“Нютаг хэлэнүүдэй уг түрэл тэмдэглэћэн нэрэ томьёонуудай удхаараа илгаа”

Муниципальное общеобразовательное учреждение

«Баянгольская средняя общеобразовательная школа»

671616 Республика Бурятия Баргузинский район с.Баянгол ул.Ленина,69

Тел.8(301 31) 98-335; факс 8 (301 31) 98-374; е-mail:bayangol α mail.ru

“Нютаг хэлэнїїдэй  уг тїрэл тэмдэглэћэн нэрэ томьёонуудай  удхаараа илгаа”

Научна хїтэлбэрилэгшэ: Намжилова Т.Б.,

буряад хэлэнэй багша

Дїїргэгшэ :  Хобитуева Галина,

9 –хи классай ћурагша

2010г.

Гаршаг

1. Оршол
2. 1-хи хуби:

 Мяхан тїрэлэй нэрэ томьёонууд;

3.  2-хи хуби:

Гэр бїлын тїрэлэй нэрэ томьёонууд;

4.  3-хи хуби:

Томьёонуудай олон удха

5. Тобшолол.
6. Хабсаргалта № 1, №2, №3
7. Хэрэглэћэн литература

Тезис

Россиин  Федерациин  олонациональна  оршон  байдалда  їндэћэтэнэй хэлэнїїд хїгжэжэл,  бэе бэе баяжуулжал байна. 1992 онћоо литературна буряад хэлэн Буряад Республикын  гїрэнэй хэлэн гэћэн эрхэтэй болонхой. Энэ эрхэ хадаа болбосоролой, соёлой, хїтэлбэриин байгуулалтын (системын)  буряад  хэлэндэ  хандалга ћайн тээшэнь хубилгаћан байна.

Шэнжэлэлгын   ажалай темэ хадаа “Нютаг хэлэнїїдэй  уг тїрэл тэмдэглэћэн нэрэ томьёонуудай  удхаараа илгаа”.

Эртэ урда сагћаа хойшо буряадууд угын  тїрэлэй, бїлын (отогой)  бїлгэмєєр (общиноор) ажаћуудаг ћэн. Энээнћээ боложо тэдэнэй хэлэлгэдэ, тїрэлхидэй холбоо, харилсаа тэмдэћэн їгэнїїд-томьеонууд бии боложо хїгжэћэн юм. Тїрэлэй холбоо, харилсаа тэмдэглэћэн їгэнїїдэй бии болохо шалтагаан їшєє юуб гэхэдэ, буряадуудай дунда аха захатандаа нэрээрнь хандалга буруушаагдадаг ћэн.

Буряад хэлэнэйнгээ їгын баялиг, тэрэнэй хэрэглэлгэ сахиха гї, али хїсэндэнь їлєєхэ, саашань хїгжєєхэ гэћэн асуудал ћїїлэй  їедэ эрид хурсаар тобойн гарана. Гансал їдэр бїриин ажабайдалда эдэбхитэй хэрэглэхэдэ  їндэћэн  хэлэн “амидарха” шадалтай.

Энэ ажалай гол зорилго гэхэдэ ород -буряад ураг тїрэлэй нэрэ томьеонуудые удхын ба абяанай талаћаа онсо илгааень элирїїлгэ, зэргэсїїлгэ, шэнжэлэлгэ.

