Исследовательская работа

Допчузу

 1.  Киирилде

2. 12 дириг амытан кирген тыва календарь

3. Ыт чылда торуттунген кижилер

4. Ыт чылдыг кижилернин аажы-чаны

Туннел сос

 Ажыглаан литературазы

Капсырылга

Ажылдын кол сорулгазы: 

• тыва чоннун амыдыралында календарьнын ужур-утказын, тыва чыл санаашкынында ыт чылдыгларнын онзагай шынарларынын дугайында ооренип билип алыр;
• Ыт чылынга хамаарышкан бугу материалдарны чыыры;
• Биче шинчилел ажылды кылып ооренири;

Киирилде

 Календарь ай, хунну, чылдарны тодарадып билиринге эргежок чугула. Шаанда шагда улуг-биче аймак  кижилер боттары тус-тус календарьлыг тургулааан. Календарь бурузу анаа хоозун тыптып келбээн. Ол ук чоннун ажыл-агыйы, амыдырал-чуртталгазы-биле холбаалыг.

   Шаандагы тыва календарь бодунун тургузуу-биле кыдат,  моол, тибет, түрк чоннарнын календары-биле чоок төрел бооп турар. Тывалар 12 дириг амытаннардан тургустунган календарьны ажыглап турган. Чыл бурузу тускай аттарлыг: куске,инек, пар, тоолай, улу, чылан,аът, хой, сарбашкын, дагаа, ыт, хаван. Чурум езугаар санаар он ийи эргилделиг чыл санаашкынын ажыглап турганнар.      

Делегейниң чыл эргилдези 12 чыл болгаш-ла катаптаттынып, солчуп турары-биле, дириг амытаннарның иштинден тускай шилиттинген 12 дириг амытаннарның хевирлери кирген. Оларга күске, инек, пар, тоолай, улу, чылан, аът, хой, мечи, дагаа, ыт, хаван хамааржыр. Ол дириг амытаннарны кииргени утка-шынарлыг. Амытан бүрүзүнүң амыдыралы бир онзагай, кижиже чоокшулаштырып деңнээрге, оларның аажы-чаңында болгаш амыдыралында дөмей чүүлдер бар бооп турар.

Ыт чылдыглар (1934, 1946, 1958, 1970, 1982, 1994)

          Ыт чылдыг кыс кижинин шолбаны Санчир, сылдыстары Те. Угаангыр болза-даа, ооожеш, дедир. Эн-не шыдамык, быжыг туруштуг. Ынакшып-даа, ажылдап-даа билир.  АаАажы-чаны чиге -чарт. Куруг чугаага уе чарыгдаар хонну чок. Салган сорулгазын чечедер дээш, базымнап кылаштаар. Бодун тогдунар улуургак сеткилдиг. Ог-буленин уууштап башкарар ээзи. Донгун, шириин аажы-чаны частырыгларга бо-ла татаварыштырар. Чугаа-сооду хагдынчак болганда, оларнын-биле билчип чугаалажыры беберге. Чанчыл, сузукке ынак, бодал чокка кандыг-даа шиитпир хулээп албас. Аът, Пар, Сасарбашкын, Куске чылдыгларга баар болза, эн-не таарымчалыг. Чеди чузун малды азазыраза, байып, амыдырал-чуртталгазы экижиир, балдыры дынзыыр. Араг-эзимнин чабайгы шагда ону дег янзы-буру оннерлиг эртиненин эдилекчизи. Чылынга дуушкек меменгилерин сагыыр дээш кызар.

Ыт чылдыг оол кижи Санчир деп шолбанныг, Те деп сылдыстарлыг. Угаангыр-даа  болза, дедир. Шыдамыккай, ажылга кызымак. Ажык эвес, сагыш-сеткилин, ишти-хоннун чажырып билир. Бодунун дыжын хараар. Белен-селен чувеже думчуун сукпас. Кузелин чедер дээш бугу-ле кужун салыр. Бергелерге торулбас. Кажар, оптуг. Чанчылдарны сагыыр. Дарга болурунче чамдыкта  сундугуксаар, ынчалза-даа оон ол кузели бутпес. Бижик-билигге улуг сонуургал чок. Хол-биле кылыр ажылга ынак. Улуг кордунер сеткилдиг, аянзырак байдал ында база бар. Чоруу, дедир, маргышкак болгаш бодунун бажынга суг-даа кудуп болур. Бода, шээр малдарны азырап малдаар, оон-биле байып, ажыл-амыдыралы экижиир, малга ынак. Торуттунген чылынга оон оннеринге чуулдеш менгилерлиг болза-даа, олар оон амыдырал-чуртталгазынга  кандыг-даа салдар чок болур. Тоолай, Хой, Аът чылдыг кадай алза, чогумчалыг.

