Научно-исследовательская работа

Тыва Республиканын өөредилге болгаш эртем яамызы

Тес-Хем кожууннун өөредилге килдизи

Муниципалдыг бюджеттиг өөредилге чери

Чыргаланды ортумак ниити-билиг школазы

Шинчилел ажыл:

Бельдир-Арыг суурнуӊ хуу мыйыстыг бода малыныӊ шола аттарыныӊ тургустунган аргалары.

Секция: «Тыва дыл»

Ажылды күүсеткен өөреникчи:

Биче-оол Олча,

4 класс

Ажылдың удуртукчузу:

Балдан Лина Каадыровна

Суму Чыргаланды, 2014

Допчузу

Киирилде…………………………………………………………………………2

1. Мыйыстыг бода мал дугайында болгаш оларныӊ ниити аттары……….4
2. Тес-Хем кожууннуӊ Белдир-Арыг суурда мыйыстыг бода малдыӊ шола аттарыныӊ бөлүктээни…………………………………………………………....5
3. Тес-Хем кожууннуӊ Белдир-Арыг суурда мыйыстыг бода малдыӊ шола аттарыныӊ тургустунган аргалары........................................................................6

Түӊнел ……………………………………………………………………………..7

Ажыглаан литература …………………………………………………………….8

Капсырылга …....................................................................................................9

КИИРИЛДЕ

     Чер кырынга ат чок чуве турбас. Ынчангаш аттар бистиӊ амыдыралывыста база бир кол черни ээлеп турар.

     Дылда ажыглаттынып турар хуу аттарны – топонимнерни, антропонимнерни, зоонимнерни, этнонимнерни болгаш өске-даа хуу аттарны - оларныӊ баштайгы уткаларын база кайы дылдан тывылганын шинчилээр эртемни ономастика дээр. Ономастиканныӊ дириг-амытаннарныӊ шолаларын шинчилээр адырынга зоонимика хамааржыр [1, а. 18].

    Дириг – амытаннарныӊ шола аттарын щинчилээр эртемни зоонимика дээр, ол эртем чаа эгезин салган. Оон ыӊай зоонимнер база дыка сайзыраӊгай эвес, база чугле ээзиниӊ назыны – биле болур[1, а.19].

     Ынчалза-даа сөөлгү үеде малды тарыырда эмнээрде, чизелээрде бо-ла шола адын айтырар болу берген.

    Тываның база бир кол байлаа – мал. Бистиң тодуг-догаа, бай-шыырак, каас-шиник амыдыралывыс малда болгай. Малчын уктуг чон, оларның ажы-төлү азыраан малының төөгүзүн, назы-харын, ат-сывын, өң-чүзүнүн он салаазы-биле бир дөмей билген турар ужурлуг. Мен бодум база малчын өг-бүлениӊ уруу, кырган-ачам Биче-оол Очур бүгү амыдыралында мыйыстыг бода мал – биле чуртталгазын холбаан болганда мал-маганныӊ шола аттарыныӊ дугайында шинчилел ажылын башкым-биле шилип кылган бис.    

Бистиӊ Чыргаланды сумузунуӊ зоонимнерин кым-даа чыып биживээн болганындан бистиӊ ажылдывыстыӊ чугулазы (актуалдыы) билдинип турар.

      Шинчилел ажылыныӊ темазы: Бельдир-Арыг суурнуӊ хуу мыйыстыг бода малыныӊ шола аттарыныӊ тургустунган аргалары.

     Шилип алган ажылдыӊ объектизи: зоонимнерниӊ тургузуу

     Шилип алган ажылдыӊ предмеди:  Бельдир-Арыг суурнуӊ хуу мыйыстыг бода малыныӊ шола аттарыныӊ тургустунган аргалары.

   Сайгарар материалы: мыйыстыг бода малыныӊ шола аттарын бижээн 58 карточка.

  Теоретиктиг үндезиннер: М. В. Бавуу-Сюрюн, , О. М. Ондарныӊ «Тыва дыл талазы – биле сургуулдарныӊ эртем шинчилел ажалдарыныӊ тематиказы болгаш үлегерлери» болгаш М. В. Бавуу-Сюрюн Ч. К. Кууларныӊ «Тыва дылдыӊ лексиказынга факультативтер» деп эртем ажылдарынга даянып кылган.

     Сорулгазы: Тес-Хем кожууннуӊ Бельдир-Арыг суурнуӊ зоонимнерин щинчилеп көөрү.

    Ук сорулганы чедип алырда,

1. Карточкалар аайы- биле зоонимнериниӊ даӊзызын тургускан;
2. Оларныӊ тургузуунуӊ аайы-биле бөлуктээш, кол ооргазын тодараткан;
3. Зоонимнерниӊ тывылган угунуӊ аайы-биле хайгааралдарны чоруткан;
4. Мыйыстыг бода малыныӊ шола аттарыныӊ онзагайын база өскелер – биле дөмейлежип чоруур талаларын тодараткан.