Тус шэнжэлгын бодото зорилгонь гэхэдэ суглуулагдаћан нэрэ томьёонуудай бага хэмжээнэй тайлбари толи, тїрэлхидэй харилсаа  харуулћан  схемэ  маанадта  уг тїрэлєє тодоор ойлголсоходо, эдэбхитэй  гэр байрын байдалда хэрэглэхэдэ онсо тућатай байхаар хараалагдана. Энээн дээрэћээ, шэнэ мэдэсэ, нэгэдэхеэр, манай хэлэлгэ уян, тодо болгохо, баяжуулха; хоёрдохёор, уг тїрэлэймнай харилсаа бэхижїїлхэ; гурбадахяар, ахамад зониие  хїндэлхэ  ёћын  абари зан хїмїїжэлхэдэ  тућа болохо.  Тїрэлэй  нэрэ томьёонууд удхын  ба хэрэглэлгын талаћаа ондо ондоо їзэгдэлнїїдтэй. Олон тоото їгэнїїдые шэлэн абаад, удхын талаћаа бїлэгїїд болгон хубаагдаба. Нютаг нэрэ томьёонууд абяанай, їгїїлбэриин талаћаа ондо ондоо тїхэлтэй (формотой) байдаг, удхаараашье илгаатай юм. Гол удха шанар литературна їгын  гї, али нэрлэћэн (назывной) їгын  тїхэлєєр гаргагдана. Литературна нэрэ томьёо хамтаруулћан, нэгэ бага алмайруулћан, экспрессивнэ болон стилистическэ шанаргїй  ойлгосо тэмдэглэдэг. Тїрэлэй нэрэ томьёонууд  гэр бїлын болон ураг таригай холбоо харилсаанай элдэб  маяг харуулна. Энээн дээрэћээ тэдэниие хоёр бїлэг болгон хубаамаар:

1. Мяхан тїрэлэй нэрэ томьёонууд;
2. Гэр бїлын тїрэлэй нэрэ томьёонууд;

Ород хэлэндэ эхын болон эсэгын тала тэмдэглэћэн тусхай  томьёо їгэнїїд  їгы.  Официальна ушарта нэрлэћэн їгэ хэрэглэгдэдэг, яряанай хэлэлгэдэ, уран зохёолдо – нютаг хэлэнэй тїхэлтэй їгэ.Нэрэ томьёонууд элдэб олон вариантнуудтай.

Хоёрдохи бїлэг нэрэ томьёонууд – гэр бїлын тїрэлэй нэрэ томьёонууд. Ород нэрэ томьёонууд нютаг хэлэнїїдэй  илгаагїй юм. Буряад хэлэнэй  тїрэлэй  нэрэ томьёонуудай онсо илгаань гэхэдэ тэдэнэй  олон удха (многозначность) болоно.

 Шэнжэлэлгын  хїдэлмэриин  тобшолол иимэ байна:

1. хїн зоной уг гарбалай, тїрэлэй харилсаа тэмдэглэћэн нэрэ томьёонууд  нютаг нютагаар хубилан хїгжэнэ.
2. тїрэлэй харилсаа тэмдэглэћэн нэрэ томьёонууд  ондоо хэлэнэй їгэнїїдээр ћэлгэгдэнэ.
3. уншаћанаа, хэлэћэнээ тодоор ойлгоходо   тућалха.
4. Тїрэл гаралаа мэдэсэ, тїрэл хэлэеэ хїгжєєн бэхижїїлгэ  – буряад яћатан хїнэй шухала уялга   болоно.

Оршол.

Россиин  Федерациин  олонациональна  оршон  байдалда  їндэћэтэнэй хэлэнїїд хїгжэжэл,  бэе бэе баяжуулжал байћан зандаа.

1992 онћоо литературна буряад хэлэн Буряад Республикын  гїрэнэй хэлэн гэћэн эрхэтэй болонхой. Энэ эрхэ хадаа болбосоролой, соёлой, хїтэлбэриин байгуулалтын (системын)  буряад  хэлэндэ  хандалга ћайн тээшэнь хубилгаћан байна.

Бидэ буряад хэлэ мэдэгшэд (тїрэл буряад хэлэтэйшїїл) тїрэл хэлэеэ їшєє гїнзэгыгєєр, їргэнєєр шудалжа, зїб ойлгожо, хэрэглэжэ, ћайн сахижа, ерээдїй їеын зондо хэлэнэйнгээ баялигые хїргэхэ уялгатайбди.

Мїнєє сагта буряад яћатан Буряад орондо , Забайкалиин хизаарта, Эрхїї областьдо;  Санкт- Петербург, Москвада хотонуудта, Монгол орондо, Хитадай Дотор Монголдо олоороо ажаћуудаг.

Энэ шэнжэлэлгын  ажалай темэ хадаа “Нютаг хэлэнїїдэй  уг тїрэл тэмдэглэћэн нэрэ томьёонуудай  удхаараа илгаа”.

