Проект эше

                            Татарстан РеспубликасыБалтач муниципаль районы

Муниципаль бюджет  белем бирү учреждениесе

«Шубан төп  гомуми белем бирү мәктәбе»

Проект эше:

“АВЫЛЫМНЫҢ  КЫЗЫЛ  КИТАБЫ”

                                                                     Башкарды: 5 нче сыйныф укучысы

                                                                      Шәрәфетдинова Алинә

                                                                     Фәнни җитәкче:Фатихова Миләүшә

2019

Проект темасы: «Авылымның кызыл китабы»

Җитәкче: Фатихова Миләүшә Хәлил кызы кызы

Максат: Үзебезнең җирлек Кызыл китабы белән танышу һәм анда үзебез белгән үсемлекләрне тану, аларны саклау юлларын өйрәнү.

Бурычлар:  1. Кызыл китапның эчтәлеген өйрәнергә.

                     2. Үзебезгә таныш үсемлекләрне билгеләргә.

                     3. Үзебезгә таныш булмаган үсемлекләр турында белергә.

Фәне: Биология

Проектны башкарды:  Шәрәфетдинова Алинә

Өйрәнү объекты: Татарстанның Кызыл китабы

1.Татарстанның Кызыл китабына кертелгән төрләргә анализ.

Татарстанда сирәк очрый торган хайваннар, үсемлекләр һәм гөмбәләр турында мәгълүматлар тупланган тәүге Кызыл китап беренче тапкыр 1995 нче елда дөнья күрә һәм ул Россия төбәкләре арасында шундый беренче җыентык була.Анда барлыгы 509 төр кертелә.

Икенче Кызыл китап 2006 нчы елда дөнья күрә. Бу китапта  674 сирәк очрый торган хайван, үсемлек һәм гөмбә кертелгән. Шуларның 353е – үсемлекләр. Шулай ук китапта лишайникның –24, гөмбәнең 40 төре урын алган. Умырткалы һәм умырткасыз 258 хайван кергән, шул исәптән: 34 имезүче, 5 сөйрәлүче, 122 умырткасыз хайва, шулай ук 84 кош, 3 амфибия, 10 балык. Болардан тыш, Кызыл китапка ук алынмаса да, бүген игътибар таләп иткән үсемлекләр, хайваннар һәм гөмбәләр исемлеге төзелгән.

Татарстанның яңа Кызыл китабына 612 сирәк очрый торган хайван, үсемлек һәм гөмбә кертелгән. Шуларның 340е – үсемлекләр. Шулай ук китапта лишайникларның  – 24, гөмбәнең 48 төре урын алган. Умырткалы һәм умырткасыз 224 хайван кергән, шул исәптән: 33 имезүче, 4 сөйрәлүче, 108 умырткасыз хайваннар, шулай ук 66 кош, 3 амфибия, 10 балык.

2.Шубан авыл җирлегендә Кызыл китапка кертелгән нинди төрләр очрый?

Минем максатым  2006 нчы елда чыккан Кызыл китапта үзебезнең  авылга кергән төрләрне табу иде. Мин китаптан үзем яшәгән районда очраучы  кайбер төрләрне таптым  

Шубан авыл җирлегендә Кызыл китапка кертелгән төрләр

1. Яз коне елга ярларында уттай янып, сары чәчәкләр балкый. Бу- Кызыл китапка кертелгән язгы адонис чәчәкләре. Әлеге сирәк чәчәк Татарстанда берничә урында гына очрый.
2. Зур-зур кисәкле ташлы тау кырыйларын ябалакның сирәк очраучы төре- филин үз итә. Бездә йомырка салып, балалар да үстерүләре мәгълүм.
3. Һәр елны безнең сулыкларны 1 пар челән дә үз итә.
4. Артыш агачы
5. Йомгаклау.

    Табигать  гүзәллеге юкка чыкмасын өчен, табигатьне сакларга кирәк.  
Экологик һәлакәт булмасын өчен, кешеләр һәр эшне уйлап эшләргә тиешләр. Урманда, болында, елга буйларында үз артыңнан чүпләрне җыярга, шырпы белән уйнамаска, кош ояларына тимәскә, елга буйларын чиста тотарга кирәк. Шул вакытта гына безнең табигатебез матур, урманнарыбыз төрле җәнлекләргә, елгаларыбыз балыкларга бай булыр. Табигать юмарт, әмма кеше үзенең хезмәте һәм табигатькә мөнәсәбәте белән җирнең байлыкларын арттырырга тиеш. Шул чагында гына без сау-сәламәт булырбыз, тирә-ягыбыз матур булыр. Мин туган табигатемнең  матур, ямьле булуын тел

Файдаланылган әдәбият:

1. Красная книга РТ.- Издание 2-е.- Казань: Изд-во «Идел – Пресс», 2006.
2. Мингазов Р.Г. “Татар Ямалы авылы җирлеге Кызыл китабы”, 2009
3. Рәхимов И.И. Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы:

Уку әсбабы.- Казан: Мәгариф, 2007.

     4. http://ecoportal.ru/ Всероссийский экологический портал – все об экологии

           в одном месте.