Исследовательская работа "Сахаларга собо суолтата"

«Л.В.Киренскэй аатынан Амматаађы лицэй» МБҮ£Т

Сахаларга собо суолтата

Толордо: Филиппова Айыына

 4б кылаас үөрэнээччитэ.

Салайааччы: Филиппова А.Г

алын кылаас учуутала

Амма 2013с.

Мин °лэм аата Сахаларга собо суолтата

Дьокуускай куорат 380 сылын кірсі собо±о памятник туруорбуттара. Бу аан дойду °рд°нэн собо±о анаммыт со±отох памятник. То±о, чуолаан, Саха сиригэр маннык памятник туруорбуттарын муодар±ыы истибитим. Ма±аhыыннарга билигин балык арааhа баар. Араас улахан, хапта±ай, кыhыл муора балыктарыттан са±алаан ір°с балыктарыгар тиийэ. Бу балыктары кыhыннары-сайыннары эргиччи атыылыыллар. Онтон собо балык ма±аhыыннарга, °кс°н, кыhынын эрэ баар буолар. Сайынын биирдэ эмэ сибиэhэй собону кір°іххэ сіп. Ол гынан баран ыйталаспыт дьонум °ксэ собо балыгы ордороллор эбит. То±о оннугун билэээри араас литератураны хаhыстым, билэр дьоммуттан туоhуластым.

Сыала: саха норуотун оло±ор собо суолтатын билии

Соруктара:

-былыргы уонна аныгы сахаларга балыктааhын суолтататын °ірэтии;

-саха суруйааччыларын о±олорго балыктааhын туhунан айымньыларын ырытыы;

-собо балыгы °ірэтии.

Чинчийиллэр объект: собо уонна собо туhунан суруйуулар.

Собо-карптыІылар кэргэттэригэр киирсэр балык. Этэ м°лт°г°р быhыылаах – ол ууга т°ргэнник устарыгар кімілііх. Кини тібіті сыыйа кіІдій кі±°с буолар. Онтон кіІдій кіхсі кутурукка кубулуйар. КіІдій кіхс°н итиэннэ куткругун уІа-хаІас куйбаІнатан иннин диэки са±ырыйар. Онуоха лапчааннара кіміліhіллір. Этэ-сиинэ уІуох хатырыгынан б°р°лл°б°т. Дь°h°нэ °іск°°р сириттэн тутулуктаах. Уhуна 50-тан тахса сантиметрга тиийиэн сіп. Ыйааhына 3 киилэттэн тахса буолуон эмиэ сіп эбит.

Собо – тулуурдаах, уhуннук тыыннаах сытыан сіп, ол иhин кыра соболору сордоІу хаптаралларыгар мэІиэ быhыытынан тутталлар.

Улахан, киэІ уонна кытыла чычаас уулаах, араас °іннээх-кій°°рдээх, ньамахтаах, °°нээйилээх к°іллэргэ собо сіб°лээн олохсуйар. Саха сиригэр маннык к°іллэринэн буолаллар: Ньидьили, ДьіІк°°дэ, Нік°йэ, Баай к°іл, Лаабыда, Малыыда онтон да атыттар. Бу к°іллэртэн °г°стэрэ Кэбээйигэ бааллар.

Собо кір°Інэриттэн Саха сиригэр ордук чорботон икки кір°І° бэлиэтииллэр: . Кыhыл кім°с уонна °р°І кім°с диэн араараллар. Кыhыл кім°с кір°І ойо±ун хатырыга 33-тэн тахса буолар буолла±ына °р°І кім°с кір°І ойо±ун хатырыга 31-тэн тахса буолар.

Саамай улахан баай соболоох к°іл°нэн Саха сиригэр буолар Ньидьили к°іл. Ар±ааттан илиІІэ диэри 33,5 км тайаан сытар. Сорох сиринэн кэтитэ 6 км тиийэр. Иэнэ 114,34 кв.м тэІнэhэр. Кэбээйигэ олорор аба±ам Егор Михайлович кэпсииринэн, Күөлгэ  дьоннор  кэлэннэр муҥхалыыллар , илимнииллэр. Сыл аайы  100т балыгы  туттараллар.Онно  балыктара  үрүҥ көмүс хатырктаахтар  кыһыл  көмүс  хатырыктаах  балык  суох. Сайынын кус – хаас  бөҕө төрүүр – ууһуур . Күһүн дьоннор  балыктыы  киириэхтэрин  иннинэ  Эбэлэриттэн  көрдөһөллөр,  аһаталлар. Уонна муІхаларын ыраастыыллар, алгыыллар. Дьахталлар муҥхаҕа чугаһыа, атыллыа, таарыйыа суохтаахтар. Улахан муҥха уһуна 500-600 м буолар. МуІханы муус аннынан соһорго «вороток« оҥостон эрийэн тардаллар. Собону муус аннынан кыһыны быһа илимнииллэр. Күөл уута сай±ана турар буолан уута ыраас, түгэҕэ кумахтаах. Ол иһин дөйүөрбэт.Ол иһин бу күөллэргэ куйуурдаабаттар. Кэбээйигэ күөл  барыта соболоох. Улахан күөлгэ киирдэххэ киһи мунуон  сөп. Собону буһаралларыгар тоҥнуу хатырыгын  ыраастыыллар.    