Эртэ урда сагћаа хойшо буряадууд угын  тїрэлэй, бїлын (отогой)  бїлгэмєєр (общиноор) ажаћуудаг ћэн. Энээнћээ боложо тэдэнэй хэлэлгэдэ, тїрэлхидэй холбоо, харилсаа тэмдэћэн їгэнїїд-томьеонууд бии боложо хїгжэћэн юм. Тїрэлэй холбоо, харилсаа тэмдэглэћэн їгэнїїдэй бии болохо шалтагаан їшєє юуб гэхэдэ, буряадуудай дунда аха захатандаа нэрээрнь хандалга буруушаагдадаг ћэн.

Литературна хэлэн нютаг хэлэнїїд ба хєєрєєнћєє, ондоо хэлэнэй нїлєєнћєє, буряад зоной їргэнєєр таран  ћуурижуулгаћаа, олон яћатанай дїтын  холбоо барисааћаа дулдыдажа баяжана  гэхэдэ болоно.

Буряад хэлэнэйнгээ їгын баялиг, тэрэнэй хэрэглэлгэ сахиха гї, али хїсэндэнь їлєєхэ, саашань хїгжєєхэ гэћэн асуудал ћїїлэй  їедэ эрид хурсаар тобойн гарана.

Гансал їдэр бїриин ажабайдалда эдэбхитэй хэрэглэхэдэ  їндэћэн  хэлэн “амидарха” шадалтай.

Ород хэлэнэй ехэ нїлєєнћє боложо, бэшэ элдэб хэлэнїїдэй їгэнїїдые хэлэлгэдээ холисолгоћоо, їгэ  томьеогой їдхэень хїсэд зїб ойлгоогїй ушарнуудћаа боложо   їгэнїїд хари хэлэнэй їгэнїїдээр ћэлгэгдэдэг.

Ураг тїрэлэй нэрэ томьеонуудые удхаарнь шэнжэлэлгэ - буряад хэлэнэй баялигые гїнзэгыгєєр ойлгохо гэћэн тїрїїшын багашье ћаа, шухала алхам.

Энэ ажалай гол зорилго гэхэдэ ород -буряад ураг тїрэлэй нэрэ томьеонуудые удхын ба абяанай талаћаа онсо илгааень элирїїлгэ, зэргэсїїлгэ, шэнжэлэлгэ.

Тодорхой зорилго гэхэдэ - нютаг хэлэнїїдэй ураг тїрэл  тэмдэглэћэн нэрэ томьеонуудай удхын талаћаа ойсо єєр илгааень элирїїлхэ гэћэн. Ород хэлэндэ тїрэлэй нэрэ томьеогой диалектнэ илгаа гэжэ тэмдэглэгдээгїй, тиимэћээ буряад їгэнїїд ород ниитэ хэрэглэгдэдэг нэрэнїїдээр зэргэсїїлэгдэнэ.

К.М.Черемисовэй “Буряад-ород словарь” болон Ожеговой “Толковый словарь русского языка” гэћэн номуудай  олон тоото  фактическа мэдээнїїд, нютагай зоной хєєрєє шэнжэлгэ   хїдэлмэриин  ћуури болоно.  Хэлэн, тэрэнэй грамматичека байгуулга, їгэнїїдэй  бїридэл абяануудћаа дулдыдана.

Буряад хэлэнэй фонетикэ  ба фонологи шэнжэлгэдэ  олон мэдээжэ эрдэмтэд  ажалаа зорюулћан юм: И.Я.Шмидт, О.М.Ковалевский, буряад эрдэмтэд Э.Р.Раднаев, В.И,Золхоев, К.Д.Басаева г.м.    

Тус шэнжэлгын бодото зорилгонь гэхэдэ суглуулагдаћан нэрэ томьёонуудай бага хэмжээнэй тайлбари толи, тїрэлхидэй харилсаа  харуулћан  схемэ  маанадта  уг тїрэлєє тодоор ойлголсоходо, эдэбхитэй  гэр байрын байдалда хэрэглэхэдэ онсо тућатай байхаар хараалагдана. Энээн дээрэћээ, шэнэ мэдэсэ, нэгэдэхеэр, манай хэлэлгэ уян, тодо болгохо, баяжуулха; хоёрдохёор, уг тїрэлэймнай харилсаа бэхижїїлхэ; гурбадахяар, ахамад зониие  хїндэлхэ  ёћын  абари зан хїмїїжэлхэдэ  тућа болохо.  

