Утренники

Донгак Азията Борисовна

 

 

Скачать:

ВложениеРазмер
Файл Выпускной бал детского сада61.74 КБ
Файл День матери17.67 КБ
Файл Новый год15.15 КБ
Файл Шагаа21.27 КБ

Предварительный просмотр:

Бугу  делегейнин  уруглар  камгалалынын  хунунге тураскааткан  «Экии чай»-деп утреникке  школаже  удедип кирер  уругларнын сценарийге киржип  когузер узунду кезээ.

Сорулгазы: Уруглар чыл дургузунда ооренгени ажык болгаш ажык эвес ужуктери- биле состер тургузуп оларнын ылгалын кок болгаш кызыл оннун дузазы- биле ылгап билирин чедип алыр.База улус мкрнунга уруглар бодун алдынып билирин чанчыктырар.

Дерилгези: Уругларнын баштарынга кедип алыр ужуктерден тургустунган борттер. Буратино( логопед башкы боду кеттинип алган болур). Композитор А.Островскийнин «Малышки из книжки»- деп ырызы.Ужуглел номунун даштын улгаттыр чуруп коргузуп каан болур.

Сценага Буратино ыглап мунгарап кирип келир.

Башкарыкчы: Чуу болду? Канчап бардын Буратино?

Буратино: Эштеримден чарлыры менээ мунгарачыг-дыр. Будун чыл дургузунда мен эштерим-биле ужук-бижикке ооренип келдим ам эштерим мени каапкаш школаже ооренип чоруурунга белеткени бердилер. Оон ынай мен эштеримге «Ужуглел» номун белек кылдыр бээр- деп бодадым номумну чидирип алдым шежил.(ии-ии-ии).

Башкарыкчы: Буратино сени Мальвина арыг-силиг, дыннангыр, кичээнгейлиг кылдыр оореткенне болгай, а сен ону дыннаваанын ол-дур.Номун чуге таптыг шыгжап албаанын ол. Таптыг шыгжап алган болзунза сээн номун кажан-даа читпес болгай.

Буратино: Ынчаарга мен силерден улуг дилег кылыйн. Силер менээ тыпчып берип корунер, оон соонда чер-ле номум чидирбес мен.

( Музыка аайы-биле дилей бээрлер).

Буратино: Тып алдым тып алдым! Экизин ам-на эштеримге белек кылдыр бээр мен. Мээн белекке бээр деп турар номум анаа бодуун эвес, а ол хуулгаазын дириг ужуктерлиг.

( Ном артындан баштарында борттерлиг уруглар уне халчып келирлер).

Уруглар ырлажып тургаш состер тургузар. Ыры «Малышки из книжки»

Нас ты видишь каждый день                                          

Мы труду готовы                                                                                                                            

Нам ни капельки не лень

В строчки становитесь

           Припев.

Эй ,отряд

Ровнее ряд!

Раз, два

Стройся слова.

Всем мы дали имена

Звонкие такие.

Имя «Б» и имя «А».

И еще другие.

                  Припев.

Пусть работа не проста

Мы к труду готовы.

И всегда свои места

Знаем в каждом слове

               Припев.

Мы малы, но не беда, если мы малышки

Ведь без нас ты никогда не прочел бы книжки.

                 Припев.

Книжки ты возьми,  свою

Полистай страницы.

И при , помни, как про нас

В песне говорится.

                Припев.

Ырынын кожумаан ырлап тургаш баштарында борттер кедип алган уруглар состер тургузар.

Эй отряд

Ровнее ряд!  ( марш долгандыр, шеренга турар).

Раз, два ( он солагай талазынче часкаар).

Стройся слова ( фонариктээш состер тургузар).

ЭКИИ

ШКОЛА.

Состернин дузазы-биле домак тургузар ЭКИИ ШКОЛА.

Башкарыкчы: Биске хуулгаазын ужуктерлиг «Ужуглелди » белек кылдыр бергенин дээш четтирдивис Буратино.

Бугу делегейнин уруглар камгалалынын хунуге тураскааткан  байырлалга логопед группада ургларнын ойнап коргускен тоолу «Кызыл бортчугеш».

Башкы: Уруглар чайгы уени бис шулуктерде хойу –биле чугалап кааптывыс. А чайгы арга иштинде болуп турар болуушкуннарны коргузуп турар кандыг тоолдар билир ийик бис уруглар.

Уруглар: «Борбак далган», «Уш адыг», « Маша биле адыг», «Кызыл ботчугеш».

Логопед: Уруглар чайгы аргада болуп турар болуушкунну коргускен тоолувус «Кызыл бортчугешти» ойнап таалынарам уруглар.

( Музыка дынналып кээр).

Башкы: Бир-ле черге Кызыл бортчугеш- деп аттыг бичи уруг чурттап чораан. Ол чылдын уелеринден чайга кончуг ынак уруг чувен иргин. Кызыл бортчугеш аргадан каттаар, моогулээр авазынга дузалажыыр. Уруу эрес кежээ болурга авазы анаа кончуг ынак ынчангаш уруун кызыл бортчугеш- деп адап алган чувен иргин.

Бир-ле хун авазы уруун аргада чурттап турар кырган-авазынга пирожкилер чедирип бээри-биле айбылаан.

Авазы ( бир уруг болур): Уруум пирожкилерни кырган-аванга чедирип берем уруум. Ол чорааш дедир кел чорааш аргадан моогулеп кээр сен.Халы-че кежээпей.

Башкы: Кызыл-бортчугеш чайгы арганын оруу-биле халып чоруп-ла каан. Орук ара ол чечектер чулуп танцылап чораан. ( музыка).

Олу еде кайыын –на ийик бир-ле черден бору халып келген.

Бору ( логпед башкы болур): Кайнаар баарын ол Кызыл-бортчугеш.

Кызыл-бортчугеш ( уруг болур) : Аргада чурттап турар кырган-авамга пирожкилер чедирип бээрим ол.

Бору (логопед башкы болур): Ынчаарга сен бо орук биле халы , бо орук-биле чоруурунга кырган-аванга доаан чеддер сен. Мен бо орук –биле улаштыр оруум уламчылап чоруптарым ол.

Башкы: Кызыл-бортчугеш-даа чузу боор борунун аайынга кирип оске орук- биле чоруп каан. Ол орук –биле чоруурга кырган-авазынын чадырынга ур болгаш чеддер. А борунун чоруткан оруу дорттап чеддер орук болган. Ынчангаш ол Кызыл-бортчугешти мурнай че5де берген.

Бору (логопед башкы болур) : Ток-ток- ток.

Кырган-ава (бир уруг болур) : Кымыл?

Бору: Мен Кызыл-ботчугеш уруунар-дыр мен.Силерге пирожкилер эккелдим кырган-авай.

Кырган-ава: Ынчаарга эжиктин сенчизин шелле сопкаш кирип кел уруум.

Башкы: Бору- даа чуу боор кончуг дурген кире халааш Кызыл-бортчугештин кырган-авазын сыырыпкан. Элээн уе эрткенде Кызыл –ботчугеш кырган-авазынын чадырыга келгеш соктаан.

Бору: Кымыл?

Кызыл-бортчугеш: Мен Кызыл-бортчугеш уруунар-дыр мен. Пирожкилер эккелдим кырган-авай.

Бору: Ынчаарга эжиктин сенчизин шелле сопкаш кирип кел уруум.

Башкы: Кызыл бортчугеш-даа чуу кырган авазынын чадырынче кире хлаан. Коорге кырган- авазы орунда чыткан. Кызыл- бортчугеш кырган авазынын чанынга олуруп алгаш  кайгап айтырган.

Кызыл бортчугеш: Кырган авай карактарын улуун але

Бору: Сени коорунге эптиг болзун дээш улуг каратар диин уруум.

Кызыл бортчугеш: Кырган авай кулактарын улуун але.

Бору: Сээн чугаалаан чуганны дынаар дээш улуг кулактар диин уруум.

Кызыл бортчугеш: Кырган авай холдарыннын улуун але.

Бору: Сени тударынга эптиг болзун дээш улуг холдар-диин уруум.

Кызыл бортчугеш: Оой кырган- авай диштериннин улуун але?

Бору: Сени чииринге эптиг болзун дээш улуг диштер-дир ийийн уруум. АА-АА-АА.

Башкы: Бору –даа чуу боор Кызыл-бортчугешти сыра капкан. Хоптак чазый бору чуу боор чадырдан унуп чадан. Олу еде аргага аннап чораан анчылар чадырга кирип келгеш  боруну коруп кааш оон иштин чара кескеш кырган-авазы биле Кызыл бортчугешти уштуп алганнар.

Кырган иешкилер амырап оорушкулуг оюн оя чурттап чоруй барганнар.

      Логопедия эртеминде ун адаарында четпестерни эдер ажылды тускай чадаларда чарып турар.

  1. Белеткел ажылы.
  2. Унну ададып ооредири.
  3. Унну быжыглаары.
  4. Унну оске унден ылгаары.
  5. Унну харылзаалыг чугаага шын ажыглаары.

Бол-ла бугу чадаларны эртип чорударда чугаа кезээнге оюн мергежилгелерни кылдырып тургаш чорудар. Ону артикуляционнуг мергежилгелер- деп адаар. Уругнун артикуляциялыгорганнары уруг 4-5 харлыында –ла сайзырадыр болза эки-деп айтып турар. Артикуляционнуг мергежилгелернин ужур- дузузы биле уруг  адай албас унун чоорту адап оон чугаазынын хевири чылдан чылче сайзырап эттинип келир.

Ынчангаш дылга мергежилгелерни хунун-не азы уругнун хостуг уезинде кежээки шактарда- даа болза кылдырып турар болза эки.

Логопедия эртеминде артикуляционнуг мергежилгелерни дараазында дурумнерге чагыртып тургаш чорудуп болур:

- Мергежилге бурузун каттаптадыыр шимчээшкинин хензиг узуктелиишкиннер- биле чорудр. (уругнун кылып турарын хынап кору-биле).

- Мергежилгелерни баштай оожум корунчук баарынга кылдырып ооредиир. Чоорту корунчук чокка кылдырыпболур.

- Мергежилге бурузу тускай аттыг болур.

-Артикуляционнуг мергежилгелерни болуктерге чарып болур.

Уругларнын эн нептеренгей адап шыдавазы азы солуп адаары уннерни дыл мурнунун сыылааш уннери  С, З, Ц-ны, дыл мурнунун шыылааш уннери Ш, Ж болгаш дыл мурнунун аяар адаар ажык эвес уннери Р, Л – ды шын адап ооредиирде белеткел ажылы кылдыр ийи кол мергежилгелерни уругга кылдырары чугула.чуге дизе эриннернин туружу унну шын адаарынга чогумчалыг байдалды тургузары- биле. «Херимни тургузары» база «Хоолайжыгаш».

Бирги болуктун С, З, Ц- деп уннерин шын адаарынга дыл бажынын нарын шимчээшкиннери ужур-дузалыг. Дылдын бажын калбарткаш, адаккы удургу диштернин шазынга дегзир.Дылдын кыдыглары устуку даг диштернин шазынга дээп турар. Дылдын мурнуу кезээ устуку удургу диштернин дозунче чоокшулап анаа кызаа одугну тывылдырар. Эриннер хулумзурээн хевирлиг. Аас шала ажык. Дыл аданын сиири шимчевес. База адаккы чаак шимчевес.

Ийиги болуктун Ш, Ж, Ч –деп уннерни адап тура дылды калбарткаш оон мурнуу кезээн устуку удургу диштернин шазынче ору кодурер. Дылдын кыдыглары устуку даг диштернин шазында дээп турар. Дылдын бажы –биле кадыг  талай аразынга кызаа одуг тыптыр. Эриннер бурунгаар бичи шойлу бергеш шала тогерик апаар. Аас шала ажык. Дыл адаанын сиири кодурулчек. Адаккы чаак шимчевес.

Ушку болуктун Л-деп унун адаарда дыл бажы кодурулгеш , устуку удургу диштер дозунге узер. Дылдын сиртинин мурнуу болгаш орта кезектери чавызай бээр.Дыл сиртинин артыкы кезээ бичи кодурулгеш аткаар тыртыла бээр. Дылдын кыдыглары чавызап баткаш, окпеден унген агаар агымын эрттириптер. Аас шала ажык. Эриннер хулумзурээн байдалда. Дыл адаанын сииржигежи ору кодурулчек. Адаккы чаак шимчевес.