 Амма±а улахан соболоох к°іллэргэ балыктыыллар. Улахан муІханы Эмискэ, АлтаІІа уонна Нуотара, Билир, Мил  °рэхтэргэ тэрийэллэр.

Кыра собону туулууллар. Тууну былыр ардьаах диэн ааттыыллара, тала±ынан іріллірі. Билигин алюминевай боробулуоханан іріллір, ону корчага диэн ааттыыллар. С°рэ±э ууга с°°р°г° ірі сытар гына быра±аллар. Илиминэн эмиэ бултууллар.

«Амма олођо» хаhыакка ордук элбэх куйуурдааhын туhунан булан аахтым. Быйыл Јннь°іскэ улахан куйуур буолбут. Дьон балыктаан, к°рэхтэhэн, °ірэн-кітін тарђаспыттарын туhунан суруйбуттар. Јссі куйууру ођолору ађаларын кытта к°рэхтэhиннэрэн ыыталлар эбит. Оннук к°рэхтэhиилэри АлтаІІа уонна Чакырга буолбуттарын булан аахтым. «Кэскил» хаhыакка ођолор бэйэлэр муІхалаhан онтон °ірб°ттэрин туhунан суруйаллар. Аныгы дьон аччыктаан балыктыыр буолбатахтар, кинилэр іб°гэлэрин °гэhин умнумаары, онно ођолорун уhуйаары дьарыктаналлар. Маны таhынан балыктыы таарыйа араас кір°ІІэ к°рэхтэhэллэр эбит.

Сахаларга собо суолтата туhунан саха суруйааччыларын о°олорго аналлаах айымньыларыттан манныктары буллум.

Саха суруйааччылара собо туhунан бэйэлэрин айымньыларыгар суруйбуттар:

1.Амма Аччыгыйа «Куйуур» оhонньоттор отторун-мастарын бэлэмнээн, куйуурдарын-маІкыларын сірг°пп°ттэрэ, анньыыларын уhуктаммыттара бэрт ір буолла…(ол аата наhаа ір к°°пп°ттэрэ буолуо)

2.Николай Якутскай «Хотой до±оро» Хотойу аhатыахтаа±ар, бэйэбит да к°істэнэр балыкпыт кіст°бэт этэ…» (ол аата собо с°р°н аhылыктара эбит)

3.Василий Федоров «АлыІах собото»

Эбэбит кім°с хатырыктаа±ыттан бачча бэрсибитин кэннэ бука бары іл°°лэнэн, °ірэн-кітін тар±аспыппыт.» (ол аата бары собоЎо тиксэн °ірб°ттэр-кіпп°ттэр)

4.Платон Ойуунускай «О±о куйуурдуу турара»

Биир сыллаах тахсыбыт дабайыым сууллара, дьэ кэллэ. Јр°h°й, °тэлээ!»

(°ірэниэн наhаа баЎалаах оЎоЎо кинини тыыннаах хааларар соЎотох аhа)

5.П.Ойуунускай «Тураах тууhута»

Иhиччит Байа±антай абатыгар уоhа ханньах гынна.» (балыгыттан маппыт киhи олус хомойбут)

6.П.Тобуруокап «МуІха»

Биhиги диэки к°h°ІІ° к°рэ±и к°°ппэтэх, онтон эбии аhылык булумматах ыал суоЎун кэриэтэ буолара.»

7.П.Тобуруокап «Куйуур»

Бу улахан кыраабыл эрэ са±а уктаах, икки нэлэгэр тэриэлкэни кэккэлэтэ туппут са±а куойалаах, кыл тэрил тіhілііх элбэх саханы ілір іл°°ттэн ір°h°йб°тэ, °р°І тыынын іллійдііб°тэ буолуой?»

8.Норуот остуоруйатыгар.

«…Мундууруйа солууруйа буhаарыйа, собооруйа хоспооруйа кистээрийэ…» (ол аата кіІіс ыал к°нд° аhылыктарын собону кисти сатыыллар)

9.Јксөкүлээх Јлөксөй «Былыргылыы алгыс»

« … Күөх далай иччитэ

Күөх Боллох тойон

Көмүс хатырыктаађынан

Күндүлүү турдун.»

Т°м°к

Уоттаах сэрии сылларыгар бэрт элбэх саханы ілүүттэн быыґаабыт, күн бүгүнүгэр диэри остуол маанылаах аґа буола сылдьар,  сахалар кімүс хатырыктаахтарыгар  махтанан мэІэ таас туруорбуттар эбит.