1.

Уг тїрэл тэмдэглэћэн нэрэ томьёонууд эртэ урда сагћаа хойшо элдэб хэлэнїїдэй  лексикын нэгэ хуби болоно.    Тэдээн соо тїрэлхидэй хоорондоо  харилсаан, гэр бїлын элдэб харилсаан,  тїїхын байдал,  ондоо арадуудаар  харилсаата ябуулганууд  харагдана.

Тїрэлэй  нэрэ томьёонууд удхын  ба хэрэглэлгын талаћаа ондо ондоо їзэгдэлнїїдтэй. Олон тоото їгэнїїдые шэлэн абаад, удхын талаћаа бїлэгїїд болгон хубаагдаба. Тиихэдээ буряад хэлэндэ тїрэл нэрэ томьёонууд 164 олдобо, ород хэлэндэ иимэ їгэнїїд їсєєн олдобо – 41їгэ.

Тоогой талаћаа илгаань юунћээ болоноб гэхэдэ буряад хэлэндэ элдэб нютаг хэлэнїїдэй (диалект) бии дээрэћээ. Нютаг нэрэ томьёонууд абяанай, їгїїлбэриин талаћаа ондо ондоо тїхэлтэй (формотой) байдаг, удхаараашье илгаатай юм.

Гол удха шанар литературна їгын  гї, али нэрлэћэн (назывной) їгын  тїхэлєєр гаргагдана. Литературна нэрэ томьёо хамтаруулћан, нэгэ бага алмайруулћан, экспрессивнэ болон стилистическэ шанаргїй  ойлгосо тэмдэглэдэг. Тэдэ литературна хэлэндэ, зїїн буряадуудай хэлэндэ (хори, ярууна) тудалдадаг. Жэшээнь: эхэ- мать, эсэгэ – отец, аха –брат, эгэшэ – сестра г.м.

Тїрэлэй нэрэ томьёонууд  гэр бїлын болон ураг таригай холбоо харилсаанай элдэб  маяг харуулна. Энээн дээрэћээ тэдэниие хоёр бїлэг болгон хубаамаар:

1. Мяхан тїрэлэй нэрэ томьёонууд;
2. Гэр бїлын тїрэлэй нэрэ томьёонууд;

Мяхан тїрэлэй нэрэ томьёонуудай тоо  буряад хэлэндэ 134, ород хэлэндэ 20.  Ород хэлэндэ эхын болон эсэгын тала тэмдэглэћэн тусхай  томьёо їгэнїїд  їгы.

Монгол угсаатанай хэлэнїїдтэ  мяхан тїрэл тэмдэглэћэн їгэнїїд дээрэхи гурбан їе , уруудаћан дїрбэ – табан їе харуулдаг.

Булта дээрээ мяхан тїрэл тэмдэглэћэн нэрэнїїд  зургаан: анхан їе (по прямой линии):                хїгшэн эсэгэ, нагаса эсэгэ, хїгшэн эжы, нагаса эжы, эсэгэ, эхэ.

Официальна ушарта нэрлэћэн їгэ хэрэглэгдэдэг, яряанай хэлэлгэдэ, уран зохёолдо – нютаг хэлэнэй тїхэлтэй їгэ.

Эдэ нэрлэгдэћэн нэрэ томьёонууд элдэб олон вариантнуудтай:

1. Хїгшэн эсэгэ (дед по отцу): їбгэ эсэгэ, хїгшэн аба, їтєє баабай, їтєє эсэгэ, отообой, отоо баабай, їбгэн баабай, тєє баабай, тоо баабай, дедїї(барг.,разг.), хїгшэн баабай (барг.)

2. Нагаса эсэгэ (дед по матери): нагаса, нагаса баабай, холхи баабай, нагаса таабай.