Практиктиг ужур-дузазы: мергежилгелер, олимпиадалар материалы кылдыр ажыглаттынып болур.  Чоннуӊ малы шупту шола аттыг болур болза ветеринарлыг тарылгалар кылырда, тус-черниӊ бот – башкарылга органнары  чизе кылырга ужур-дузазы улуг.

Ажылдыӊ тургузуу. Ажыл үш эге, киирилде, туӊнелден, ажыглаан эртем ажылдарыныӊ даӊзызындан, капсырылгадан тургустунган.

Кол кезээ

1. Мыйыстыг бода мал дугайында болгаш оларныӊ ниити аттары

Тывалар шаандан тура мал ажыл -  агыйлыг чон. Инек тыва кижиниӊ 9 чүзүн малынын аразында кол черни ээлеп турар. Ол өдек малынга хамааржыр. Малды бода мал, чылгы мал, шээр мал деп үш бөлүкке чарар. Инекти бода мал дээр. Эъдинин шынарынын аайы-биле малды изиг болгаш соок тыныштыг малга чарар турган. Изиг тыныштыг дээрге хой, аът. Соок тыныштыг дээрге инек, өшку. Инек соок тыныштыг мал.

Азырал дириг амытаннарнын аразындан колдуунда-ла инектен сүттү алыр турган, чуге дээрге ол хой сут бээр база саар уези узун.

Мыйыстыг бода малды хар-назынын барымдаалап адаары:

     Инек – төрүүр кыс инек, ниити ады, он ийи чылдын ийи дугаарынга кирген мал болур.

     Хунажын – үш харлыг инек, бир дугаар торуп турар инек, ынчангаш ону дунгуш деп база адаар.

     Бызаа – ылым чаштан эгелээш бир харга чедир назылыг. Эр бызаа, кыс бызаа деп ылгай адаар.

     Молдурга – бир хардан ийи харга чедир назылыг.

     Казыра – мугур ийи харлыг, ынчангаш ону хунан дээр.

     Донен – үш харлыг инек, доненней берген инек төрүүр болгаш хунажын деп аттыг болур.

     Шарыжык – чазап каан болур, назыны үштен дорт хар чедир.

     Шары – чазап каан болур, доненден өрү назылыг болурда чедишкен шары деп аттыг болур.

     Бугажык – чазаттынмаан, назыны ийи-уш харлыг болгаш урелиг мал.

     Буга – чазаваан үрелиг мал. Чедишкен буга инектеринче өске Буга чагдатпас дижир. Бир коданга бир буга турар. Кончуг эъткир, сүткүр уксаалыг мал угун шилип тургаш, буга салыр.

     Мыйыстыг бода мал азы инек соок тыныштыг мал болур. Мунчураан кижи инек кажаазыныӊ көржеӊин одааш, чиӊнеп дөгеленирге, хоочузу дораан чидер дижир.

     Шаандагы тывалар буганы онзалап көөр чораан. Эн шыырак хамны Буга хам дээр. Эн улуг хам Буга ээренниг болур. Буганы ыдыктап чораан.

2. Тес-Хем кожууннуӊ Белдир-Арыг суурда мыйыстыг бода малдыӊ шола аттарыныӊ бөлуктээни

Тес-Хем кожууннуӊ Белдир-Арыг суурнуӊ чурттакчы чону мыйыстыг бода малга шола атты бээрде дараазында онзагай шынарларын барымдаалаан:

1. Даштыкы хевиринде им-демдээн (Дөӊгур, Дагыр-Мыйыс, Чамашкы, Дөөнейлиг)
2. Аажы-чаӊында, шынарында онзагайы - биле (Тевер-Шилги, Үзер-Сарала, Чилбикей, Сүткүр-Көк, Ийистээр);
3. Хар-назынын барымдаалап ( Улуг-Хүреӊ, Кырган-Инек, Улуг-Сарала, Биче-Дөӊгүр);
4. Өӊ чүзүнүн барымдаалап (Шилги, Хүреӊ, Кара – Инек, Сарала);
5. Төрүттүнген айын барымдаалап (Марта, Мая, Августа);
6. Төрүттүнген үезин барымдаалап (Ночка, Снежка, Мистер, Наадым, Сылдыс, Белекмаа);
7. Херээжен аттар - биле (Лора, Лира, Маша, Караймаа, Көк-кыс, Николь);
8. Эр аттар-биле (Андрейка, Михай, Серен);
9. Анаа-ла хөглүг, каттырынчыг шола аттар (Крошка, Веснушка, Невидимка, Принцесса, Барби)

Мыйыстыг бода малдыӊ шола аттарыныӊ өске дириг амытаннарныӊ шола аттарындан ылгалып турар чүүлдери:

1. Аажы-чаӊында, шынарында онзагайы - биле (Тевер-Шилги, Үзер-Сарала,  Сүткүр-Көк, Ийистээр);
2. Өӊ чүзүнү ылгавыры – биле адаары (Шилги);
3. Ниити адын киириштирип адап турары (Улуг- Инек, Ала-Шары, Кара-Буга).