Дортку болукке дыл мурнунун Р- деп унну адаарынга дылды калбарткаш, оон бажын болгаш мурнуу кезээн ору кодуруп, устуку удургу диштернин шазынга дегзир, дылдын бажы кужениишкинниг байдалда. Оон ортаакы кезээ чавызааш, кыдыглары устуку даг диштернин шазында дээй берген. Окпеден унген агаарнын агымы дыл бажын туружундан адыра теп, аастан унерге , дыл каттап, пружина ышкаш, эглип кээп сирленнээр. Аас шала ажык . Эриннер хулумзурээн байдалда болур. Дыл адаанын сииржигежи ору кодурулчек. Адаккы чаак шимчевес.Ынчангаш уннернин артикуляциязынга дылдын бугу шынганнарынын  нарын  ажылы негеттинер. Ол ажылга болук мергежилгелер ажыглаттынар.

Бирги болуктун уннерин шын углап адаарынга дараазында мергежилгелерни ажыглаар. «Хулумзуруг», « Херимчигеш», «Хуурекчигеш», « Дылчыгашты тогары », «Блинчиктер», «Чайганыыш», «Дишти аштаар», «Дагжыгаш», «Хендиржигеш» дээн хевирлиг мергежилгелер кирер.База Т биле С-деп уннерни адаар мергежилге ТЭС, ТЫС  Ц-деп унну болдурар.

А ийиги болукке «Бажынчыгаштычугайлаар», «Моогужугеш», «Амданныг варенье», «Аякчыгаш» дээш оон-даа оске мергежилгелер кирер. База Ч-деп унну ададыырда Т-биле Щ- деп уннернин дузазы-билеТ Щ чоорту дургенТ Ы Щ , Т Э Щ –деп ададыыр.

Ушку болуктун Л- деп унунге база ол-ла  устунде мергежилгелерни катпышаан немей кылдырар ужурлуг мергежилгелер «Индюк» «Пароход» -деп мергежилгелер кирер. База К Г- деп уннерни адаар мергежилге Л-деп унну тывылдырар.

Дортку болуктун Р-деп унуге устунде мергежилгелерни кылдырбышаан немей кылдырар мергежилгелер «Сегелчигешке чет», «Дуччукчугашка чет», «Барабанчылар» « Автомат»-деп мергежилгелер хамааржыыр. А «Автомат»-деп мергежилгеде Т-Т –деп унну дурген ададыырга Р-деп ун чоорту тыптыыр.

Ынчангаш артикуляционнуг мергежилгелерни хун буруде ажыглап тургаш уругнун адй албас уннерин адап чанчыктырып ап болур. Артикуляционнуг мергежилгелерден ангыда уругнун  чугаазы сайзырангай болурунга салааларга оюннардан хойну ойнадып кылдырар болза уругнун чугаа кезээ сайзырангай болур –деп чуулду ооредилге аргаларында хойу –биле айтып турар.

Уругга унну быжыглаары.

Силернин уруунар  3-4 харлыында чугаазынга чамдык уннерни шын эвес адап база оске уннер- бт-иле солуй адап турган  болза. Ол логопед группага барып тургаш уруг адап шыдавазы уннеринге белеткел ажылын эртип алган. Вазы оскээр чугаалаарга дылынын шимченгир талаларын артикуляционнуг мергежилгелернин дузазы-биле чедип алган. А унну ададып ооредири –деп чадага чагыртып алгаш унну янзы-буру оюннарнын дузазы-биле унну адап ооренип алган.

А унну быжыглаары болгаш унну оске унден ылгаары база унну харылзаалыг чугаага шын ажыглаары-деп чадаларга уруг ам-даа школа назыны киргижеге чедир унну быжыглаар чаданы эртер.

Унну быжыглаары-деп чадага даянып алгаш корээлинер. Уру гунну адап турар-даа болза ол унну домей-ле уругнун чугаазынг быжыглаары албан болуп турар.

Чижээ:т бирги болуктун сыылааш уннерин уруг адай албас турган болза бо уннерни быжыглап оларны А, Ы деп ажык уннер-биле каттышкан слогтар болгаш состер –биле элээн уенин иштинде уругга унну быжыглап ооредиир. Чуге дизе уннерни ажык уннер-биле катай адап турда, эриннернин туружу уннерни шын адаарынга чогумчалыг байдалды тургузар.

Ийиги  болуктун шыылааш уннери А, У О деп  ажыкуннер-биле каттышкан слогтар болгаш состер- биле элээн уенин иштинде унну быжыглап уругга ооредиир.Чуге дизе шыылааш уннерни ажык уннер- биле кады адап турда, эриннернин туружу Ш-Ж деп уннерни шын адаарынга чогумчалыг байдалды тургузуп турар.

А  ушку болуктун Л-депунун логпедия эртеминде ону дедир слогка болгаш состун соолунге турда ооредип эгелээр. Л-ЫЛ –ОЛ-УЛ

                                            ААЛ-ООЛ-СААЛ-ЧУУЛ

                                           БЭЭЛ-ЧЫЫЛ-ЧУУЛ.

Дортку болуктун Р-деп унун быжыглаарда Т-Д-деп ажык эвес уннер-биле каттышкан слогтар болгаш состер биле элээен уенин иштинде ажылдаза эки. Чуге дизе Р-деп унну бо  ажык эвес уннер-биле катай адап турда, дылдын туружуР-деп унну шын адаарынга чогумчалыг байдалдытургузуп турар.

Ынчангаш уругга моон мурнунда адай албазы унну хой слогтарга состерге домактарга ажыглаар болза эки. Соскеажыглап тура уругга уннун туружун состун кайызында турарын тодараттырар. Ол-ла состери-биле домактар чогаатырар. Хой чуруктар коргузуп  ададыыр. Уруг адап тура чамдык состерни шын эвес адаптар таварылгада оон эдилгезин чорудар. Биче моториказын база сайзырадыыры-биле чуруктарны оннедиир. Оннернин шуптузун шын танып билиринге чанчыктыр. Бол-ла бугу чуулдер-биле чергелештир дылга мергежилгелер домей-ле чыдып калбас. Артикуляционнуг мергежилгелерни эртен база кежээ кылдырып турар болза уруг школа назыны чеде бергижеге азы школага –даа оорени бергеш уруг домей-ле оон биле таныш болгаш ун ужук адаарынга уругнун артикуляциялыг органнары сайзырангай болур болгаш ун адалгазынын шын туружунга дораан чагырты бээр ужурлуг.

«Алдын кус» байырлалында улуг болуктун логопед группада турар уругларынын ойнап куусеткени тоолу «Чиполлино болгаш кум кабачок». «Кустун дужуду»-деп сценарийде уругларнын ыры шулук танцы ойнаан соонда тоолду рольдап ойнап кууседиир.

( Зал иштинде тоолдун ролюнда ногааларнын оргээлерин оргээ хевиринде онгур чараш улуг кубиктер- биле тудуп тургускан болур). Оожум хогжум дынналып кээр.

 Логопед: Бир-ле черге Чиполлино -деп оолчугаш чурттап чораан. Ол кабачоктар чурттап турар сууржугашка аалдап келгеш анаа ур эвес чурттаар деп бодап алган. Орта чурттап тургаш, Виноград-деп идик кылыр мастернин  чанынга идик кылып ооренип-даа алган чувен иргин.Бир-ле хун Помидор- деп дээрги сууржугашче дээрбечилер эдертип алгаш халдап келген. Ол бир кабачоктун бажынын эжелеп алган. Чиполлино оорлери болур Грушаны Виногадты эвилелдеп алгаш Кабачоктун бажынын дедир дааш шимээн ундурбейн чеде бергеш кодуржуп эккелгеш сумелешкеннер:

Груша: Помидор оттуп келгеш бисти сурер эвеспе.

Логопед: Деп профессор Груша айтырган.

Виноград: Ындыг харын ам канчаар бис.

Логопе: Деп Виноград харыылаан.

Чиполлино: Кортпанар оннуктер менде мындыг бодал бар. Бажынчыгашты аргага чажырып каар.

Логопед: Деп Чиполлино сумелээн.

Груша: Ой мээн ында таныыр оннуум кок-кат чуртттап турар анаа чедирип берээлинер.

Логопед: деп Груша сумелээн.

Логопед: Шак-ла ынчаар кабачоктун бажыны кок-каттын бузурелдиг холунче кирген.Чиполлино Кабачокка ынчаалдыр дузалашкан. Кабачоктун бажынынын чиде бергенин билип кааш Помидор хорадап будун суурнун чурттакчыларынга амыр - дыш бербестеп туруп берген. Олу еде согуна оол Чиполлино Вишнянын оргээзинге аалдап чеде бергеш Редиска дээр уруг –биле найыралдажып алган. Олар иелээ Вишня- деп уругну коруп кааш ону кыйгырган.

- Вишня! Вишня! Вишня!

Вишня: экии силерни мен танывас- даа болзумза найыралдажып алыйн.

Редиска: Мени Редиска дээр.

Чиполлино: Мени Чиполлино дээр.

Вишня: Ийе ийе мен силерни Помидор-дээр дээргиден дыннаан мен.

Логопед: Вишня Чиполлино Редиска ужелээ хоглуг ойнап чоруп кааннар. Хенертен Помидорну коруп каан. (Уруглар танцы ойнаар).

Вишня: Дурген дезинер Помидорга четтирбенер.

Логопед: Деп Вишня сымыранган.  Чиполлино биле Редиска дезипкеннер. Вишняны Помидор кармактап алгаш оргээзинче эккелген. Дараазында хун Вишня аарый берген.

Вишня: Чиполлино, Чиполлино.

Логопед: Деп Вишня чугааланып чыткан. Вишня дунмазы аарый бээрге Вишнялар угбалары дунмазынга эмчи чалапкан. Эмчи огурец келгеш Вишняны шинчип корген.

Огурец: Эштеринден чарлырга кандыг-даа берге аарыг ында каар.

Логопед: Деп огурец чугаалаан.

Помидор: Чуну мегелеп тур силер.

Логпед: Деп Помидор коскенип алгырган.

Огурец: Мен шынын чугаалап тур мен.Чуге Вишняны эштери-биле ойнатпайн турар силер.

Логопед: Деп  эмчи огурец тайылбырлаарын кызыткан. Помидор хорадааш огурец эмчини ундур сывырыпкан. Вишня хоокуй албан кадык апаргаш,  эштерим –биле ойнаар мен-деп ол боданган. Ынчаар-ла Вишня Помидорга домей борбак, ону кызылзымаар- даа болза, кат аймаа болуп хуула берген. А согуна биле Редиска Вишня оннуун бодап,  амданы ажыг болуп артканнар. Ол ында баады мен мында келдим.

( Тоолдун ойнакчылары шупту четтинчип алгаш, ада- иелер мурнунга могеер).

Улуг  болукке ада-иелер болгаш уругларнын аразынга болуп эртер ог-буле байырлалы .

                                                            «Чараш тода чугаалажыыл» .

Сорулгазы: Уруглар садынын ада-иелерин логопедия ажылынын угланыышкынынче сонуургалды бедидер. Уругнун артикуляциялыг моториказын база чогаадыкчы ажылын сайзырадыыр. Урулар боттарын улус мурнунга тудуп билиринге кижизидер.

Логопед: Экии уруглар! Экии эргим ада-иелер! Бо хун силерни солун хоглуг байырлал «Чараш тода чугаалажыыл» депбайырлалче чалаан бис. Бисти солун хоглуг даалгалар онаалгалар манап турар. Ынчангаш шупту хоглуг солун сергек аажы- чанга бургедипкеш байырлалывысче кирээлинер.

( Маша коступ келир).

 Маша:Мен бажа силейнин байыйлалынайга кийжий дээш чедип келдим. Тулук бажа оойенип алдым.

Аъдымга мээн ынаам дендии

Ак- хай дугун дыйап бээй мен.