3.Хїгшэн эжы (бабушка по отцу): їтєє бии, їтєє, теэбии, тєєдэй, ажаа, иибии, тєє эзы, тєєбии, хїгшєєдэй, ћамай, изии (барг.).

4. Нагаса эжы (бабушка по матери):холхи иибии, эмгэн, эмгэй,нагсабии (барг.),изии(барг.).
5. Эсэгэ (отец): ахай, баабай, аба, хойто эсэгэ, паапа.
6. Эхэ (мать): эжы, эбы, эжыхэн, хойто эхэ, тєє эзы, эжыдэй(хэн), маама.

Тїрїїшын хажуу талын їе тэмдэглэћэн нэрэ томьёо хоёр:

1. Аха (брат): абгай, ахай, ахайхан, дунда ахай, абгай, заа абгай, бааханхай, дундай, дундахай; дїї хїбїїн, дїїдэй, дїїмгэй, дїїмэр, оодхонсог, ахуудай, ахадай.
2. Эгэшэ (старшая сестра): хээтэй (киж.), дундай, ахай, шаастай, баабай(тунк.), ахуудай, ахадай, аханай, адья (джид.), абжаа  (агин.).

Олонхи мяхан тїрэлэй нэрэ томьёонууд удхаараа эхын гї, али эсэгын тала харуулћанћаа боложо хоёр бїлэг болон таћардаг: абга - нагаса (дядя), бїлэ – їеэлэ (двоюродный), аша - зээ (внук) г.м.

Хоёрдохи хажуу талын їе тэмдэглэћэн нэрэ томьёонууд :

1. Абга (дядя по отцу): абгай , ахай , абга (барг.)
2. Нагаса (дядя по матери): нагаса (барг.), нагаса абгай,  нагаса ахай, нагасахай, бїлэхай.
3. Абга эгэшэ (тетя по отцу): абга эзы, абгай, абгагшэ(барг.)
4. Нагаса эгэшэ (тетя по матери): нагаса абгай, нагаса ахай, нагасхай, нагсагша(барг.), нагаса эзы.
5. Зээ басаган, зээ хїбїїн (внуки и племянники по дочери)
6. Аша басаган, аша хїбїїн (внуки и племянники по сыну)
7. Бїлэ (двоюродный брат, сестра по матери): бїлєєлинг, бїлэ,бїлэнэр.
8. Їеэлэ (двоюродный брат, сестра по отцу): їеэли, їеэлэ хаяала(нгууд).

Бэшэ нэрэ томьёонууд хоёролжон удхагїй:  эжы, эсэгэ, аха, эгэшэ, дїшэ, хаялсар, элинсэг.

 2.

Хоёрдохи бїлэг нэрэ томьёонууд – гэр бїлын тїрэлэй нэрэ томьёонууд – тоогоор  їсєєн. Буряад хэлэндэ 30 їгэ, ород хэлэндэ 16 їгэ олдобо.

Ород  хэлэндэ энэ бїлэгэй нэрэ томьёонууд хоёр подгруппа  боложо  хубаардаг: їбгэнэй талын тїрэлнїїд, ћамганай талын тїрэлнїїд. Буряад хэлэндэ иимэ хубааралга їгы, тиигээшье ћаань ород томьёонууд їсєєн. Эндэ буряад хэлэнэй нютаг їгэнїїд нїлєє оруулна.

Жэшээнь, ород “шурин” гэжэ їгын  буряад формонууд: хадам аха (лит.), хадам абгай (сэлэн.), нагаса абгай (сэл.,зэдэ), хадамхай;  

“зять” – хуряаха (бохан.), хїрьгэн хїбїїн, хуряахай (хор.), айлшанхай (бох.), хурайха (барг.), бїлэ хуряаха, абга хуряаха, нагаса хуряаха, аша хїрьгэн, зээ хїрьгэн;

“свояченица” – хадам эгэшэ (лит.), хадам дїї (Аха нютаг), хїр дїї (барг.) г.м.

3.

Ород нэрэ томьёонууд нютаг хэлэнїїдэй  илгаагїй юм.

Буряад хэлэнэй  тїрэлэй  нэрэ томьёонуудай онсо илгаань гэхэдэ тэдэнэй  олон удха (многозначность) болоно.

