Доклад "Хомду дайыны-100 чыл"

                          Баян-Тала ниити билиг школазы

                                                                  Баян-Тала ортумак школазынын 9-ку            

                                                                клазынын оореникчизи Ондар Ай-кыстын                        

                                                                кылган илеткели.

                                                               Удуртукчузу: Ондар А.М

                                             2012чыл

                                                         Сорулгазы:

1. 1.Чоннун эрткен тоогузун, Хомду дайынынга киришкен сузук шериинин эрес маадырлыг чоруун салгалдарга арттырып, ону четче шинчилээр ажылды шуудадыры.
2. 2. Дайынчыларнын Кобдо шивээзин хостаарынга киирген эрес-дидим чоруктарын тодарадып бижиир шенелде.
3. Ук-сорулганы чедип алырда
4. А) тоогуну хажытпазы-биле архив материалдары-биле ажылдаары
5. Б) улуг назылыг кижилерден шын информацияны чыыры.
6. 3.Лопсан Соруктуг Маадырнын кады торээннерин болгаш ажы-толун, оларнын салгалдарын тодарадыры.

Бо чылын тоогу чылында база хомду дайынынын 100 чыл оюнда бистин школавыста музей ажыттынып турары биске оорунчуг болуушкун.Ынчангаш, мен, школада чурт шинчилел ажылынын болгумунун киржикчизи, хомду дайыны болгаш анаа киржип чораан мээн бурунгу огбем болур  Лопсан-Соруктуг Маадыр дугайында чыып бижээн ажылымны таныштырайн.

   1911 чылдын  октябрьда Кыдатка Синьхай революциязы ооскуп унген.Манчы Кыдат Моолду болгаш Тываны чагырып чораан.  Моолдун аймактары ооскуп унген революцияны ажыглааш, Кыдаттан ангыланып эгелээн.

   Манаа кыдат садыгжыларга удур кедергей куштуг шимчээшкин хенертен ооскээн.Аар-берге кулданыгнын болгаш дарлалдын чус чылдарында мооннелген араттарнын ош-ожээни бугу кыдат лангыыларны^[1] чылча шаварынга чедирген.^[2]

      Моолду болгаш Тываны чагырып чораан Манчы-Кыдаттын Моол чуртунга арткан солгу чоленгиижи Кобдо шивээзин 1913 чылда хостажырынга дузалажыры-биле элээн каш чус кижи шеригден чорудуп бээрин кожа-хелбээ моолдар дилээн.Мындыг толээде боо адып, аът мунуп билир эр хиндиктиг кижилерни до-дораан Амбын ноян танма черинче чорудуп бээрин дужаап негээн турган.

   Тоогу эртемнеринин доктору Ю.Аранчыннын тодаратканы-биле алырга, Хомду дайынынче четче эвес сан-тун-биле 670 ажыг тывалар чарлык болгаш сузук (эки тура) шерии болуп киришкен.

    Ук шеригнин аразынга Баян-Таладан Балдан оглу Куулар Лопсан, Аажакпай оглу Куулар Лосан, Дажы-Жоо оглу Куулар Самбыга, Чоптугбей оглу Куулар Самба, Сулдем-оол оглу Куулар Дааданмай, Дажы-Хоо оглу Куулар Чымба, Инек-Саар оглу Куулар Хуулгаан-оол, Куржеппей оглу Куулар Ээрен, Ой-оол оглу Сат Байыр суглар чораан.

    Бээзи кожууннун 200 кижилиг шериин Баян-Тала чурттуг Куулар Лопсанга даргаладып каан. Бистин чангыс чер чурттугларывыстын эрес-маадырлыг чоруун коргускенин ураангайнын Даа, Бээзи, Оюн кожууннарынын шериглери база сузук шериин тускай туктар-биле шаннааны херечилеп турар.Эн шылгараан 72 дайынчыга оон иштинде 4 тыва кижиге маадыр аттарны тывыскан.Оларнын аразында чангыс кижинин ады амдыызында билдингир.Ол дээрге Бээзи кожууннун 200 ажыг шериин даргалап чораан Баян-Тала чурттуг Балдан оглу Куулар Лопсан.Ол 1878 чылда торуттунген, пар чылдыг.Ашак-Чалан деп шолалаткан Балданнын 6 ажы-толунун улуу.1902 чылдан дайынче чоруткуже чедир Бээзи кожууннун Кууларларнын кол сумузунунчейзени чораан.Оон чагыргазынга Чадаана унунун Кызыл-Тайга, Ишкиннернин, Шеми Хондергей, Чыргакы, Баян-Тала база Овурнун Кууларлары турган.

     Хомду дайынынын киржикчизи Аажакпай оглу Куулар Лопсаннын (Куулар Донгур-оол) сактыышкынын ёзугаар алырга, Лопсан-Соруктугнун баштан шерии 1912 чылдын май уезинде Хондергейлеп чоктааш, Бора-Шайлааш, Моолдуг-Хем таварааш, дорбет чуртунче кире берген.Оон ынай Каргырааны таварааш, Дужерликтеп баткаш, мангаттар чурту Амыр-Шивээлээш, Кобдо хемге чеде берген.

