыралга ынак, ёзулуг кижизиг кижини кижизидер. | |
Уругларның теория-практиктиг билиглер-биле чергелештир немелде билиг алыр аргалары азы Кичээлдиң төнчүзүнде уругларның чедип алыр ужурлуг түңнелдери ( УУД) | Бот-тукайлаң: ѳѳредилгениң чедиишкинниг болуру деп негелдеге даянып алгаш, бот-үнелелди берип шыдаары, бүгү кичээнгейни кичээлче углаары; Предметтиг: Домак дугайында мурнуку класстарга, кичээлдерге алган билиин ханыладыр, делгемчидер. Домак иштинге болгаш домак сөөлүнге бижик демдектерин салып билири. Бөдүүн, нарын домактарны ылгап билири. Орус дылда домактарны тыва дылче очулдуруп билири. Метапретметтиг. Чаа немелде билиг алыры: материалды системалыг болдурар, ном-биле ажылдап билири, кол чүүлдү (херектиг, чугула) тодарадып билири, янзы-бүрү деңнелдиг даалгалар-биле ажылдаары, берге айтырыгларны шиитпирлээрде, чүнү кылырын тодаргай тургузуп билири. Бот-угланыышкынныг: бодунуң болгаш эжиниң чедип алган чүүлүн үнелеп билири, салдынган сорулгаларга даянып алгаш, бодунуң ажылын планнап билири, башкызының дузазы-биле кичээлдиң сорулгазын тодарадып билири; Харылзаа тудуп, чугаалажып билири: Ѳске кижилерни дыңнап билири, бодунуң бодалын шын, тода, долу, четче илередип, туружун камгалап билири; |
Кичээлдиң кезектери, кичээлди чорударының технологиязы | Канчаар ажылдаары | Башкының ажыл чорудулгазы | Ѳѳреникчилерниң кылыр ажылы | Уругларның теория-практиктиг билиглер-биле чергелештир немелде билиг алыр аргалары азы Кичээлдиң төнчүзүнде уругларның чедип алыр ужурлуг түңнелдери ( УУД) |
I. Кичээлдиң эгезин организастаары. 1. Уругларның сагыш-хѳѳнүн кичээлге белеткээри.(Психологтуг релаксация)
| Шупту | Психологтуг релакцация - Тѳрээн Тывамның эртенги хүнү, экии! Чараштарыңарны! Каям, удур-дедир кѳржүпкеш, каттыржыптыңарам, улам ѳңгүр чараш апардыңар. Ёзулуг амыдырал чечектери… Шупту бис бе? Кичээлди эгелеп болур бе? Белен силер бе? | Кандыг-бир медээни хүлээп алырынга бодун белеткээр. Башкы-биле мендилежир, башкының кылыр дээн чүүлүн кылыр. | (Харылзаа тудуп, чугаалажып билири) Чугаалажып турар кижизин дыңнап билири |
II. Кичээлдиң темазын, сорулгаларын тодарадырынче угланган ажыл | Шупту | Домак деп чүл, уруглар? Бɵгүнгү чугаавыс чүнүң дугайында болур-дур? Чүге мен силерге бо ребусту тыптырып тур мен. Бо-ла бүгү силерниң чугаалап турарыңар сорулгаларны чедип алыр дээш домакка хамаарышкан лэпбукту тургузар бис. Лэпбук деп чүл? (Лэпбукту самбыраже азар) Бо чүл, уруглар? Өг- бистиң кичээливисти-тир, кичээл – башкы кижиниң өргээзи, ол өргээниң кол ээлери силер-дир силер. Өргээвис чараш каас, бай-байлак, тодуг-догаа болуру чүгле силерден хамааржыр. База бир кол сорулгавыс өөвүстү долгандыр мал-маганывысты чыып алырывыс. Домак деп чүл?
| Уруглар ребусту тывар. - Домак дугайында. - Домакты катаптаар, боданыр,сайгарар, дилээр, чогаадыр, тывар, шынзыдар… Ай, хүннү, теманы кыдыраашка бижиир. Экранда тодарадыгларны уруглар номчуур. Лэпбук деп чүл?