Аъдымны мен мунуп алгаш

Аалдай кежип чойуптай мен.

Логопед: Мен чуну- даа билбейн бардым Сен чуу деп тур сен Маша?

Маша: Мен бе? Мен тулук чугаалап туй шээй мен. Мында байыйлал болуп туйай дээйге келдим. А байыйлалда тулук чугаалаай ыйлаай болгай.

Логопед: Эки-дир Маша бистин байырлалывыста келгенин дээш ооруп тур бис. Ынчалза-даа бис сээн чугаандан чуну- даа билип чадап калдывыс Машенька. Ам сээн чараш тода чугааланырынга дузалыг болур кылдыр сээн чуггаан кезээнге бичи ажыл чорудар дыр бис.

Маша: Кандыг ажыл мен чуну кылый  мен.

Логопед: Кортпа Маша сен чуну-даа кылбас сен. Уруглар Чараш тода чугааланыыр дизе чуну кылза эккил бис Машага чугаалап берээлинер.

Уруглар: Салааларг оюннар дылга мергежилгелер чугаа сайзыралынга оюннар ойнаар.

Тоолдар ойнаар шулукткр чугаалаар.

Маша: Бо-ла хамык чуулдейге мен канчап оойениий мен.

Логопед: Кортпа Машенька бис уруглар-биле дузалажыыр бис ада-иелер база дузалажыырындан чажам дивес.

Маша: Ой экизин мени чараш тода чугаалаайынгаоойедип каап койунейем уруглар.

Логопед: Уруглар Машага баштай салааларга оюндан айтып берээлинерем. Оюн «Моя семья».

Маша: Ой кандыг кончуг солун чоой мээн салааларым ээлдинмейн баар часты.

Логопед: Ол эки-дир Маша Дараазында даалганы кончуг таптыг база коруп ал.Уруглар Машага дылчыгажывыс дузазы-биле тоолчугаштан ойнаптаалынарам.

( Артикуляционнуг мергежилгелер: Тоол «Хоглуг дылчыгаш».

Маша : Ой солунун бо хамык мейгежилгелейни мен канчап сактып алыр мен.

Логопед:Бо мергежилгелерни кылырда хуну-некылып турар сен Маша Ынчан кончуг дурген

Улуг болукке болуп эрткен «Чаа чыл моорлап келди» деп утреннике логопед группада турар улуг болуктун уругларынын кууселдези- биле тоол «Винни Пухтун ужуралдары.».

( зал ишти чараш бацырланчыг хевирде дериттинген уруглар шаптараазынарлыг орукту эрткеш, «Тоол ораннынга» аалдап келир. Тоол оранынын ээзи тоолчургу кыс оларны уткуп алыр).

Тоолчургу кыс (логопед башкы боду болур) :  Экии уруглр ! Бистин хуулгаазын тоолчургу оранывыста аалдап келгенинер дээш улуу - биле ооруп четтирдивис. Тоолдар шупту хуулгаазын болур уруглар. Ында болуп турар болуушкуннар база шупту хуулгаазын. Тоолдарнын маадырлары кижилер-даа, дириг амытаннар даа бооп болур. Ам мен силерни «Тоол оранында келгенинер дээш » арыжыктар кылдыр хуулдура кааптайн. ( хуулгаазын ыяжы-биле уругларны дескиндир долганыыр, оожум урер). ФУУ!

( Уруглар шупту сандайларынче ушкан арылар оттунуп)  Ж-Ж-Ж-ЖЖ-ЖЖ-ЖЖЖ-ЖЖЖ-деп унну оттунуп чоруп каар.

Тоолчургу кыс: «Тоол оранынын» маадырлары Винни Пухтун ужуралы- деп о юн коргузуунче силер бугудени чалап туру.

Бир-ле черге Винни-Пух-деп чогаалчы шулукчу ыраажы адыгжыгаш чурттап чораан. Ол бодунун чогаадып алганы ырызын ырлап чораан.

Винни-Пух ( Бир уруг болур):       Тара-тара тара –ра!

Трап пам –пам тири рам пам-па!

                                            Тири-тири –тири-ри! Трим-пим-пим тири рим-пим-пи!

                                                 Арыжыктар оонден мен амданныг чигир чиксеп чор мен.

                       Анаа баргаш таптыг Амданнанып чиир-дир.

Тоолчургу кыс: Винни-Пух мед чиксеп ырлап чорааш оннуу болур Пятачокка чеде берген. Пятачоктан ол дилээн.

Винни-Пух: Экии оннук.

Пятачок: Экии.

Винни-Пух: Кужур оннуум мед чиксеп ат болдум. Ыяш бажында ары оонден ары чигири чип алыйн. Менээ анаа ужуп чеддер шардан ачыладып кор.

Тоолчургу кыс: Пятачок Винни-Пухту дыннааш халып киргеш ногаан биле кок шар ундуруп эккелген. Винни-Пух кайызын-даа алыр аайын тыппайн Пятачоктан айтырган.

Винни-Пух: Кайы шарны алыр чоор. Иелдирзин бээр сен бе оннук.

Пятачок: Чок менээ база шар херек, ынчангаш сенээ чуг-ле чангызын бээр мен. Кок шарны ап ал ол дээр онунге домей болур, а бодун булутка домей болур сен. Арылыр сени чер-ле эскербес.

Тоолчургу кыс: Винни- Пух кок шарны ап алгаш арыларже ырлап чоруп каан.

Винни-Пух:                Тара-тара тара –ра! Трам-пам-пам тара-рам пам-па!

Тоолчуруг кыс: Ары оонге чедип келгеш шарын туткаш агаарже ужуп унуп каан.

Уруглар сандайларындан тургаш,  долгандыр тогериктей туруптар,  тогериктин ортузунда Винни-Пух болган уруг  долганмышаан,  ырлай аарак,  шулуктээр).

Винни-Пух:                         Тири-тири-тири-ри!

                                              Три-пим-пи тири-рим пим –пи!

                                                Мен дээрде булут-тур мен .

                                                 Арыжыктар мени чер-ле эскербес!

( Уруглар тогериктей четтинчипкеш арылар оттунуп Ж-Ж-ЖЖ-ЖЖ-ЖЖЖ-ЖЖЖ)-деп унну адавышаан тогериин бичеледир кзыра Винни-Пухче чоошкулап тогериктин ортузунче кирер).

Винни-Пух: Ой-ой -ой! Арылар мени ат кылды дузаланар!

Тоолчургу кыс: Винни-пух арылардан коргуп девидеп могудеп турда шары чарлы берген.Винни-Пух арылардан дезип чоруп каан. ( Винни-Пухтун ролюнда уруг шивини долгандыр халыырга арткан уруглар арылар болуп алгаш ЖЖ-ЖЖ-ЖЖЖ-деп унну ундурбушаан соондан шуужуп алгаш сывыртаар).

Арылар ону сывыргаш Пятачок оннуунун бажыныче киир сывырыпкан.

Винни-Пух: Шаам тонуп кады арылар мени сывыргаш  бээр киир сывырыпты . Ам иелээ койгун оннуувуске бараалам.

(Винни-Пух - биле Пятачок чоруп каар).

Тоолчургу кыс: Эжишкилер иелээ койгун оннуунун оонге чедип келгеннер. Койгун оннуу эжишкилерни киир чалаан.

Койгун: Мээн бажынымче кирер мурнунда ында буттарынар аштанар- деп бижип каан. «Вытирайте ноги». Эрткеш столче олурунар оннуктер.

Тоолчургу кыс: Оннуктер шайлааннар Винни-Пухтун мурнунга мед эккеп салган. Винни-Пух амдананып тынгаш чылганган. Койгун оннуун кээргээш чугаалаан.

Койгун: Медту ап ал оннук белекке бээрим олдур.

Тоолчургу кыс: Эжишкилер эвилен байырлашкаш чорупканнар. Улаштыр олар чоруп олургаш Иа-деп элчиген оннуунге  таваржы бергеннер. Иа оннуу холчок мунгараан холчугеште бодун кордунген турган. Онуунун канчап барганын сонуургап айтырганнар.

-Канчап бардын оннук.

Элчиген: Неделянын чеди хонуунун бо хун торуттунген хунум чуве. Силерни шайладыптар менде амданныг пирог варенье-даа чок, ынчагаш мунгарап тур мен. Оон ынай кудуруумнун кайда уступ чыдып калганын – даа билбейн тур мен. Ам канчаар менче сагыш човавайн чоруптунар оннуктер.

- Мунгарава оннук манаа тур. Бис дораан чедип келир бис.

( Винни - Пух биле Пятачок чоруп каар).

Тоолчургу кыс: Винни-Пух чоруткаш бажынындан горшокта медун, а Пятачок ногаан шарын ап алганнар. Винни-Пух орук ара медун чылгапкаш амданыынга тондур чипкен. А Пятачок орк ара шарын чарып алган. Эжишкилер шала мунгак угунун оонге келгеннер. Угу оннуу унуп келгеш мендилешкен.

Угу: Экии.

Пятачок: Бо чунул оннук.

Угу: Конгамнын тудазы-дыр . Аргага ужуп чорумду шойбек хендир чыткан ону эжиим конгазынын тудазы-кылдыр салып алдым хендирни шелле тыртыптарга конгам дагжай бээр.

( Хендирден туттунуп алгаш азырыптарга хендир уступ келир).

Пятачок: Ой сен мону Иа оннуувуске белек кылдыр бер оон бо хун торуттунген хуну чуве.

Винни-Пух: Бо куруг горшокка байыр чедирген состен бижип берем оннук.

( Саазынга баыр чедирип ткр мен деп чугааланмышаан бижээш  берип каар).

Тоолчургу кыс: Уш эжишки белектерин алгаш Иа оннуунче чоруп кааннар. Иа эжи ол-ла серинде хоолбекте корунчуктенип алган мунгарагай турган. Баштай Пятачок шарынын чарлы бергенин Иага мунгарап чугаалаан.

Пятачок: Мен сенээ белек кылдыр шар  эккел чорумда. Чарлы берди. ИИ-ИИ-ИИ.

Иа: Шары нону кандыг ийик.

Пятачок: Ногаан он чуве.

Иа: Ой мээн ынак онум-дур экизин. А хемчээли кайы-хирел.

Пятачок: Мээн хемчээлим хире.

Иа: Ой экизин мээн ынак хемчээлим-дир.

Винни-пух хуулгаазын сос бижип каан горшогун белек кылдыр берген.

Винни-Пух : Байыр чедирип тур мен оннук.

Угу хендирин белек кылдыр берген.

Угу: Байыр чедирип тур мен.

Тоолчургу кыс: Угунун берген белээн Иа кудуруу кылдыр салыптарга тааржы берген. Эжишкилер Иа эжинин кудуруунун тыпты бергенинге амырап Винни-Пухтун чогаадып кааны ырызын ырлашканнар.                Тара-тара тара –ра!

Трап пам –пам тири рам пам-па!

                                            Тири-тири –тири-ри! Трим-пим-пим тири рим-пим-пи!

Ортумак болукке болуп эрткен «Чаа чыл моорлап келди» деп утреннике логопед группада турар ортумак болуктун уругларынын кууселдези- биле тоол «Хол-хапчыгаш.».

( зал иштин чараш байырланчыг кылдыр шимеп каастаан).

Уруглар Соок-Ирей биле байырлалды уткуп ырлап самнап капкан соонда ол чоруур мурнунда уруглардан дилег кылыр.

Соок-Ирей: Уругларым мен силернин биле хоглээр дээш уе эрткенин-даа билбейн барды мам оске черлерде менадып каан уругларым база бар. Ынчагаш чоруурунче далажы бердим уругларым.( Хенертен ол хлунун хавынын чогун билип кааш девидей бээр).

Ой уругларым чоруур дээримге холум хавынын эжи чогул тыпчып берип корунерем уруглар.

Башкарыкчы: Уруглар Соок-Ирей кырган ачавыстын холунун хавын тыпчып бээлинерем уруглар даштын соок болгай кырган ачавыс холхап чок холлу дона бээр шупту дилээлинерем уруглар. ( уруглар болгаш башкы дилей бээр ол уеде Тоолчургу кыс кирип келир).

