Исследовательская работа "Тыва чоннун иеге хамаарышкан езу-чанчылдары"

Амыр -мендинерни айтырдым.
Хомушку Аржаана Монгун-ооловна4 дугаар болуктун сургуулуУдуртукчузу: Саая Алефтина Шилововна
Ава кижи опей ырын ырлап, когудуглерни чугаалап, тоолдарны ыдып, улугер домактарны чугаалап чорааш, торээн дылы- биле толун баштай-ла таныштырар. Ынчап кээрде иелер чоннун езу- чанчылдарынын, дылынын кадагалакчылары, камгалакчылары болур-дур. Ынчангаш иелерге хамаарылга онзагай болуру чугаажок. Авалар дугайында ыр-кожамыктар, улегер домактар тыва чонда хой. Ынчалза-даа оларны ниити чыып, чангыс –аайлаан ажыл чогу билир бис.
Тыва чоннун иеге хамаарышкан езу-чанчылдары
Ажылывыстын сорулгазы: тыва чоннун иеге хамаарышкан езу- чанчылдарын шинчилээри.
Сорулганы чедип алырда, дараазында ажылдарны кылган бис:Тыва чоннун ез-чанчылдарын бижээн номнар- биле танышкан. Ук номнардан ушта бижилгелерни кылган.Чыгдынган материалдарны анализтээн, болуктээн. Ажылды бижээн.
Шинчилелдин объектизи болгаш методиказы
Ажылдын объектизи: тыва чоннун езу- чанчылдары, предмеди: ава кижиге хамаарышкан езулалдар.
Шинчилелди кылып тура, дараазында методтарны ажыглаан бис: материалдар чыыры, консультация, анализ, классификация, созуглел тургузары.
Тыва улустун аас чогаалында ие кижинин овур-хевири.
Кандыг-даа улустун аас чогаалы ук чоннун мерген угаанынын шыгжамыры, кижи торелгетеннин идеалдарынын ундезини болур. Оларда буянныг чорукту суртаалдап, бузуттуг чорукту буруу шаап турар. Ылангыя тоолдар, оларнын иштинде маадырлыг тоолдар, бөдүүн чоннун бодалын, кузел- чуткулун илереткен болур. Оларда колдуунда дангына кыстарнын чаражын ай-хунге деннеп, домейлеп коргускен болза-даа, ие кижинин овур-хевирин база онзагай чуруп коргускен болур.
Ырга сеткил илередир
Элбек чоннун аразында Ээлдек болгаш ием эки... Хоокуй авам аа судуХорээмейде холбен-холбен. Чоруп- чоруп кээримге,Чода салып каар авамБарып-барып келиримге,Балдыр салып каар авам.Ак-ла баштыг авайымнынАмыргаалаар оглу боор менКок-ле баштыг авайымнынХоомейлээр оглу боор мен.
Тывалар кижинин байы ажы-толунде деп санап, иштиг иеге онза камныг хамаарылгалыг чораан:- иштиг кижи эзер чок аът мунуп болбас, божууру бергедей бээр;- аргамчы тудуп болбас, чаш толу хининге ораажы бээр;- кадыг ажыл кылып, аар чуве кодуруп болбас;- шуут ажыл кылбайн база олуруп болбас, кылыпкы дег ажылын кылыр, иштинде уруу эмин эртир озуп каар;- иштиг кижини хорададып, хомудадып болбас;- иштиг кижи будун донурбас;- иштиг кижи оске кижи хевин кедип болбас. - ижинниг кадай кижи кежээ Дуне ырак чер чорбас, азаларга таваржы бээр болгаш хенертен аарып болур дижир.
Огнун солагай талазынга ие кижи олурар
Ие кижинин огге олурар чери база доктаамал. Огнун он талазы херээжен ээзинии болур, а дорунге, хундуткелдиг черге, огнун эр ээзи олурар. Бай-дужуметтерге дорамыладып-даа чорза, Тывага ие кижинин хундуткели улуг турганын тоогу херечилеп турар, огге оон ээлээн чери бары безин оон бадыткалы.
Ие болуру хундуткелдиг болгаш харыысалгалыг
Ажы- толду торел чону –биле таныжар, демниг кылдыр ооредири ада-иенин хулээлгези. Мында ава кижинин ролю улуг. Ол ырак- узак-даа черден келин болуп келген болза, уруг-дарыын бодунун торелдери- биле ыяап таныштырар, аралаштырар. «Ие торели изиг баарлыг» деп улегер домак анаа черге тыптып келбээн.
Бистин огбелеривисте мындыг йорээл бар: «алангы эдээн ажы- толу узе бассын». Ол дээрге –ле хой уруглуг ада-ие болзун дээни ол. Ава кижи ажы- тол божуур, азыраар чаяанныг болганда, ол аажок хундуткелдиг. Душтук, келин кысты оолдун улузу оларнын угун салгаар ажы-тол торуур кижи кылдыр коор болгаш ону езу- чурум езугаар кудалап аар турганы ол. Кудалап каан соонда, «демдектеп», чажын уш чара оруп каар. Огленген соонда кыс уруг оонче чанмас. «Кыс- берген черинде, даш-октаан черинде» деп улегер домак бар. Оон уламындан «херээжок» деп ат тывылган. > херээ чок, оске деп турары ол. Бодунун ончу- малын суруп алгаш оске одек-чуртче чоруптар борга ынча дээр турган. Оон баштайгы утказында дег куду коруушкуннуг утка чок.Фольклор- чоннун сагыш- сеткил культуразынын шыгжамыры, улустун езу- чанчылдарын шинчилээр, оорениринге байлак материал болур. оларда ие кижинин толунге, толунун иезинге ынакшылын, ава кижинин буянныын алдаржыткан болур. Кандыг-даа чоннун чурумунун ойлекчизи езу- чанчылдар болур. Чон оларны тускай бижип-даа чорбаан, ол дээрге кымнын-даа сагыыр ужурлуг «бижиттинмээн хоойлу» болур. Кыс уруг оол уругга- бодаарга, чурт тудар, хонаш ээлээр аргазы чок-даа болза. домей-ле бодуну- биле хундуткелдиг чораан. Ону кудалап аары безин тускай чурумнуг. А ажы- толдуг иези апаарындан эгелээш анаа хамаарылга шуут оскерлир. Ылангыя иштиг болгаш чаш уруглуг уезинде анаа бугу кижилер камныг болур. Шаанда астык- барылга ап амдажаан хамнар безин чиигээр иеден чуну-даа албас чораан. Кижиин чырык черге чаяап каары ол хире болур-дур. Ада созун ажырып болбас, ие созун ижип болбас. Ажы- толдун адазынга-даа, иезинге-даа хамаарылгазы домей, хундуткелдиг, чагыын дыннаар ужурлуг дээни ол. Оон-биле чергелештир авага хамаарылга ынакшыл- биле холбашкан болза. ада кижиге хамаарылга чоргаарал- биле холбашкан болур. Тыва чоннун ие кижиге хамаарышкан езу- чанчылдарында хундуткел болгаш ынакшыл кол черни ээлеп турар. Оон иштинде херээжен кижинин бодунун кылып болбас чуулдери база эвээш эвес. Улусчу чанчылдар мун-мун чылдарнын дургузунда тургустунуп, быжыгып келгени –биле унелиг болгаш ооредиглиг.