| (Чаа немелде билиг алыры) Мурнуку кичээлдерге алган билиин быжыглаары. Кичээлдиң темазын, сорулгаларын тодарадып билири |
III. Катаптаашкын
| Боду хуузунда | Төнген бодалды илередир чаңгыс-даа сөстү домак дээр база домактар сөстерден тургустунар болганда сөстер-биле ажылдаптаалыңар. Уругларга карточкаларны үлеп бээр Күш-ажыл, шевер, аът, улуу, чон, улуу. | Уруглар карточкаларны алгаш, ында сөстер-биле ажылдаар. Харыылап капкан сооонда лэпбукче сугар. | (Харылзаа тудуп, чугаалажып билири) Ѳске кижиниң чугаалаан чүүлүн дыңнап билири. Бодунуң бодалын шын, тода, долу, дес-дараалаштыр аас-биле илередип билири. Айтырыгга шын харыылап, ону шын салып ɵɵренир |
2. Үлегер-домактар-биле ажыл. | Эжи-биле | Шевер кижи бактадыр, чевен кижи мактадыр. Күш-ажыл кижини каастаар. Эртемниң улуу херек, Сеткилдиң бичези херек. Аътты баглап өөредир, аныяан сургап өөредир. Чонга бараан болуру – Чолдуң экизи. Үш үне дугайында кижизидилге ажылы. Домактар тургузуунуң аайы-биле кандыг болур-дур. Оларның аразында кандыг домактар барыл? | Уруглар бердинген домактардан сөс каттыжыышкыннарын ушта бижиир, холбаазын айтыр. Ук даалганы күүсеткеш, база лэпбукче сугар. - Нарынчыттынган домактар деп уруглар харыылаар. | (Бот-тускайлаң чүве чедип алыры) Логиктиг боданыышкынын сайзырадыр |
3.Нарынчыттынган домактар | Чанында эжи-биле ажылдаар
| Домактарны кандыг таварылгада нарынчыттынган дээр бис. Нарынчыттынар аргаларын адап көрүңерем. |
| (Бот-угланыышкынныг) Өске эш-өөрү-биле ажылдап билири, боданыр аргазын, сагынгыр, тывынгыр, көрүнгүр чоруун сайзырадыр |
IV. Кадыкшыл минутазы | Шупту | Ам бичии дыштанып алыылыңар. Карактарыңарны шийиптиңер, боттарыңарны хөгжүм-шии театрында бис деп бодап алыр силер. |
| (Бот-тускайлаң) Бодунуң болгаш эш-өөрүнүң кадыкшылын камнап, үнелеп билири) |
5.Слайдыда домактар –биле Культуралар аразында билчилгелиг чугаалажылганыӊ принцивиниӊ (орус дылда диалог культур) ажыглалы 1 Чаңгыс составтыг домактар. | Чанында эжи-биле ажылдаар | Россияда 2020 чыл - мөңге алдарның чылы. Домак кандыгыл? Бөдүүн бе, нарын бе? Бөдүүн болза каш составтыгыл? Чүге? Кажан чаңгыс составтыг дээр бис? Чүге? Чижектер-биле бадыткаңар. Чаңгыс составтыг домактарның хевирлерин айтыңар. | Слайдыда домактарда чаӊгыс составтыг тыва домактарны орус дылче очулдурар Көк хөлбеӊнээн чайгы үе. -Вся в зелени летняя пора.Ат домаа - Назывные Арганыӊ кокпа оруу-биле чоруп олур мен. – Я иду по лесной тропинке. Тодаргай арынныг- определенно-личные Долгандыр шыпшыӊ. – Кругом тишина. Ат домаа - Назывнве Куштарныӊ мыжыражып ырлаарын, бүрүерниӊ шылыраажын дыӊнап чоруп олур мен. – Иду, слушая пние птиц и шелест листьев. Тодаргай арынныг- определенно-тличные Хоорайже дедир чоруксанчыг эвес-тир. – Не хочеться возвращкться в город. Тодаргай эвес арынныг – неопределенно –личные. Арганыӊ сериин агаарын тынарга хостуун. – Легко дышится прохладным лсным воздухом. Кайгамчыктыг чараш! Удивительно красиво. Арын чок. – Эшти акша-биле садвып албас. Друга за деньги не купишь. Ниити арынныг – обобщенно- личные. Чаӊгыс составтыг домактарныӊ хквирлерин айтыр, орус, тыва дылда домактарны деӊнээр ылгалдыг болгаш дөмей талалары. | (Бот-тускайлаң) Боданыр аргазын сайзырадыр (Бот-угланыышкынныг) Бот-удуртулгалыг болурунга чаңчыгар, сорулгазын чедип алыр дээш чүткүлдүг болуру |
VI. Бажыңга онаалга Лэпбукче материалдар чыыр: Фразелогизмнерлиг домактар тывар. Мөзү-шынар темазынга үлегер домактар чыыр. | Шупту | Онаалганы тайылбырлап бээр. | Бажыңга онаалганы дневниктеринге бижиир | (Чаа немелде билиг алыры) Чогаадыкчы ёзу-биле ажылдап билири. |
V. Кичээлдиң түңнели. 2. Эки ажылдаан ɵɵреникчилерге демдектерни салыр. | Шупту | Кичээл эгезинде боттарының мурнунда салып алганы сорулгаларынче эглип кээр. Кичээлдиң эгезинде кандыг сорулга салып алган ийик бис? Сорулгавысты чедип алган-дыр бис бе? Чүү деп чаа сөс өөренип алдывыс. Лэпбукту долдурдувус бе? Кичээл – башкы кижиниң болгаш өөреникчилерниң өө, өргээзи. Өргээвис даштында бистиң бөгүнгү кичээлге ажылывыстың түңнели көстүп-түр. Бурун шагдан-на тыва чоннуң өгбелериниң амыдыралының кол өзээ – мал-маган. Көдээ ажыл-агыйга хамаарышкан кандыг-кандыг төлевилелдер амыдыралда боттанып турарыл? Малды моон-даа көвей кылдыр азырап, өстүрер дизе, чүнү канчаар бис? Ажылдаар. | Уруглар карточканы долдурар | (Бот-угланыышкынныг) Кичээлдиң ниити түңнелин үндүрүп билири (Чүнү кылдынганыл?) |