Тоолчургу кыс: Чуну дилеп тур силер уруглар мен дузалжыыр мен бе?

Башкарыкчы: Ой Тоолчургу кыс дуза херек болбайн канчаар бис Соок-Ирей кырган ачавыстын холунун хаывн дилеп тур бис. Тыпчып берип корунерем.

Тоолчургу кыс( Логопед башкы боду болур): Ынчаарга хол хапты Орус улустун тоолу «Холхапчыгаш» деп тоолдун дузазы-биле тып алыр бис. Силерге тоолдун маадырлары дузалажыыр,  а силер кончуг кичээнгейлиг дынаар болзунарза хол-хап тыпты бээр. Бир-ле черге кышкы аргага кырган ача  ыяштап чорааш холунун хавын чидирип алган. Хол-хап аргага чыдырда анна,  куске  халып келген.

Куске : (Куске чуруун тудуп алган бир уруг унуп кээр) Кадыг кончуг чараш хол-хап боор. Мен анаа чурттаайн. (хендирге пришепка-биле быжыглаан, куске  чуруун аскаш улаштыр хол-хап хевирин кезип коргускен  хевирге азар).

Тоолчургу кыс: Дараазында хун хол-хапчыгашка койгун  халып келген.

Койгун: Хол-хапчыгашта кым , чурттап турарыл?Мени киирип аап корунерем. ( хендирге пришепка-биле быжыглаан, койгун чуруун аскаш улаштыр хол-хап хевирин кезип коргускен  хевирге азар).

Куске: Пи-Пи Пи мен кускежигеш чурртаптур мен кирип кел.

Тоолчургу кыс:  Дараазында хун холл-хапчыгашка дилги халып келген.

Дилги: Хол-хапчыгашта кым , чурттап турарыл?Мени киирип аап корунерем. ( хендирге пришепка-биле быжыглаан, дилги чуруун аскаш улаштыр хол-хап хевирин кезип коргускен  хевирге азар).

Уруглар : Кирип кел!

Тоолчургу кыс:  Дараазында хун холл-хапчыгашка бору халып келген.

Бору: Хол-хапчыгашта кым , чурттап турарыл?Мени киирип аап корунерем. ( хендирге пришепка-биле быжыглаан, бору чуруун аскаш улаштыр хол-хап хевирин кезип коргускен  хевирге азар).

Уруглар : Кирип кел!

Тоолчургу кыс:  Дараазында хун холл-хапчыгашка адыг  халып келген.

      Адыг: Хол-хапчыгашта кым , чурттап турарыл?Мени киирип аап корунерем. ( хендирге                                пришепка-биле быжыглаан, адыг  чуруун аскаш улаштыр хол-хап хевирин кезип коргускен  хевирге азар).

Уруглар : Кирип кел!

Тоолчургу кыс:  Дараазында хун холл-хапчыгашка  кырган ача кылаштап  келген. Ол коорге черде холл хап шимчеп чыткан. Кырган ача хол - хапты кодуруптерге,  шупту аннар тарадыр халчы бергеннер. ( уруглар пришепкаларны холхаптан адыра чежер).

Соок-Ирей кырган ачавыстын холунун хавы ынчаалдыр тыпты берип тир оо.

Башкарыкчы: Ой кырган ачавыстын холунун хаввы тыптып келген-дир бе уруглар. Тоолдун маадырлары биске дузалашкан шежил уруглар.

Соок-Ирей : Холум –хавын тыпчып бергенинер дээш улуу биле четтирдим уруглар. Ам мени оске черлерде уругларым база манап турар. Мындыг сагыш човаачал уругларымга келир чылын база аалдап кээр мен уругларым байырлыг ужурашкыжеге.

Соолгу чаа инновациялыг технологиялардан традиционнуг эвес аргаларны ажыглаары.

Соолгу уеде традиционнуг эвес аргаларны башкылаашкын ажылынга хой ажыглаар болза эки-деп ооредилгенин чаа технологияларында айтып турар. Уругнун кадыкшыл байдалынга ужур дузалыг аргаларны,  кандыг-даа кичээлдерде традиционнуг эвес аргаларнын ужур-дузазы биле чедип ап болур.

Бо хуннерге-дээр традиционнуг эвес аргаларнын билдингир хевирлери кайы ковей. Чижээ: Тоол терапиязы, чурук терапиязы, чыт терапиязы, он терапиязы, ыры терапиязы, элезин терапиязы, пос  терапиязы, дой(хир)терапиязы дээш оон-даа оске.

Мээн ажыглаксап доктаап тодаргайлап коргузуксээн традиционнуг эвес технологияларым болза чыт терапиязы, ыры терапиязы, он терапиязы, тоол терапиязы, элезин терапиязы.

Бо-ла бугу аргалар уругнун психиктиг база эмоциялыг  талазын бедидер.

Чыт терапиязы дээрге эфирлиг  устернин дузазы- биле эмнээри.

Сорулгазы: Тынныышкын органынын шынган эттерин быжыктырар. Уругнун сонуургалын болгаш хей адын кодурер. Эртемденнернин  истеп тодаратканы- биле алырга чыт терапиязы кижинин чуг-ле хей аъдын кодурер эвес, а аажы-чанын база оскертир- деп айтып турар.

Бо-ла аргаларга даянып алгаш лимоннун азы апельсиннин уске синирген чыды биле уругнун турупкан азы оскээр чугаалаарга хоон чок сеткилин бедик деннелге оттурар.

Ажыглап болур материалдары: чыт чырыы база медальоннар-даабооп болур .

Ыры терапиязы аялганын дузазы-биле эмнээри.

Сорулгазы: Эмоциялыг  эки талаларны тургузар. Шимчээшкинниг кылдыныгларны оттурар. Артикуляционнуг база тыннышкын аппарадын сайзырадыыр.

Ырынын эмнээшкин терапиязы уругга баштын мээзинин шынганнрын быжыктырар мага боттун будумелдер солчулгазынга база хан эргилдезинге дузалаар.

Ырынын кол тода чадазы уннер болуп турар. Оожум аялга чугаа кезээнде оскерлиишкиннер бар  уругларнын нерви ситемазын оожуктурар.

Музыкалыг ритмика кичээлдерде уругун ниити моториказын база чугаа сайзыралын эмнээр.

Ыры терапиязынын ажыглаар приемнары: Ырыны дыннап билири. Ырынын аайы-биле ритмиктиг шимчээшкиннерни кылыры. Ырынын уделгези-биле арыг чугааларны ырлап кууседири.

Ыры эмнээшкинин уезиндесагыыр принциптер: ырыны дынаары 10 минутадан эртпес. уругларга тааржыыр ырыны шилип алыр. Кичээлде чангыс азы ийи ырыны ажыглаар.

Он терапиязы: Чырыкты болгаш оннун шынарларын оорениир эртем.

Сорулгазы: 

Эртемденнернин тодарадып кааны-биле алырга он кижинин иштики сагыш сеткилин оожургадыыр эргеледиир шынарларлыг база оске –даа талаларлыг.

Оннун уругнун организминге тарадыр талалары:

Кок, ак-кок он- оожургадыыр он.

Кызыл, ак-кызыл он: ажылдаарын бедидер, чылыгны сагындырар.

Ногаан он: эки сагыш сеткилди оттурар.

Сарыг он: оорушкуну болгаш оожургалды оттурар.

Ак он : сагыш сеткилди оожуктурар эргеледиир.

Ажыглаар материалы: Светильник дузазы- биле тааржыыр онну шилип алыр.

Тоол терапиязы: Шупту чувени хуулгаазын арга- биле эмнээри.

Сорулгазы: Сагыш сеткиди хуулгаазын арга-биле сайзырадыыр.

Тоолдар уругга кайгамчыктыг энергияны берип турар. Оон дузазы-биле уруглар чогаадыкчы тала - биле сайзырангай эки багай талаларны ылгап билир. Эки чуул кажан-даа тиилээр –деп чуулду шупту угаап билир- деп чуулду шупту кончуг эки билир бис.

Тоол булуннарын база шупту ажылывыста ажыглап турар бис.

Тоолду чогаадып тургузары уругга чуден артык солун чуул болуп турар. Оон биле чергелештир уругнун чогаадыкчы аргазы улам бедиир.

Элезин терапиязы: Уругну эн-не солун ылап дириг бойдус биле харылзаалыг кылдыр эмнээри.

Сорулгазы: Уругнун кинетиктиг  минниишкинин база биче моториказын сайзырадыыр. Уругнун турупкан байдалын оттурар. Дириг бойдустун энергиязы-биле уругнун эмоциялыг байдалынга энергияны ап куш киирерин сайзырадыыр. Сос курлавырын, харылзаалыг чугааны база чугаанын лексиктиг- грамматиктиг тургузуун сайзырадыыр. Ужук - бижик ооредилгезинин чорудуунга дузалаар.

Уруг элезин суг биле кара чажындан –на эгелеп ойнай бээр болгай. Ындыг хевирге ойнаары уругга кайы хире оорушкуну эккеп турары кижи ону чугаалап четпес. Ол ажылга уругнун албан ийи холу катай ажылдап турар. А кыдыраашта азы самбырада чуг-ле уруг он холун ажыглаар болгай . А элезинге уруг бижип чуруп бажын кылып азы кадык кылып, азы кандыг-ла бир чуул кылырга уругнун хары угда баш мээзинин ийи талазы денге ажылдап турар болур.Ынчангаш уруг чайгаар-ла боду чугааланып кылып турар чуулунче хандыкшый бээр. Ынчангаш чурулга- даа, эптеп кылырынын даа, лепканын –даа кичээлдеринде хун буруде уругга ажыгладып турарывыс материалдарнын орнун дириг бойдус солуптарга уругга чугаалап четпес хуулгаазын сеткил ынчан тургустунуп келир.

Бо уеде традиционнуг эвес аргалар уругнун чугаа сайзырлынга кончуг ужур дузалыг деп чуулду кордувус. Ынчангаш эргим башкылар соолгу арга дуржулгаларны ооренип тургаш, бичии чаштарывысты келир уенин «лидер» хамаатылары кылдыр кижизидип остурээлинер-деп кыйгырыгны кыйгырдым .

Бижик ооредилгезинге мастер класс.

Темазы: У-деп ун болгаш У,у-деп ужуктер.

Сорулгазы: Уругларга чаа ооренип турары уннун артикуляциязын адап ооредиир. База ол ышкаш ол уннун ужуктерин танып билиринге чанчыктырып ооредиир. «Кыш-деп темага сос курлавырын байыдар». Уругларнын биче моториказын сайзырадыыр. Уругларны  бойдустун чараш чуулдеринге кижизидер.

Дерилгези: П.И. Чайковскийнин «Чылдын уелери»- деп ырызындан узунду; «кышкы арганы»коргускен дерилге: кылымал шивилер, будуктар, ховен, саазындан кезип кылган харлар,  корзинкада чочагайлар, фланелеграф, черлик дириг амытаннар чуруктары, Эфирлиг ус база саваларга  элезин.

Кичээлдин чорудуу: 1 Организастыг кезээ:

Экии уруглар. Бо хун биске бижик ооредилгезинге ажык кичээлболур.

Мен силерге тывызык сала кааптайн тывынарам уруглар:

Чернин кыры шупту,  ак чоорган-биле шыптынган,

Хемнер холдер шупту, кылан шил дег хуулган

Чылдын кайы уезил ол тывынарам уруглар? (кыш).

Эр-хейлер. А чылдын кышкы уезинин айларын адаптынарам уруглар? (    

Эр-хейлер.

2 Кичээлдин темазы-биле таныштырылга.

Уруглар бо кичээлде чаа ун болгаш ол уннун ужуун оорниир бис. Ол унну ооренииривиске биске кышкы аргада чурттап турар амытаннарнын бирээзи дузалаар. Ынчангаш шупту кышкы аргаже аян чорук кылыр бис.

3 Кол кезээ: А) Псигхогимнастиктиг этюд.

Уруглар шупту карактарынар шийип алгаш мээн чугаалаан чугаамны болуп турар кылдыр бодап алынар. ( Кышкы арга-деп слайд база ыры «Чылдын уелери»).