         Каттышкан моол болгаш тыва шериглернин баштанчылары Маскажав биле Дамдин-Сурэн шивээнин ханазын буспаан шаанда, ону эжелеп алыры болдунмас деп санап турган.Хананы канчаар урээрин сумележип турда, Лопсан: «Мээн улузумда онуч аза тепсип шыдаар улус бар»- дээн.Лопсаннын шериглеринден 7 кижи каш хонук иштинде дун-хун чокка чер ишти-биле шивээнин ханазынга чедир ут каскаш, бир доскаар дарыны ынаар чууп кииргеш, кырынга сан салып каан.Дары чазылгаш, канчаар-даа аажок куштуг дааш унген.Ынчалза-даа шивээнин ханалары будун арткан.Оон соонда шивээни хоме таварыыр деп шиитпирлээн. 1912 чылдын 8 тайнын 6-да Кобдо шивээзин хоме таварып эгелээн.Баштайгы дугуржулга ёзугаар шивээже мурнай моолдар кирер турган.Ынчалза-даа тулчуушкун изиглени бергенде, тываларны мурнай кирип корунер деп ээрежи берген.Лопсаннын дужаалы-биле 20 шаа тыва шериг кыдат хеап кеткеш, кыдат чепсек туткаш, шивээнин хаалгазын ажыткан.Оларны кыдаттар боттарынын хаалга кадарчылары деп бодаан.Оларнын соо-биле шериглер шивээже булгап киргеннер.

            Моол эртемден Д.Гонгорнун сактыышкыны:

     «Хомду дайынынга маадырлыг чоруу дээш Моолдун Богда Хаан Чазаа тыва шеригнин кол эренгейи^[3] Лопсан чейзенге  «Зорихто тэргуун тайчж» деп хундулуг атты  берип,анаа Херелдиг кызыл-шокар чинзелиг тос карактыг алдын-доостун чуу одагалыг ужар бортту чорудуп берген. Моон эгелээш чон ону Лопсан-Соруктуг Маадыр деп адаар апарган.»

   1913 чылдын 8 айда тыва шериглер Кыдаттын «Сагаан дунээ» деп черге мооннеп турган кончуг хой шериинче хеп-хенертен халдааш, тарадыр сывырганы-биле дайын доозулган.Ол тулчуушкуннун соонда Кыдат  таланын саналы-биле тайбыннын керээзи чардынган.Керээге Сорукту тайжы Куулар Лопсан база адын салып чопшээрешкен.

        Феодал, бай ызыгуурлуг хой мал-маганныг дээш 1930 чылда Лопсаннын хоренгизин хавырып, сонгуур эргезин казаан.Ол бир дугаар 2 орээлдиг дыт бажынны туткаш, амгы Баян-Тала суурнун таваан салган.  Куулар Лопсаннын кады торээннери болгаш ажы-толунун салгалы санап четпес хой кижи.Оон салгалдары оске черлерде чурттап чоруурлардан ангыда оскен торээн чери Баян-Талада чурттап чоруурлар безин хой.Оон улуг оглу Кенденек, Кенденектин  уруу Кызыл районнун Каа-Хем суурда чурттап чоруур.Опал Агбаан-Шыыраповна Шулуу (арт. Надежда Кууларнын авазы), бир оглу Дамдын-оол Хакасияга ажы-толдуг чурттап чорааш, анаа мочээн. Лопсандан биче дунмазын Мандыр- Чулдум дээр чораан.Оон Мартан-оол деп оглунун уруунун уруу Ак-Даш школазынын башкызы Таисия Хеймер-ооловна, Лопсаннын кыс дунмазы Долмажаптын уруунун оглу Дамба-Доржу Ырышович.Дамба-Доржу Ырышовичинин чугле бодунун кады торээннери безин 10 кижи. 1912ч дайынче чоруурда чейзен эрге дужаалын бир кады торээн дунмазы Куулар Ундууге арттырган. Ол 1912 чылдан 1925 чылга чедир Кууларларнын кол сумузунун чейзени чораан.1925 ч эргезин хавырткан.Оон Куулар Монге деп оглунун уруу Аяна Монгеевнанын уруу мен-Ондар Ай-кыс. Ынчангаш Куулар Лопсан-Соруктуг Маадыр дээрзи мээн кырган –ачамнын ачазынын кады торээн акызы -  мээн огбем.

   Улуг улустарнын сактыышкыннарындан болгаш тоогу материалдарындан алгаш коорге, Лопсан-Соруктугну -тыва чоннун чоргаарланыр оглу, национал маадыры деп санаарынын бугу барымдаалары бар.Оон ады Тыванын тоогузунге монге артар.

            Хомду дайынынга тываларнын киришкени бистин тоогувусте база бир балалбас арын. Ону долузу-биле шинчилээр ажыл ам-даа шуудаваан.Орта киришкен кижилернин четче данзызы безин чок.Ада-чурттун улуг дайынынга киришкен 200 ажыг кижиге тураскаалды тургузуп, кудумчуларга оларнын аттарын тыпсып турарынга чоргаарланыр бис. Хомду дайынынга киришкен 700 хире кижинин чангызынын-даа адын тывыскан чер Тывада шуут чок.Ынчангаш бо ажылды шуудадыры чугула.Дыннаанынар дээш  четтирдим!!!    

                                 Литература:

1.  1.Ю.Аранчын «Тыва чоннун маадырлыг оруу»
2. 2.С.Монгуш «Кижи изи»
3. 3.Партархив.фонд 1, опись 1, дело 454, лист 1
4. 4.Монгуш Дамба-Доржу Ырышовичинин сактыышкыннары.
5. 5.78 харлыг улуг огбе Куулар Ошку-Саар Андреевнанын сактыышкыннары.
6. 6. С.Тока «Хомду дайыны»
7. 7. «Улуг-Хем» альм. 1992ч №2
8. 8. «Информ плюс»