Жэшээнь, “баабай” гэжэ їгын удха:

1. тїрэћэн эсэгэ;

2. мухор-шиб., зэдын диалект: ехэ аха гї,али эгэшэ;

3. сэл., бэшїр. д-т: ехэ эгэшэ;.

4. їбгэн баабай, нагаса или холхи баабай (зап.), тоо баабай (зап.) – дед, дедушка;    

    хадам баабай (еравн.,барг.) – тесть.  

“абгай” гэжэ їгын удха:

1.ехэ эгэшэ;

2.ехэ ахын ћамган;

3. эгэшэдээ гї, али ехэшїїлдэ хїндэтэйгєєр  хандалга;

4. мух.-шиб.,сэл. – ехэ аха;

5.  мух.- шиб. – дээрэћээ 2-дохи ахадаа хїндэтэйгєєр  хандалга;

6. абга;

7. иволг.д-т: абга эгэшэ (тетя по отцу);

8. заа абгай (сэл.-цонг.)- дээрэћээ 2-дохи аха

9.                           нагаса абгай, хадам абгай (сэл.,зэдэ) – хадам аха (шурин);

10.                          нагаса абгай (зэдэ) – эжын аха;

11.                          нагаса абгай  - эжын эгэшэ;

12.                          хээтэй абгай – повивальная бабка;

“ахай” гэжэ їгын удха:

1. ехэ аха;

2. хадам аха (деверь) (агин.) – їбгэнэй аха;

3. ехэ эгэшэ (сэл.-загар.,ольх.)

4. ахын ћамган; абгай (сел.-цонг.)

5. эсэгэ (булаг.,сел.-оронг.)

6. нагаса ахай – эжын эгэшэ (зэдэ),

                           эжын аха  (хорин.);

7. господин (устар.);
8. залуу хїбїїн, кавалер (зап.); ухажёр (разг.);
9. шоно гэжэ угай ћїлдын тїлєє – тотем “волк”;
10. ахадаа, тэрэнэй ћамганда гї, али булта ехэшїїлдэ (мух.-шиб.)  хїндэтэйгєєр  хандалга

“тєє эзы” гэжэ їгын удха:

1. эсэгын эхэ - мать отца (алар. д-т)

2. эжы,эжыхэн (аха н.)

3. ахын ћамган гї, али абга,нагаса; тетка,тетя; (закамен.,тунк.)

“Зээ хїбїїн”,  “зээ басаган” гэжэ їгын удха:

1. басаганћаа гараћан хїбїїн, басаган;
2. эгэшын хїбїїн, басаган;

“Аша хїбїїн”, “аша  басаган” гэжэ їгын удха:

1. хїбїїнћээ гараћан хїбїїн, басаган;
2. ахын хїбїїн, басаган;

 “Иибии” гэжэ їгын удха:

1. эжы (баруунай д-т);

2.  хїгшэн эхэнэртэ хандалга;

Зарим мяхан тїрэлэй нэрэ томьёонууд нэгэ удхатай байдаг: хаяала, їеэлэ.

Ород  гэр бїлын тїрэлэй  нэрэ томьёонууд хоёр удхата байдаг. Жэшээнь: шурин – ћамганай аха гї, али дїї хїбїїн; деверь – нїхэрэй аха гї, али дїї хїбїїн; свояченица – ћамганай эгэшэ гї, али дїї басаган; золовка – нїхэрэй эгэшэ гї, али дїї басаган. Буряад хэлэндэ эдэ їгэнїїдые нэгэ їгєєр хэлэжэ болохо: хадам эгэшэ, хадам аха – ћамга їбгэнэй тала гэн илгардаггїй. Хадам аба (баабай,эсэгэ)  гэћэн їгэ  ород хоёр їгын удха харуулна: свекор, тесть; хадам эхэ (эжы,маама) – свекровь,теща.

Ћїїлэй їедэ хэрэглэлгэдэ шэнэ їгэнїїд оронхой. Жэшээнь  “няня”- дїїгээ  адуулћан эгэшэ, аха, абга, нагаса, нагаса эгэшэ г.м.; “папка”, “мамка”- аба эжын ћэлгэн, орондонь хїїгэдые адуулћан хїн.