Кудумчуда кыш душкен. Долгандыр шупту бойдус ак-хар -  биле шыптынган. Бис хаактар кеткеш кышкы аргаже чоруп каан бис. Арыгда шупту чуве оожум. Ыяштарны  хар янзы буру хээлер-биле шыпкан. Шупту чуве кончуг чараш. (башкыуругларнын  эргек салаа дозунге эфирлиг усту устурер) Ам карактарынар оожум ажыда кааптынар уруглар. Тоолзуг арганын булуну бистин мурнувуста.

Б) Ароматерапия: Арганын чаагай пошсуг дытсыг шивизиг чыды биске  сериин салгын аайы -  биле эстеп келди уруглар. Арганын чаагай чыды чаагай-дыр бе уруглар?. ( Адыжын уруг бодунче челбип тургаш кылыр).

Кышкы арганы чуу кончуг чараш хуулгаазын хевир киирип турарын билип алыылынар уруглар мен силерге тывызык сала кааптайн тывынарам уруглар.

Чернин кыры шупту ак ширтек- биле шыптынган. Чуу-дур ол тывынарам уруглар? (хар).

Эр хейлер кышкы арганы чуу хевир киирип каастап турар болду уруглар? (хар).

В) Тоол терапиязы: Ам хар кайыын кээп турарын билип алырда «Харжыгаш» -деп тоолду коруп корээлинер уруглар.

Бир-ле  черге аяс кок дээрге булутчугаш,  тыптып келген. Оон хевири кандыг геометриялыг хевирге домей - дир уруглар? (тогерик). Эр-хейлер ам шупту булутчугаштын хевирин туткаш ак- кок дээрге булуттар бооп шимчээлинер. (долганыыр).  Ол булутчугаштын иштинге харжыгаш чурттап турган чувен иргин уруглар.  Оон хевири кандыг геометриялыг хевирге домей - дир уруглар? (хой булунчук). Бо хой булунчук каш булуннугул санап тургаш

тодарадып алыылынар уруглар.

( 1, 2, 3, 4, 5, 6). Бистин харжыгажывыс  алды булунчукка домей болган дыр бе уруглар. Харжыгаш булут иштинге чурттап турарга анаа чалгаранчыг болу берген ынчангаш ол черже дужуп бадар – деп шиитпирлеп алган. Черже дужуп бадарда ол зонтик тудуп алган. Зонтиктин хевири кандыг геометриялыг хевирге домей-дир уруглар? ( Уш булунчук).  Ам шупту зонтиктин хевири уш булун чукту тудуп алгаш харжыгаштын канчаар черже дужуп бадыпканын корээлинер. Харжыгаш танцылаарынга кончуг ынак болгаш черже танцылап дужуп бадыпкан.  ( долгандырыг-биле шимчээшкинин оттунер). Чер кырынче дужуп бадып келгеш ол бодунун оорлери болур харжыгаштарга катчы берген  (  геометриялыг хевир  6-  булукчукту кышкы аргага чада салгылаптар). Бистин харжыгажывыс оорлери – биле катчып алгаш ынчаар - ла чернин кырын каастап шыпкан чувен иргин уруглар. Хар кайыын дужуп бадып келген-дир уруглар? ( булуттан).

Кышкы аргада оон ынай чулер бар-дыр уруглар. ( шивилер, ыяштар, черлик дириг амытаннар).  

Кышкы аргада чуу-деп черлик дириг амытаннар чурттап турар дээр силер уруглар.  (койгун, бору, адыг, дилги, диин).

Эр-хейлер. Ынчаарга уруглар койгун, дилги, адыг бору, диинни чангыс сос- биле чуу-деп адап болур бис уруглар? ( аннар, амытаннар). Эр-хейлер а ийи состун дузазы - биле чуу-деп адап болур бис уруглар? ( дириг амытаннар). Эр хейлер,  а уш состун дузазы-биле чуу –деп адап болур бис уруглар? (черлик дириг амытаннар). Эр-хейлер.

4 Чаа тема –биле таныжылга.

Уруглар  бо кичээлде бистин оорениир ужурлуг уннувустун адалгазын  арганын черлик дириг  амытаннарынын  аразындан бир черлик дириг амытан биске дузалажыыр ужурлуг . Ол чуу-деп черлик дириг амытаныл –деп чуулду билип алырда дараазында чурукту корунер. Арганын кок борузу улуп тура чуу-деп ун адап улуду уруглар (слайдыга бору чуруун коргузер оон улан унну слайдыдан дынналып келир) (У-УУ-УУУУ-УУУУУУУ).

Эрхейлер бо кичээлде оорениир ужурлуг унувустун адалгазын адаарынга биске  бору дузалашкан-дыр .

Ам шупту боруну оттунуп корээлинерем уруглар  ( У-УУ-УУУ-УУУУ-УУУУУ).

Эр-хейлер уруглар бо унну адап турувуста бистин эриннеривис хоолай дег шойлуп унуп келир-дир бе уруглар? (ийе). А у-деп ун ажык ун чуве бе азы ажык эвес ун чуве бе уруглар?

Силер чуу-деп бодаар –дыр силер? Унну каттап адааш тодарадып корээлинер. (адаар).

( ун ажык ун –дур) . А бо унну ажык ун - деп канчап билип кааптынар? ( у-деп унну адаарывыска аастан унген хей шаптыктарга таварышпас). ( Эр-хейлер).

Ажык уннерни адап турувуста аастан унген хей шаптыктарга таварышпас  деп бичии дурумчугешти кончуг эки билир бис уруглар. А ажык эвес уннернин адалгазынын дурумун кым чугаалаптарыл?

5. Сенсорлуг болгаш кинестетиктиг сайзыралга оюн «Ужукту таны».

( Башкы уругларга элезин уруп каан саваларны улеп бээр , элезин адаанда саванын дувунде ужук  чыпшырып каан болур уруг ону салааларынын дузазы-биле суйбап оргаш ужукту таныыр). Башкы уруглардан айтырар.

Аяна сенде чуу-деп ужук бар-дыр ( А) Ол ужуктун унну ажык ун бе азы ажык эвес ун бе?

( элээн каш уругларны айтырар)   ( уругларнын ооренген ужуктери болур).

6.  У, у –деп ужуктер-биле таныжары: Уруглар бо кичээлде адап ооренгенивис У –деп уннун ужуктери-биле таныжар бис. Ынчангаш дараазында чурукту корунер. Бо болза   у-деп  ужуктун парламал хевири: Бо улуг парламал У-дур урглар, а бо парламал бичии  у-дур урглар. Парламал ужуктерни бижикке бистер номдан коруп болур бис, а бижимел хевирин кыдыраашка бижиир бис уруглар. Бо бижимел улуг У-дур уруглар, а бо бижимел бичии  у-дур уруглар. ( Физминутка).

Ам кыдырааштарывыска бижимел улуг  У-нун ужуун канчаар бижиирин корээлинер.

Эр- хейлер . Ам парламал улуг У- ну  хуулгаазын элезин саваларвыстын иштинге бижиптээлинер урглар. ( баштай элезинге салаавыс бажын дегзип алгаш ийленчек чолдак  дорттан шыйып алыр бис, ол дорттун эгелээн бажынга дужааштыр  салавысты устурер бис. Оон улаштыр база ийленчек узун дортту шыйар бис ).  Бис хуулгаазын элезин савларывыста   У - деп уннун парламал улуг ужуун салааларывыстын дузазы - биле хуулдуруп алдывыс. А бичии парламал   у-деп ужуктун хевирин бижиирде ( Улуг  У-нун чанынга  оон кежилишкен дорттарынын дужунга салаавыстын бажын дегзип алгаш ийленчек болгаш баштайгы дырткан доттан – да чолдак дортту шыйар бис, ол дорттун эгелээн бажынга дужааштыр салаавысты устурер бис . Оон улаштыр база ийленчек  узун дорту шыйар бис. Ам бистин хуулгаазын элезин саваларывыста У-деп парламал  ужуктун улуг болгаш бичи ужуктери салаларывстын дузазы- биле хуулдунуп бижиттинген. Кылган ажылдарывыс  у-нун парламал ужуктеринге домей- дир бе? Уруглар домейлеп корээлинер (коор).

7: Оюн «Сегелинге чет» Уруглар даразында мен силерге у-деп ун кирген состер чугаалап бээр мен, а силер бир талакы холунарнын адыжынын даштын сегелинерге  бичии-ле четпес кылдыр тудуп алынар. Мен состерни адаарымге сос каш кезектен туругутунганын тодарадыыр силер. Состерни адаарымга силер база адаар силер оон сегелинер холунарга каш каттап деггенин санап тодарадыыр силер. Ол болза состун каш кезектен тургустунганы ол болур.

УРУГ, УЛУГ, ЧУУР, УК, УДУУР, ЧУРУУР, ЧОРУУР, УГУЛЗА, УЛУ, СУЛА, СОЛУН, ЧУНГУУ, ЧУНГУУЛААР, ЧУЧУУЛААР , СУГ, ЧУН, УЛУУР .

8:  Оюн «Борбак хар».  Уруглар бо адаанывыс состерни сактып албышаан база сактып албайн барган кижи кандыг-даа болза состу адап тургаш сотернин дузазы - биле «Борбак хар»  –деп оюндан ойнатаалынарам. Мен бир состу адааш бир уругдан четтиниптер мен, а  ол уруг база бир состу адааш дараазында эжинден четтинер, Ол эжи база бир состу адааш дараазында эжинден четтинер ынчаар-ла состеривис  хар борбактааны-дег шимчеп чоруптар. Ылагыя у-деп ун кирип турар состу адаар болзувусса улам эки болур уруглар.

Эр-хейлер состернин дузазы-биле борбак хар деп оюнувус ойнатывыс уруглар.

9: Туннел:  Уруглар бо кичээлде чуу-деп ун база ужук ооредивис уруглар? (У) Эр хейлер бо ооренген ужуувус ажык ун бе азы ажык эвес ун бе уруглар?  Чуге ынчаар билип алган бис. Чуге дизе У-деп унну адап турувуста аастан унген хей шаптыктарга таварышпайн турар болган ынчангаш у-деп ун ажык ун –деп чуулду билип алган бис. База кандыг аргага барып четтивис уруглар? ( кышкы) Кышкы арганы чуу кончуг хевир киирип каастап турур болду ( хар) . Ынчаарга дээрден дужуп баткан чангыс хар-даа оорлуг деп чуулду харжыгаш-деп тоолга база кордувус уруглар . Ам бо кичээлге шупту идепкейлиг бот-бтотарывыс дыннажып кичээлге эки ажылдаанывыс туннелинде «Шупту чуулду денге улежиир бис» -деп ырыны белек кылдыр  бот-бтоттарывыска соннээлинер.

     

Бугу делегейнин херээженнер байырлалынга тураскааткан утреннике логопед группада турар уругларнын киржип чоруткан ажылы:

Логопед: Карангыда кавай чайгап

                   Карак шимейн чордун авай.

                    Оглун кызын остурер –дээш,

                    Олут –дыш чок чордун авай.

- Уруглар! Бо хун бистер бугу делегейнин херээженнер хуну Март 8-ти демдеглеп эрттирип турар бис. Силер билир силер кандыг-даа байырлал амданныг чигир шоколад чокта солун эвес ийикпе уруглар. Ынчангаш бисте кофеталар чуртундан аалчылар аалдап келген. Ол чуртта чурртап турар куштар, аннар ыяштар, бажыннар шупту конфет шоколадтардан буткен чурт болуп турар.

Уруглар конфета дээрге чигирзиг кондитерлиг кылыг-дыр. Онуч ус чыл бурунгаар Россияга эн бир дугаар кондитерлиг фабрика кылып эгелээн. А оске чурртарга чигирзиг чуулду ангы0ангы чимистерден, унуштерден, дагаа чуургазындан, тооруктардан каттардан ийи чыл бурунгаар кылып чип турганнар. Амы уеде янзы- буру конфет шоколадтарнын хевирлерин ундуруп кылып турар. Оон хевирлери янзы-буру геометриялыг хевирлерге домей- даа болгулаар.

- Кандыг геометриялыг хевирлер билир ийик силер уруглар?