ЫЫт чылдыгларнын аажы-чаны:

    Ыт чылында торуттунген кижинин аажы-чанында он ийи чылдын иштинден ниити

онзагай шынарлары хой. Олар ору  кордунмес, ажык, угааны чидиг болгаш тергиин    кызымаккай. Ыт чылдыг кижинин оорушку-маннайлыг аажы-чанынга оске кижилер таарзынар база оске кижилернин сеткил-сагыжын олар чаалап ап шыдаптар.

     Ыт чылдыг кижилернин хой кезиинин сеткили биче. Оске кижилернин оларга чучугаалаан берге айтырыгларын дыннаксаар болгаш оларга дузазын кадып, сагыш-сесеткилин аргалаптар.

  Ыт чылдыг кижинин ынакшылы пар чылдыг кижи-биле домей. Оске кижилерге кылык-киленин дорт коргуспес.

 Ыт чылдыг кижинин караанын болгаш сеткилинин минниишкиннери дендии чидиг. Олар ниитилелдин сайзырал-депшилгези дээнде, дендии улуг чуткулдуг. Ыт чылдыг кижи кандыг-бир ажыл-херекти эгелеп алгаш, ону ара каар, тончузунге чедирбес чуулдер кылбас. Ажылга кежик-чолдуг болганындан олар кандыг-даа ажылды кылбышаан, чугле будуштуг, топтуг алдынарлар. Кылган ажыл-херээнин уре-туннелдери-даа эвээш эвес болур. Ыт чылдыг кижи сеткилинден ажылды кылып турары дээрге, оларнын шынчызынын, арыг, ак сеткилинин бадыткалы-дыр.

  Кысказы-биле, ыт чылдыг кижи акша-тогерикке улуг дыка чазый-чилби эвес.

 Оларнын чугаа-домаа, будужу чымчак, угаанныг салым-чаяанныг. Оон ангыда улустун угаан-медерелин сайгарып-билип каарынга мергежилдиг-даа. Ынчалза-даа кижилер  аас-дылдыг, чорулдээлиг кандыг-бир айтырыгга таварышканда, ыт чылдыг кижинин чоптуг, шынчы кучу-кужун ундуруп, дуза кадыптарынга идегээн ажыы чок. Ындыг хевирлиг таварылгаларда ыт чылдыглар чугле чылдырар дээрден башка, оске кижилернин ажылынче киришпестер.

  Ыт чылында бо ортемчейде шылгарангай дээди, бурунгаар узел-коруштуг кижилер дыка хой торуттунген.

  Дун ортузунда торуттунген ыт чылдыг кижи, хундус торуттунген ыт чылдыг кижиге коорде, оске кижилерни хомудадыр, ожээргек. Ынчалза-даа ылгал чокка, уенин кайы-даа эргилдезинде торуттунген ыт чылдыгнын амыдыралында ыргак-дагыр, онгул-чингил чуулдер улуг дыка чок.

 Ыт чылдыг кижинин эн хонну чок азы ынак эвес кижизи – дагаа чылдыг кижи. Эн хоралыг болгаш бузурел чок кижизи – улу чылдыг кижи.

 Сумунун чурттакчы чон аразындан ыт чылында торуттунген улустун санын  тодарадып санап кылдым. Ниитизи-биле бистин сумуда ыт чылда торуттунген чурттакчыларнын саны 62.

Оларнын аразында школачылар:

Улуг чурттакчылар:                                    

Херээжен улус:

Эр улус:

1936 чылда торуттунген ыт чылдыг улус:

1. Монгуш Докпак Оскаловна

1946. чылда торуттунген ыт чылдыглар:

1. Мунзук Хур-оол Монгушович  
2. Кускел-оол Зоя Монгушовна

1958. чылда торуттунген ыт чылдыглар:

1. Тюлюш Розалия Ыдам-ооловна
2. Сурат Алексей Хомушкуевич
3. Донгак Елена Болат-ооловна

1970. чылда торуттунген ыт чылдыглар:

1. Монгуш Аким Чечек-оолович
2. Донгак Алдын-кыс Биче-ооловна
3. Тюлюш Алимаа Кызыл-ооловна
4. Доржукай Алимаа Николаевна
5.  Донгак Солангы Эрес-ооловна
6. Биче-оол Олчеймаа Байыровна
7.  Самдан Салим Таан-оолович
8. Кошкар-оол Айланмаа Бай-Караевна
9. Куулар Белекмаа Санчат-ооловна
10.  Сагды Чойганмаа Байыровна

1982. чылда торуттунген ыт чылдыглар:

1. Дун  Сайлаана Болай-ооловна
2.  Осурбай Ай-кыс Анатольевна
3.  Сат Азиймаа Юрьевна
4.  Донгак Марьяна Владимировна
5.  Тумат Буянмаа  Борисовна
6.  Донгак Эрес Владимирович
7.  Донгак Амир Владиславович
8.  Кок-оол Барынмаа Эрес-ооловна

1994 чылда  торуттунген ыт чылдыглар:

1. Кыргыс Ай-Чурек Бежендейович
2.  Донгак Буян Чаяанович
3.  Тюлюш Билзеймаа Борисовна
4.  Доржукай Байбек Алдын-Херелович
5.  Даваа Шораан Данилович
6.  Кошкар-оол Аянмаа Сергеевна
7.  Донгак Айхана Алдын-ооловна
8.  Биче-оо Далай Айдашович
9.  Кыспай Шолбана Мергеновна
10.  Тюлюш Мерген Валерьевич
11.  Донгак Аясмаа Орлановна
12.  Сембирии Оолак Валерьевич
13.  Монгуш Анай-Хаак Владимировна
14.  Шарый-оол Ханды Александровна
15.  Дундуй Шолбан Владимирович
16.  Монгуш Айлан Болатовна

2006.  чылда торуттунген ыт чылдыглар:

1. Биче-оол Уян-Даш Озум-оолович
2.  Донгак Аэлита Орлан-ооловна
3.  Чымбалак Чайраа Чыргал-ооловна
4. Седен-оол Сонам Эдуардович
5. Тумат Шоваа Орлан-ооловна
6.  Сурат Сылдыс Додей-оолович
7.  Монгуш Адыгжы Сайдашович
8.  Ондар Длег Буянович
9. Сат Сайын Шораанович
10.  Назыты-оол Ай-Херел Шораанович
11.  Кыспай Онмас Орлан-оолович
12.  Тюлюш Айдыс Омакович
13. Маадыр-оол Ачыты Алексеевич
14.   Донгак Санчира Алексеевна
15. Монгуш Норбу Мергендейович
16.  Ажы-оол Диана Чечен-ооловна
17.  Тюлюш Долума   Ахмедовна
18.  Тюлюш Алдынчы Менгиевна
19.  Чымбалак Дельфина Буяновна
20.  Куулар Ай-Хаан Андреевич
21.  Доржукай Онзагай Орлановна
22.  Куулар Сюзанна Викторовна

Чылдарда кирген онзагай дириг амытаннарнын бирээзи  ыт – аас чогаалда

Ыт дугайында тывызыктар:

Ээзинге эргелиг, чонунга човуланныг (ыт)

Кире сал-ла тожун догээр (ыт)

Во дворе поставлен дом –

На цепи хозяин в нем

(собака)

Долганып-долганып ток диди (ыт)

Улегер домактарда:

Ыт думчуу борбаннатпа,

Уруг караа кыланнатпа.

Ийи ыт аразынга соок кагба,

Ийи кижи аразынга сос соглеве.

Ызырар ыт чарбыктыг,

Ыргак терек конгулуурлуг.

Кижи кайгаар,

Ыт сыгырар.

Ыдын мунган

Ынгыраажын дергилээн

«Ынгыраажын дергилээн» дээрге чуък чудурер шарызы чок кижи дээни ол-дур.

Шулуктерде:

Калдар хавам

Калдар хавам чараш,

Карактары кара

Кулактары безин

Кулун малга домей.

 Ойнап-хоглеп маннаар,

Орлан эрес ыдым

Салбарарган дугу

Сарлык малга домей.

Оюмаа Хомушку, Кызыл-Мажалык суур

(Сылдысчыгаш солуну, 2012 чыл, июль 24)

Ыт чылын алган кижи

Ындындан-на кызымаккай

Салган соруун чедип аар дээш

Сагыш аарып чоруп-ла бээр.

Ыттыг кижи эштиг ышкаш

Ынаныштыг дидим чоруур

Эрес, ээрги ыттын чылы

Эгээрттинмес эжин ол-дур.

Туннели:  чоннун чаагай чанчылдарын камгалап, кадагалап, харын-даа ону чаа уеге таарыштыр, чончу утка шынары-биле хевээр амыдыралга боттандырар чорук эки, макталдыг. Ыт чылынга хамаарышкан материалдарны чыып, номчуп тура бодумга дыка хой ажыктыг чуулдерни, сумуда чурттап турар ыт чылдыг улуг-биче чурттакчылар кымнар дээрзин сонуургап,  билип алдым.

  Кижи бурузу тус-тус боттарынын торуттунген чылдарынга хамаарыштыр  эки-багай талаларын ылгап, аажы-чанынын онзагай шынарларын билип алыры артык эвес, амыдыралга ооредиглиг болгаш ажыктыг деп туннелге келдим. Ынчангаш шинчилел ажылды ам-даа кылып, уламчылаар мен. База оске-даа улуг-биче дыннакчыларга бо бугуну кичээнгейге ап, 12 чылдын дириг амытаннарынын онзагай шынарларын ооренип, билип алырын сумеледим.

Ажыглаан литература:

1. Лхаван Цэрин. Чылдар демдээ болгаш кижинин будужу. Кызыл, 2014.
2. М.С.Сат. Тии чок торгу…Кызыл, 1995.

Информант:

1. Тюлюш Валерий Минчей-оолович, суму чагырга даргазынын оралакчызы, 54 харлыг.