Мыйыстыг бода малдыӊ шола аттарыныӊ өске дириг амытаннарныӊ шола аттарынга дөмейлежир чүүлдер база бар. Ол дээрге аажы – чаӊын барымдаалап, азы кижилер аттарын өттүнүп, төрүттүнген уезин көрүп, чаптааш каттырынчыг, хөглүг аттар- биле адап турары.

3. Тес-Хем кожууннуӊ Белдир-Арыг суурда мыйыстыг бода малдыӊ шола аттарыныӊ тургустунган аргалары

     Бистиӊ чыгган зоонимнеривисти тургуузунуӊ аайы-биле бөдүүн болгаш нарын деп кезекке чарып болур.

1. Бөдүүн зоонимнер

   Бөдүүн зоонимнерни тургустунган аайы-биле дараазында бөлүктерге чарып болур.

1. Чүве адындан тургустунган зоонимнер.

Модель (ч.а. ) Чамашкы, Наадым, Сылдыс.

Модель (ч.а. +       ) Бичеледип чассыдар –ак, -ык кожумактардан тургустунган зоонимнер: Белдирек, Шарыжык,

2. Демдек адындан тургустунган зоонимнер.

Модель (д.а. +       ) Дөӊгур, Шилги, Хүреӊ, Дыдыраш.

Модель (д.а. +       ) демдек адынга –кей, -бей, - мей деп кожумактар немежирге тывылган зоонимнер: Чилбикей, Делбиӊмей, Мелдербей.

Чүве адынга чогаадылга кожумаа немешкенинден тывылган укталган демдек адындан тургустунган зоонимнер.

Модель (ч.а. +       = д. а.) а) – лыг, -ниг: Дөөней+лиг, Им+ниг;

3. Кылыг сөзүнден тургустунган зоонимнер.

Коргудар, Баштаар, Тевер, Хорадаар.

3.1. Нарын зоонимнер

Модель (д.а. + ч.а) Хүреӊ – Бызаа, Кара-Инек, Кырган-Инек, Дагыр-Мыйыс, Шумаш-Кулак, Чараш-Бызаа, Сылдыс-Шокар, Дошкун – Инек Мелдер-Арын, Кара-Думчук, Хүреӊ-Кулак.

Модель (д.а. + д. а) Дөӊгүр-Хүреӊ, Карала, Сарала, Шилги – Ала,

Модель (к. с. +  д. а )  Тевер-Шилги, Үзер-Хуреӊ.

Модель (к. с. + ч. а) Чаӊнаар – Инек,

Модель (с. а + ч.а ) Чаӊгыс-Мыйыс, Чеди-Карак, Үш-Эмиг.

Түӊнелдер

Чыылган материалдарда мыйыстыг бода малыныӊ шола аттарын өөренип көргеш мындыг түӊнелдерге келдивис:

1. Ниитизи-биле суурнуӊ чону хөй кезиинде кыс инектерин шолалап адап алган болуп турар.
2. Бөдүүн зоонимнер нарын зоонимнерге бодаарга эвээш болуп турар. Бөдүүн зоонимнер ниити чүве аттарындан, демдек адындан, кылыг сөстеринден тургустунган болуп турар. Ат орну, сан орну тургузуунга киржип турар бөдүүн зоонимнерге таварышпадывыс.  Тыва улус мал-маганынга ынак болган төлээде
3. Нарын зоонимнер хөй, мыйыстыг бода малдыӊ шола-аттары хөй кезиинде нарын болуп турар. Ат орну кирип турар зоонимнерге таварышпадывыс.

              Ам-даа шинчилел ажылын уламчылаар, информантылар санын көвүдедип, карточкаларны чыып, оон-даа ханы өөренир деп бодап турар бис.

Ажыглаан литература:

1. М. В. Бавуу-Сюрюн, , О. М. Ондарныӊ «Тыва дыл талазы – биле сургуулдарныӊ эртем шинчилел ажалдарыныӊ тематиказы болгаш үлегерлери». – 2-ги үндүрүлгези, немээн өскерткен.- Абакан: Издательство ХГУ им. Н. Ф. Катанова, 2007. - 122 с.
2. М. В. Бавуу-Сюрюн Ч. К. Кууларныӊ «Тыва дылдыӊ лексиказынга факультативтер». – Кызыл: типография КЦО «Аныяк», 2005. – 118 с.
3. Сундуй Г.Д. Народоведение.-Кызыл.:Тувинское книжное издательство, 2003.

Информаторлар

• Балдан Б. Б.
• Балданай Э. Д.
• Биче-оол В. О.
• Болат-оол А. К.
• Дежит М. К.
• Дирчин К. В.
• Кенден В. С.
• Минчей Ч. Б.
• Миндин М. Ш.
• Самбуулай А. С.
• Седип-оол Ч. Н.
• Сондуймаа А. Х.
• Сидоо С. Ш.
• Сырат Ч. Б.
• Оюн Х. К.
• Укей А. Х.