- эр-хейлер. Тогерик, уш булунчук, квадрат, дорт булунчук, трапеция, хой булунчук. Ынчангаш конфеталар чурттундан аалдап келген оннуктеривисти чалап алгаш «Вазада кофеталар» - деп оюндан ойнаптаалынар уруглар.

( Уругларшупту тогериктей четтинчипкеш хороводтаар).

Уруглар: Есть у нас большая ваза

 Ваза полная конфет.

Логопед: Ночь настала,  все уснули

А кофеты – то не спят

И в столом шуршат тихонько.

Тихо-тихо говорят.

Батончик: Был батончик очень рад.

Надеть праздничный наряд.

Мой костюм красивый

Какой ярко прекрасный.

Ирис: Я ирис так старалась,

Наряжалась, наряжалась,

А мой желтый рубашонка

Так похож на одуванчик.

Зефирчик: Я зефирчик в шоколаде Тоже праздничном наряде.

Костюм мой отличный

Рубашка белая, пиджак коричневый.

Шоколад: Я шоколад коичневый

Очень-очень сладенький.

Чупа-чупс: Чупа-чупс я хороший,

Чулесный я веселый я.

Карамель: Карамель я неленивый

Торопилась,  нарядилась мой рубашка красная,

Согласись прекрасная.

Логопед: Дружно за руки беритесь в круг скорее становитесь

Песня звонкая польется Будет праздник мамин день.

Игра «Волшебный платочек».

Конкурс  «Мини-мисс».

Школа назыны четпээн уруглар албан черлеринин профессионал байырлалын таварыштыр Ишкин сумузунун «Хунчугеш»  уруглар садынын кижизидикчи башкыларынга байырлалын таварыштыр эрттирип чоргускан Кичээл- оюн «Бистин –биле хогленер- ле башкылар».

Сорулгазы: Башкыларнын профессионал  байырлалын таварыштыр дыштанып алырын база «Аас кежиктиг таврылга- деп » оюн- биле башкыларнын  дурген сагынгыр тывынгырын сайзырадыыр.

Дерилгези: Зал иштин байырланчыг шичиге шарлар- биле дериттинген. Хогжум врлап турар. Проекторда уруглар садынын иштинге эрттип турган ажык кичээлдер база байырлалдарнын репортажтарын коргузуп турар.

Чорудуу: Башкыларывыс силерлерге

Байырлалынар таварыштыр,

Белээвис боор кежээвисти,

Бараалгадып, оргуп соннээл.

Эргим хундулуг Хортук баштыг Хор-Тайга суурувустун «Хунчугеш» уруглар садынын коллективи бо хун болза бистин мурнувуста кончуг оорунчуг байырланчын хунувус профессионал байырлалывыс

Эрттип турар. Ынчангаш бис чаа ажылчы эге базымнарывысты эгелеп чоруп олурар башкылар силер бугудеге чуг-ле чедиишкиннерни кузевишаан «Бистин –биле хогленер-ле башкылар»-деп кежээвисти ажыттынган –деп чарладывыс.

Алдарлыг чогаалчы Чехов кижинин овур-хевирин мындыг состер- биле илереткен: «Кижинин шупту сагыш сеткили, арын –шырайы, бодалдары арыг чаагай чоруур болза кижи кажан-даа чиик сергек чоруур –деп » чугаалаан. Ынчангаш шак бо кежээ арын- шырайывыска хулумзуругден  тудуп алгаш, сагыш- сеткиливисти бугу-ле чедиишкиннерже угландыргаш угаан- медереливисти сайзырадып тургаш  кичэл- оюнувусче кирээлинер.

2 Хоглуг зарядкаже чыскаал.

3  оюннарны эрттирер тургузуу- биле таныштырар.

А) Команда бурузу кижинин овур-хевиринге, мозу будужунге дууштур аттыг девизтиг болур.

Б) Командалар удур-дедир бот-боттарынга кижилернин мозу будужун ажыглап тургаш баштак байыр чедириишкини.

4 Оюн «Аас-кежиктиг таварылга».

Команда бурузу айтырыгларга дурген тывын гыр харыылаар.

1-ги команданын айтырыглары:

  1. Центр Азия кайда барыл?  Тыва.
  2. Бижээн чуулду блаар резин?  Ластик
  3. Чурукчу –биле скульпторну катай хевирлеп чуруур кижи?  Натурщик.
  4. Кинология –деп чул ол?  Ыттар дугацында эртем.
  5. Чурукчунун чепсээ?  Краска киста.
  6. Ленинградтын амгы ады? Санкт  - Петербург.
  7. Чараш кижизиг болурунга эртем? Эстетика.
  8. Бойдусту чуруп коргускен жанр? Пейзаж.
  9. Тывада эн улуг хем? Енисей.
  10. Состун кезектери? Ужук, слог, ун.
  11. Спротсменнин башкызы ? Треннер.
  12. Курунени тудуп чроруур дайынчы куш? Армия.
  13. Робинзон кандыг ортулукта чурттап турарыл? Кижи чурттавас.
  14. Эн-не бирги ужудукчу херээжен? Терешкова.
  15. Кызаннаашкын эдерер ун? Динмирээшкин.
  16. Чугаанын кезээ: Дыл.
  17. Ритм, тембр, гармония, регистр – днп состер-биле ажылдаар эртем.
  18. Кижиге кижинин таваржып келгкш хундулээр демдээ? Мндилээшкин.
  19. Чартык чусту чарарга? 25.
  20. Хан системазында эн улуг артерия? Аорта.

Ийиги команданын айтырыглары:

  1. Музыка-деп урун чуулдун бир хевири? Опера.
  2. Россиянын тову? Москва.
  3. Шимээни хемчээр единица? Децибел.
  4. Делегейде эн бедик даглар? Гималай.
  5. Логопедтин чепсээ? Дыл.
  6. Кижинин ниитилелге алдынар хевири? Аажы-чан.
  7. Чурулгада савада чечектерни, чимис аймаан, кат аймаан коргузер жанр? Натюрморт.
  8. Узор, чурук кандыг-ла бир чуулду каастаар арга ? Орнамент
  9. Кижилерге эки костурунун аажы-чаны? Эвилен –ээлдээ.
  10. Куштарнын кеш шывыы? Чуг.
  11. Шынзыткан документ? Паспорт.
  12. Тывалап 10, орустап десять, англилеп ? Тэн.
  13. !-ги уждукчу? Гагарин.
  14. Кижинин дижинин саны? 32.
  15. Ногаадан салат? Винегрет.
  16. Жирафтын кайы бутары узунул, сонгу бе, азы мурну бе? Домей.
  17. Очкилиг чылан? Кобра.
  18. Хун системазында планета? Марс.
  19.  Черлик даг кошкары? Архар.
  20. Ийи кижиден тургустунган ансанбль? Дует.

5. Оюн «Корушке бодал»? ( чуруктарны сактып алгаш чугаалаар).

6 Оюн «Эмоциялыг чурук» ( кижилернин эмоцияларын ун чокка коргузери)

7 Дыннаарынга Бодал? ( Пересказ).

8 Баштак когузуг.

9 Ыры «Башкылар» ( Титов Санчаттын «Дангына »- деп ырызынын аялгазынга чогааткан.

Башкылар башкылар башкылар

Баштакчылар сургакчылар башкылар.

Эрте чаштан бичиилерни эптеп чоптеп кижизидер.

О-О башкылар,  башкылар, башкылар.

Онзагай чараштар башкылар.

Чугаанын- лексиктиг грамматиктиг тургузуунга ажык –кичээл.

Тема: Кышкы арга.

Сорулгазы: Уругларнын билиин чер кырында амылыг бойдус бурузу чурттаар оран- савалыг болуруга ооредиир.

«Черлик дириг амытаннар» болгаш «Кыш»-деп темаларга сос курлавырын байыдар.

Хамаарылгалыг демдек аттарын шын чугаалап билиринге база чуве аттарын демдек аттары-биле холбап билиринге ооредиир.

Уругларнын харылзаалыг чугаазын база чогаадыкчы бодалын сайзырадыыр.Экологтуг культурага база чараш чуулге кижизидер.

Дерилгези: П.И. Чайковскийнин «Чылдын уелери» деп ырызындан узунду; кышкы арганы коргускен дерилге : кылымал шивилер, будуктар, ховен, сазындан кезип кылган харлар, койгун истерии, корзинкада чочагайлар, фланелеграф, черлик дириг амытаннар чуруктары . Композитор Шаинскийнин «Все мы делим пополам»-деп ырызы, Эфирлиг ус.

Лексиктиг материал:

Чуве аттары: диин, адыг, дилги, койгун, бору, торга, конгул, унгур, ижээн.

Демдек аттары: черлик, кажар, докпак, кадыр.

Кылыг состери: чурттаар, чылыглаар, казар.

Чорудуу: 1 Организастыг кезээ:

Уруглар бо кичээлде бисте аалчылар алдап келген. Кандыг аалчылар –деп чуулду билип алырда мен силерге тывызыктан сала кааптайн.

Дыттар баштап шурап халыыр

Чиир чеми тоорук сайы.(диин).

Канча билип кааптынар уруглар? ( Диин тоорук чиир…..)

Хаваа калбак, кулаа докпак кудуруу чолдак, кыжын удуур чуу-дур уруглар?(Адыг).

Уруглар  «докпак»–деп сос кандыг утка илередип турар сос чувел? ( докпак дээрге бичии чолдак дээни ол-дур).

Кызыл сарыг оннуг кажарзымаар чанныг. (дилги).

Уруглар кажазымаар деп сос кандыг утка илередип турар сос чувел?

( кажарзымаар дээрге чуну- даа мегелей кааптар дээни ол-дур).

Кышкы тону харга оннеш чайгы тону черге оннеш. ( койгун).

Койгун чуге тонун солуур чувел уруглар? ( араатанннардан чаштыр дээш)

Уруглар бо дириг амытаннарны чуге черлик дириг амытаннар- деп адаар бис?

( олар аргада чурттап турар).

2 Кичээлдин темазы –биле таныштырылга.

Ам черлик дириг амытаннар кайда чурттап турарыл- деп чуулду корээлинер.

Уруглар черлик дириг амытаннар база бистер –дег шупту бажыннарлыг оларнын бажыннарын – унгур, конгул, ижээн –деп адаар бис.Ынчангаш дириг амытаннарнын чурттап турар оран савазын билип алырда тоолзуг аргага брып чеддер бис уруглар.

3 Кол кезээ: А) Психогимнастиктиг этюд.

Уруглар шупту карактарынар шийип алгаш мээн чугаалаан чугаамны болуп турар кылдыр бодап алынар. ( Кышкы арга-деп слайд база ыры «Чылдын уелери»).

Кудумчуда кыш душкен. Долгандыр шупту бойдус ак-хар -  биле шыптынган. Бис хаактар кеткеш кышкы аргаже чоруп каан бис. Арыгда шупту чуве оожум. Ыяштарны  хар янзы буру хээлер-биле шыпкан. Шупту чуве кончуг чараш. (башкыуругларнын  эргек салаа дозунге эфирлиг усту устурер) Ам карактарынар оожум ажыда кааптынар уруглар. Тоолзуг арганын булуну бистин мурнувуста.

Б) Ароматерапия: Арганын чаагай пошсуг дытсыг шивизиг чыды биске  сериин салгын аайы -  биле эстеп келди уруглар. Арганын чаагай чыды чаагай-дыр бе уруглар?. ( Адыжын уруг бодунче челбип тургаш кылыр).

Кышкы аргада чулер бар-дыр уруглар? ( шивилер, ыяштар диин конгуда олурар).

Уруглар диин конгулду боду кылып алыр чуве бе? (чок)

Анаа чуу дузалажырыл? ( торга)

Торганын ыяшка ханы кылдыр уттеп каан черинге диин кургаг сигеннер эккеп тургаш ону конгул кылдыр кылып алыр шежил уруглар.

( корзинкада чочагайлар).

А бо чулер дээр силер уруглар?

Мону чуу чыып кааны ол? (диин)

Чочагайларны адыжывыс иштинге салгаш ойнаптаалынарам уруглар.

Тоорк ышкаш боттугбай

Тоглап хадыыр чемнигбей

Черге душкеш каттап-ла шет бооп озер чочагай.