 Нэрэ томьёонуудай олон удхада їгын абяанай байгуулга нїлєє оруулна: абяа уналга ба їгэ нэгэдїїлгэ – нагсагша (нагаса эгэшэ), бишаанхай (бишыхан ахай); суффикс нэмэлгэ –й,-дэй, -дай: хїгшєєдэй, абгадай; ћїїлэй аялга удааруулга: эжы- изии. Їгэнїїдые  холбон хэлэхэдэ шэнэ їгэ, ойлгосо бии болоно : їбгэн нагаса (тэмд.нэрэ + юум.н.),їгэ ниилїїлгэћээ: тєє иибии – тєєбии, дунда ахай – дундахай г.м.   Эрхїїгэй  нютаг хэлэндэ “холхиибии”, “ холхи баабай” гэћэн їгэ бии. Тэдэнэй удхань юуб гэхэдэ “холхи” гээшэнь “холынхи” гэћэн їгын формо болоно.

Энэ  шэнжэлэлгын  хїдэлмэриин  тїгэстэ иимэ тобшолол хэгдэхэ байна:

1. хїн зоной уг гарбалай, тїрэлэй харилсаа тэмдэглэћэн нэрэ томьёонууд  нютаг нютагаар хубилан хїгжэнэ.
2. тїрэлэй харилсаа тэмдэглэћэн нэрэ томьёонууд  ондоо хэлэнэй їгэнїїдээр ћэлгэгдэнэ. Али їгышье ћаа хэрэглэгдэхэеэ болино: жэшээлбэл, тетя Сэсэг - абга эгэшэ, нагаса эгэшэ гэхын орондо, дядя Базар - абга, нагаса гэхын орондо; бабуу, дедїї... г.м.  Бэе бэеэдээ хандахадаа тїрэлэй холбоо харуулћан  онсо нэрэ їгэнїїдые багаар хэрэглэнэ. Нэгэдэхеэр, ород хэлэн хэлэлгэдэмнай гїнзэгыгєєр нэбтэрэн оронхой, хоёрдохеор,  тїрэлэй нэрэ томьёогой удха тодо ћайн мэдэхэгїйн  ушар. Баруун буряадууд хэлэлгэдээ  абтаћан їгэнїїдые  олоор хэрэглэнэ гэжэ ћанамаар. Эртэ урда сагћаа буряадууд хїндын ёћо барижа, тїрэлэй  аха захатанда, ехэшїїлдэ нэрээрнь хандадаггїй, тїрэлэй харилсаа холбоо элирїїлћэн їгєєрнь хандадаг ћэн.
3. Тїрэлэй харилсаа тэмдэглэћэн нютаг хэлэнїїдэй  нэрэ томьёогой илгааень, удхыень мэдэсэ  хєєрэлдэжэ байћан  хїниие ћайн  ойлгоходо, тэрэйндэ єєрынгєє хандалга харуулхада, уншаћанаа тодоор ойлгоходо  тућалха.
4. Тїрэл гаралаа мэдэсэ, тїрэл хэлэеэ хїгжєєн бэхижїїлгэ  – буряад яћатан хїнэй шухала уялга   болоно.

Мяхан тїрэлэй нэрэ томьёонуудай  толи                      Хабсаргалта №1

Хабсаргалта №3

Уг гарбалай ћалбари

Хэрэглэћэн литература

1. Бабуев С.Д., Бальжинимаева Ц.Ц. “ Буряад зоной урданай ћуудал байдалай тайлбари толи”,  У-У,2004г

2.  Басаева К.Д. «Семья и брак у бурят», У-У. 1991г

3.  Батоев Б.Б.  «Изучаем литературный бурятский язык»,У-У,2004г.

4.  Будаев Ц.Б.  «Шэдитэ їгэнїїд»,1992г.

5.  Буряад хэлэнэй сахим ном, У-У.,2006г.

6.  Ожегов  “Толковый словарь русского языка”  

7.  Черемисов К.М. «Буряад-ород толи», Москва, 1973г.

8.  Черемисов К.М., Л.Д.Шагдаров «Буряад-ород толи», У-У, 2006г.