Чочагайжык чочагай

Чочак чочак чарашпай.

Ам чочагайларывысты диинге арттырып берээлинер уруглар.

Уруглар бо чуу-дээр силер? ( унгур аскында дилги слайд когузер). ( дилгинин унгуру-дур).

Дилги черни боду каскаш чурттаар черни боду кылып алыр. А адыг каяа чурттаарыл уруглар ( слайд коргузер).

( ижээнге). Адыг ижээни кургаг ханы онгарга кылыр оон кырын будктар оът- сиген биле дуглааш будун кышты анна удуп эрттирер.

Ой уруглар бои с чыдыр чунун изи- дээр силер истин соо биле чоруптаалынар. Бисти каяа чедирер эвес. ( физминутка «Койгунактар»).

А койгун кайда чурттап турар дээр силер уруглар? Чуге оон чурттап турар чери козулбес дээр силер? Уруглар койгуннарнын турум чурттаар чери чок болур олар шырыш дозунге-даа дыштанып удуп алыр.Ам чуу- деп амытаннын чурттап турар черин чугаалашпадывыс. (бору).

Боу база унгурге чурттаар оон унгуру адыгнын унгурунден шала бичии болур.

Кышкы аргада дириг амытаннар шупту чурттаар оран савалыг днп чуулду кордувус уруглар.Олар ол чурттаар черлеринин иштинде шупту баз оолдарлыг ьолур оолдарын олар унгурлеринин иштинге азырап остуруп алырлар.

4 оюн «Чассыдып ада».

 Эр-хейлер . уруглар кышкы арганы чуу кончуг хевир киирип каастап турар-дыр уруглар? ( хар).

Ам хар кайыын кээп турарын билип алырда «Харжыгаш» -деп тоолду коруп корээлинер уруглар.

Бир-ле  черге аяс кок дээрге булутчугаш,  тыптып келген. Оон хевири кандыг геометриялыг хевирге домей - дир уруглар? (тогерик). Эр-хейлер ам шупту булутчугаштын хевирин туткаш ак- кок дээрге булуттар бооп шимчээлинер. (долганыыр).  Ол булутчугаштын иштинге харжыгаш чурттап турган чувен иргин уруглар.  Оон хевири кандыг геометриялыг хевирге домей - дир уруглар? (хой булунчук). Бо хой булунчук каш булуннугул санап тургаш

тодарадып алыылынар уруглар.

( 1, 2, 3, 4, 5, 6). Бистин харжыгажывыс  алды булунчукка домей болган дыр бе уруглар. Харжыгаш булут иштинге чурттап турарга анаа чалгаранчыг болу берген ынчангаш ол черже дужуп бадар – деп шиитпирлеп алган. Черже дужуп бадарда ол зонтик тудуп алган. Зонтиктин хевири кандыг геометриялыг хевирге домей-дир уруглар? ( Уш булунчук).  Ам шупту зонтиктин хевири уш булун чукту тудуп алгаш харжыгаштын канчаар черже дужуп бадыпканын корээлинер. Харжыгаш танцылаарынга кончуг ынак болгаш черже танцылап дужуп бадыпкан.  ( долгандырыг-биле шимчээшкинин оттунер). Чер кырынче дужуп бадып келгеш ол бодунун оорлери болур харжыгаштарга катчы берген  (  геометриялыг хевир  6-  булукчукту кышкы аргага чада салгылаптар). Бистин харжыгажывыс оорлери – биле катчып алгаш ынчаар - ла чернин кырын каастап шыпкан чувен иргин уруглар. Хар кайыын дужуп бадып келген-дир уруглар? (булуттан) Уруглар  кышкы арганы чуу кончуг хевир киирип каастап турур болду ( хар) . Ынчаарга дээрден дужуп баткан чангыс хар-даа оорлуг деп чуулду харжыгаш-деп тоолга база кордувус уруглар . Ам бо кичээлге шупту идепкейлиг бот-бтотарывыс дыннажып кичээлге эки ажылдаанывыс туннелинде «Шупту чуулду денге улежиир бис» -деп ырыны белек кылдыр  бот-боттарывыска соннээлинер.

 



Предварительный просмотр:

Иелер хунунге тураскааткан «Хунчугеш» уруглар садынын «Аваларны алгап мактаал» деп концердинин сценарийи.

Сорулгазы: Республикада  иелер хунун демдеглеп эрттирип турарын уругларга билиндирбишаан, уругларны уран-талантылыг болурунга ооредип чанчыктырар;  херээжен чонга , иелерге кызыгаар чок ынакшылды, хундуткелди кижизидер.

Чорудуу:

 «Адыгжыгаштар болгаш ойнаар кыстар» деп танцы- коргузуу-биле ажыдар.

Танцы тонерге-ле башкарыкчы уругларнын ортузу-биле  унуп келир.

Башкарыкчы- Эки хуннун мендизи-биле эргим, хундулуг авалар! Иелер хуну-биле силерге аас-кежикти, буян-чолду кузевишаан, чаптанчыг чараш онгур чечектер дег ондур улуг ынакшылынар болур бичии чаштарнын силерге белек концердин бараалгадыр –дыр бис.

(Бичии болук уруглары чыскаалып туруптар).

Б – Ие- дыннаарга шала шириин кылдыр дынналыр-даа болза, чылыг-чымчак сагыш-сеткил синниккен сос. Аванын эриг чымчак карактары, эрбениг холдарынын эргеледии – эрге чассыг.  Кырган аваларга-даа, ужа-тура кылаштажып чоруур чаштарга-даа «авай» деп сос эн-не кузенчиг, эн-не адаксанчыг. Ие кижинин оорушкузу – чараш, чаптанчыг ажы-толунде. Ол амыдыралды чаяап, ог-булени баштап чоруур.

- Ынчангаш бичии болук уругларынын силерге бараалгадып бээр ырызы

 Ыры «Ава, ава, авам». 

- Авалар хунун таварыштыр аваларывыска байыр чедирип чараш шулуктерден база чугаалап бээлинерем уруглар че.

Бичии болук уругларынын шулуктери.

Б – Толдуг кижи эн-не чоргаар, эн-не бай боор

Долем эгин хону-сынныг кылдыр костур

Чуге дээрге «Ачай» деп кээр оглу бар-дыр

Чуге дээрге «авай» деп кээр кызы бар-дыр.

- Улуг болук оолдарынын кууселдези-биле ыры «Эреспей»

Оолдарнын  чугаалаар шулуктери.

Б – Ава кижи – агып чыдар арыг сугдег

Ава кижи – аяс хуннун чылыы, чырыы

Ава кижи – ааск-кежик чаяакчызы

Ава кижи – чуртталганын чурукчузу

- Ам дараазында улуг болук уругларынын кууселдези-биле танцы «Веночки».

Б – Черим чараш хеви чечектерим чараш

Хову-шынаам оннуу ховаганнар ол-дур

Чамап каан дег шокар чалгыннарын коргер

Холдарынга хонмас ховаганнар бо-дур.

Танцы «Ховаганнар»- бичии болук уруглары.

Б – Иелерге ажы-толу

Идегелдиг даянгыыш бооп

Хомудатпайн чугле оортуп

Хулумзуруг шаннап чорзун!

-Ам дараазында силерге испан улустун танцызын бараалгадыр-дыр бис.

«Испанский танец»

Б – Часкы хуннун шонган кара

Чассыткан дег чырык, чылыын

чалыы салгал ырлап турда

чангыланган омак хоглуун

- Ортумак болук уругларынын кууселдези-биле ыры «Сугга баргаш келиил»

Уругларнын шулуктери

Б – Чаштар дээрге ондур монге чечектер-дир

Чаштар дээрге ондур улуг ынакшыл-дыр

Ава, ача аразында дазыл-дамыр

Амыдырал ара ошпес чулазы-дыр

- Бичии болук чаштарынын кууселдези-биле танцы «Два веселых гуся»

Б -Уругларнын талантызын корунер даан

Уран-чуулдун танцы-самы болуп туру

Уян уннуг, ээлгир сынныг оолдар, кыстар

Удаа-дараа ырлап самнап унуп туру.

- Ам дараазында улуг болук уругларынын кууселдези-биле   «Восточный танец»

Б – Чаштын ыры тааланчыг

Чамбы-дипке ужуксун-на

Чайгап ааткан кавайынче

Чайгы херел кутулзун-на

- Бичии болук уругларынын кууселдези-биле ыры «Ховаганнар»

Б – Эн-не чараш, эн-не эки

Эргим ынак аваларга

Эргеленип чоргаарланып

Экини-ле йорээп тур бис.

- Ам дараазында улуг болуктун оюн- коргузуу «Аржыылдар-биле вальс».

Б – Энелерге эн-не ондур

Оорушкуну, ынакшылды

Кадык-шыырак чоруур боорун

Катап-катап кузээлинер!

-  «Танец с игрушками» бичии болук уруглары танцылап кууседир.

Б – Алдын хуннун адаан орта

Ава кижи монге чурттап

Ажы-толдун аразынга

Амыр-шолээн чоруур болзун!

Ыры «Салгынчыгаш » ырлап кууседир болук улуг болук уруглары.

Уругларнын шулуктери

Оюн-коргузуг «Диистер болгаш кускелер»

Б – Ава дээрге – Чер дег, Хун дег дын-на чангыс

Алдар тудуп йорээл ырын ырлажыылы

Песня «Пуст всегда будет солнце!»

Б – Чыглып келген аваларга

Чернин эн-не каас чечээн

Байырлалдын будуузунде

кудук базып соннээлинер!

Уруглар кылып алган чечектерин аваларынга бээр. Ол аразында ава дугайында оожум ыры ырлап турар.

Кузелинер, бодалынар

Хуннер саннай будер болзун хулумзуруг арнынарга

Хунээрек дег чайнап чорзун!

- Кажан-даа кандыг-даа уеде ава кижинин чымчак холунун чылыы, мерген-угаанныг состеринин унези читпес. Кижинин авазынга ынакшылын кандыг-даа унелиг эттер, акша-копеек-биле орнаттынмас. Ынчангаш аваларны кезээде оортуп, оларны хундулеп чорунар, уруглар!



Предварительный просмотр:

Чаа чыл- 2014.

Сорулгазы: Уругларга кышкы уени таныштырары. Чаа ыл байырлалын солун-хоглуг сергек-омак      эрттирери. Уругларнын дыл-домаан сайзырадыры.

Киржикчилери:

Башкарыкчы-  Ховалыг О.Ш.

Оператор – Монгуш Н.М.        

Буратино- Доржу Чечена.

Мальвина- Доржу Шенне.

Баба-Яга- Сарыглар Ч.О.

Золушка-  Ондар Б.Б.

Человек –Паук- Чингис, Аюш.

Фея – Монгуш А.Г.

Дед-Мороз – Каваа Ч.К.

Снегурочка-Донгак А.Б.

Снежная Королева- Ондар Ч.С.

Зал иштин шимеп каастаан музыка аайы-биле уруглар четтинчип алгаш залче кирип келир, шивини долгандыр турупкаш танцылаар.

Танцы «Приветствие с елочкой»

Башкарыкчы –

Чыглып келген арат-чонга

Ада- ие башкыларга

Чараш чанныг чаштарывыска

Чаа кузел бодалдарны

Чаа-чаа чедиишкиннерни

Чаа чылдын байырында кузедивис!  

Шулук «Что такое Новый год?»

Песня «Елочка»

Буратино биле Мальвина кирип кээр.

Танцы «Буратино»

Баба-Яга кирип келгеш тенектенип эгелээр. Оон Буратино биле Мальвинаны баглап алыр.                          

Фея кирип келгеш Баба –Яганы шимчевес кылдыр илбилеп каар. Человек-Пауктарны кый дээр, Человек-Пауктар танцылап тургаш Буратино биле Мальвинаны чежиптерге олар амырап турар.

Танцы «Фея и феячки» танцылап тургаш Баба-Яганы ундур ойладыптар.

Хат хадып турар музыка дынналы бээр.

Башкарыкчы- Дыннанар уруглар! Хат хадып келди, Соок-Ирей кырган ачай-биле уруу Харжыгаш чоошкулап келгеннер боор уруглар.

Сонгу доштуг океандан

Соок-Ирей кырган-ачай

Харжыгажы каас уруун

Эдертипкеш моорлап келди

Соок-Ирей- Экии уругларым! Тоолзуг оран сонгу доштуг лкеандан

Тыва чернин чурумалын сонуургаар дээш Харжыгаш деп каас уруум эдертипкеш

Шанак аътка шоодайым чудургештин

Эзим арга тайга-сыннар кезип чорааш чедип келдим

Кастап дерээн шивинернин чаражын аа!

Каткы хоглуг ажы-толдун магалыын аа!

Силер-биле хоглээр дээштин чедип келдим.

Башкарыкчы- Соок ирей биле Харжыгашка шулуктерден чугаалап берээлинерем уруглар.

Уругларнын шулуктери

Ыры «Экиивенер Соок-ирей»

Снежная Королева кирип кээр.

Танцы «Снежинки»

Башкарыкчы- Шививисти долгандыр четтинчипкеш Соок- Ирей биле Харжыгашка шулуктеп берээлинерем уруглар.

Песня «В лесу родилась елочка»

Башкарыкчы: Соок-Ирей кырган ачай биле Харжыгаштын талантызын сонуургап корээлинерем уруглар. Танцы «Дед –Мороза и Снегурочки»

Харжыгаш айтырыглар салыр.

-Чылдын уелерин адап корунерем уруглар?

-Кыштын айларын адап корунерем уруглар?

- Удеп турар чылывыс чул уруглар?

- Чаа унуп олурар чылывыс чул уруглар?

Соок- Ирей подароктарны илбилеп бээр.

Соок-Ирей-биле Харжыгаш байырлажып турар.

Шупту – Соок-Ирей кырган ачай

Солун белек эккелген дээш четтирдивис

Келир чылын база катап

Келир силер уткуп аар бис.

Башкарыкчы- ААлчывыстын узун оруу

Согун дег дорт калама чырык болзун

База катап ужурашкыже

Байырлыг менди-чаагай!

Золушка кирип келир. Танцы «Полька»

Подароктар улелгези



Предварительный просмотр:

«Шагаа» байылалынга тураскааткан улуг болгаш бичии болуктун утреннигинин сценарийи.

Сорулгазы: Тыва чоннун езу-чанчылдарынга уругларны ооредир; Тыва национал байырлалды хундулеп, анаа сонуургалдыг болурунга болгаш патриотчу кижизидилгени чорудар; уругларнын аас-чогаалынга сонуургалын бедидер, сос курлавырын байыдар.

Дерилгези: Улегер домактар, плакаттар, тыва улустун ырыларын сыгыт-хоомей бижиттинген дискилер.

Чорудуу:

  1. Орг. Кезээ

Б  – Харлыг кыштын адак айы тонгелекте

Хамык чоннун чыглып келгеш байырлаары

Шагаа-биле амыр-менди, арат-чоннум!

Музыка дынналып келир. Садик башкыларынын кууселдези-биле. Танцы «Бурган самы».

Чылан чылынын танцызы эгелээр.

Б – Чылда кирген чылан дээрге

Чыргал оштаан амыттан-дыр

Чаагай сеткил, кадыкшылдын

Чаяакчызы – чылан чыл бо!

(Аът чылынга ак кадаан хулээдип бээр)

Б- Чылды оттур ууле-херээм

Кызымаккай куусеттим

Арат-чоннум ажы-толум

Амыр-тайбын чурттап чорлар

 Амыдырал аас-кежик

Ам-даа улай сайзыразын

Ажыл-херек хулээлгени

Аът сенээ даандырдым!

(Аът чылы - Ак кадакты хулээп алгаш аът чылы улаштыр танцылап кириптер)

Б- Ам бо унген аът чылда

Амыдырал чуртталганар

Аас –кежик бургээр болзун!

Эки-бакты сагынмайн

Эвин бодап эдержинер!

  1. Кол кезээ.

Башкарыкчы чажыг чажып, йорээл чугаалап турар.

- Акы-дунма ажы-толум

Амырлажып чолукшуулу

Ада-хунге ие черге

Ак-кок дээрге аржаан сугга

Айдыс салып чажыг чажып

Авыралдап чудуп тур бис

Аас –кежик алгап йорээн

Ачылыг хун Шагаа-биле!

 Алдыы аалдын уруглары шапкылажып кирип келир.Чолукшуур.

Сарыглар Ч.О. – Амыргын-на бе?

Донгак А.Б. – Амыр-ла, амыр!

- Ыт-куш думаа- ханаа сол-ла-дыр бе?

- Сол –менди!

Сарыглар Ч.О.                                              Шагдан тура манаанывыс

Шагаавысты ажыттывыс

Шагдан тура дойлаарывыс

Шагааи хуну унуп келди

Ыры «Хоглуг ыры».- улуг болук уругларынын мурнундан

Донгак А.Б. – Шагаа дээрге тыва улустун чечен-мерген моорей маргылдаалыг,  уран-чечен аас-чогаалдын байырлалы болгай, ынчангаш Алдыы аалдын уруглары –биле моорейлежип маргылдаалажыылынарам уруглар.

Шагаа дээрге тыва чоннун

Шагдан тура байырлалы

Чажыг чажып санын салып

Шаанга киир-ле ойнап хоглээр

Шагаа дээрге тыва чоннун

чаагай сузук чанчылы-дыр

Айнын чаазын хунун эртенин

Алгап йорээн байыры-дыр

Шагаа дээрге сурээ-боктан

Арыгланып чарлыры-дыр

Амыр чаагай буян синген

Чаагай ыдык сузуглел-дир

Тыва чемин делгеп алган

Тывызыктап тоолдажыыр

Кажык, тевек, хомус ойнап

Кадыр дагдан чунгуулаарлар.

Тыва кижи тулган шевер

Тыппазы чок кылбазы чок

Сыгыт-хоомей сала бээрге

Сыгыргага канчап деннээр.

Тывалар деп кымнарыл ол

Дынгылдайлыг эрес-кежээ

Алды чузун малын малдаан

Ажыл-ишчи улус чуве.

Огбе шаандан туруп келген

Ондур чаагай байырлалда

Оглер санай унчуп-киржип

Оорушкулуг чолукшуулу

Сарыглар Ч.О.                                               Улегерлер, тывызыктар

Унези чок чечен состер

Огбелернини бурун-шагдан

ортээ турбас эртинези

Улегер домактар –биле чижип корээлинерем уруглар.

Эниин алгыртпас

Эжин ыглатпас

Сагыштын бичези херек

Саванын улуу херек

Эки кижээ эш хой

Эки аътка ээ хой

Эжишкилер найыралы

Эртине дагны тургузар

Тенек кижи багай

терек бурузу ажыг

Сеткил улуг чорбас

Шаан бодап чоруур.

Ыглаган багай ыраажы чараш

Ожеш ооделевес оттунчек ооренир.

Хулумзуруг кижиде

Хунээректер дагларда

Ак чем хоолулуг

Ава созу унелиг

Улугну хундулээр

Уругну азыраар

Донгак А.Б.                                                 Тыва чонум ырылары

Дыннаксанчыг хоюг уннуг

  1. Тыва оркестр ансабльынын силерге аян тудуп бээр ырызы «Шагаа ыры».

Ыры «Анайларым» Бичии болук уругларынын кууселдези-биле.

Сарыглар Ч.О. Тывызыктан салып берээл

                         Тывынгырлар тывар болзун

Чем чивес чарашпай

Черге чорбас чарашпай

Чучак хептиг чарашпай

Чугаазы чок чарашпай

Бодун коорге борбак чараш

Мойнун коорге боскаан теве

Дорт булун донгур аас

Чартыы чок хоюм чыда семирди

Чырык коргенде чунун-даа чанынга чаштыр

Ийи тейнин ортузунда ийленчек сарыг оорга чыдыр

Донгак А.Б.  –                                         тывызыкты  дораан тывар

Тывынгырлар бисте хой-дур .

Дужуп бербес маргыжарда

Дурген чугаа кымда барыл?

Ам дурген чугаалар биле чижип корээлинерем че уруглар.

Ойназа ойназын

Оолдар кыстар ойназын

Оолдар кыстар ойнааштын

Ойнаарагын ойнатсын

Удуза удузун

Уруглар ам удузун

Уруглар ам удааштын

Уйгу хандыр удузун

Озалдаза озалдазын

Озалдаарга

Ондактыг-ла

Даалыктаза

Даалыктазын

Даалыктааштын

тайга четсин

малдаза малдазын

малы ковей малчын болзун

Саанчылаза саанчылазын

Саган суду сава долзун

Чаъшкыназа чаъшкыназын

Чаагай сиген чаптып унзун

Сарыглар Ч.О.-                                         Кожамыкка кончуг-ла бис

Кожа тыртып салыр-ла бис

Кожамыктап чижип каалынарам уруглар

  1. Кожамыктар- улуг болук

Ыры «Арбай-Хоор»- бичии болук  

Донгак А.Б.  Ийи чечен орук ара ужурашкаш

                       Изиг-тулук маргылдашкаш туруп берген

- Чечен чугаалар –биле маргыжып корээлинерем уруглар. Кымнар кончуг чечен чугаа чугаалап билирил уне халчып келинере че.

- Аъдын чоп дерлигил?

-актын суун кештим

--Терен-дир бе, сыык-тыр бе?

- Шаап кешкеш билбейн бардым

- Алаак даанга чуге шаптын?

- Анайларым дозуп чордум.

- Аданым чоп шалбададын?

-Анай-биле салчаптым.

Чарбы состен кортпас бис

Чаа соглээр чечен бис

Чечен кижи мерген болур

Чевен кижи самдар болур.

Сайзанактап ойнаалам.

Сайзанаан ырак бе?

Шавар болза ырак эвес

Шавар аъдын багда бе?

Баглаваан мен дазылында.

Уваа чиктиин билбейн тур мен.

Сарыглар Ч.О. –

1.Танцы «Аъдым» улуг болук оолдарынын кууселдези –биле

2. Танцы «Аъдым» бичии болук оолдарынын кууселдези –биле

Донгак А.Б. – Хунун ишкеш покпес-даа

                         хундуткелдиг шайывыс.

  1. Танцы «Аяк шайым».Улуг болук уругларынын кууселдези-биле.

Сарыг шайын сутеп алгаш

Сагыш хандыр аартай бээр

Танцылаан чаштар коорге

Таан чараш чаптанчыг-ла

  1. Танцы «Аяк шайым».бичии болук уругларынын кууселдези-биле

Сарыглар Ч.О.– Тыва чоннун байырлалы

                               Хуреш чокта доозулбас.

Куштуглернин оюнну                         Ачыр-дачыр тудушкаш

Хуреш ам-на эгелээн                            Ажып унген могени

Мочек-мочек шынганнарлыг              Амытан чон догере

Моге девип унупкен                                 Адыш часкап мактап тур

«Доге-баарынын» аяалгазы-биле оолдар девип унуп келир

Хуреш эгелээр

Даглыг черге оътай бээрге

Таан чараш ошку- хойлар

Танцылап самнай бээрге

Таан чараш бистин чаштар

Танцы «Декей-оо.»

Айлан куш дег уян уннуг

Анай-хаак дег чараш чаштар

Аныяанга улуунга-даа

Аян тудуп бараан болзун

Донгак А.Б. – Хойнун ырызы «Сайзанак».

Сарыглар Ч.О.-                                               Келир чаа чыл аът чылы

Кежик чолду хайырлазын

Аас-кежик бээрлезин

Амыдырал чаагайжызын

Арат чонну хоглуг болзун

Ажыл херек будер болзун

-Курай-курай

Шупту- Курай курай!

- Кандыг-даа чон бодунун бурунгу культуразын, езулалдарын коргускен, национал чоргааралын илереткен байырлалдыг болур. Бистин Тыва чоннун эн ыдыктыг байырлалывыс –Шагаа.  Ынчангаш бо-хун бистер ада-огбелеривистин бурун шагдан байырлалы чаа чылды уткуур, эрги чылды удээр Шагаа байырлалында шуптунарны аяк-шайны ижеринче чалап тур бис.