«Даҗргдсн бийнь диилгдсн уга»

   Хальмг Таңһчин сурһулин, сойлын болн номин министерств

               Муниципальн йирңкү сурһулин учреждень

    Городовиковск балһсна 3 - гч тойгта олна сурһулин школ

                     Хальмг улс цааҗла харсһсна 70 җилин өөнд

                                    нерәдсн шинҗллһнә көдлмш:

                                                                      Хәләснь: Бадмин Нина

                                                              хальмг келнә багш

                                            Городовиковск балһсн

                                                          2013 җил

                                            Һарг

   1. Орщл

        Төр седв

        Һол күцл

        Һол некврмүд

        Шинҗллһнә эв - арһ

   2. Дамшлтин чинр

   3.  Күцәсн керг

   4.  Товчлгч үг

   5.  Аш

   6.  Олзгдсн литератур

   7.  Дөңцл медүлвр

                                                                     Далдгч өөн өөрдҗәнә,

                                                                     Дәкәд хальмгуд үүмҗәнә.

                                                                     Һалвин үлдл сангдна,

                                                                     Һашун нульмсн асхрна.

      Бар сарин хөрн нәәмн - Санлын өдр. Эн өдр хальмгин тууҗд һашута өдр.

 Далн җил хооран, 1943 җилин декабрин хөрн нәәмнд, тачкнсн киитнд, цуг хальмг улсиг, нег чигн өрк - бүл үлдәлго, киитн Сиврүр йовулсмн. Эн өдриг хальмгуд насни турштан мартшго. Хар өрлә хальмг келн - әмтнә өрк - бүл болһнд НКВД - н хошаһад - һурваһад буута салдснр үүд харҗңнулад орҗ ирәд, хальмгудиг дулан орнаснь босхад, хар гөрәр гемшәҗ, киитн Сиврүр күчәр көөҗ туусмн. Хальмгуд олн - әмтнә хортн болсн учрар Сиврүр туугдҗана, гисн һашута зәрлг умшла. Хальмг Советск социалистическ автономь уурулгдла.

   Эн җилд хальмгуд төрскн һазрасн Сиврүр туугдснас авн далн җил давҗана. Тегәд ода мана Хальмг Таңһчд эн һашута өөнлә ирлцүлҗ кесг керг - үүлдвр күцәгдҗәнә.

     Хальмг улс цааҗла харһсна 70 җилин өөнд нерәдсн  « Даҗргдсн  бийнь диилгдсн уга» төр  седвтә шинҗллһнә көдлмшән би күцәҗәнәв.

  Эн көдллмшин төриг сәәнәр күцәхин төлә, би иим күцл  шинҗллһнә көдлмштән тәвҗәнәв:

  1.Баһчуд хальмг улсин тууҗан медҗ, цааранднь өргҗүлх уха заах.                                                        2.Сурһульчнриг хальмгудин һашута цагин тууҗла, өвкнрин тер цагин бәәдл -җирһллә таньлдулһн.  

 3.Хальмг келн - әмтиг киитн Сиврүр туулһна учрнь медүллһн.

 4.Сиврин һазрт кедү күн үлдснь медх.

      Шинҗллһнә көдлмшин һол некврмүд:

 1.Өвкнрин бәәдл - җирһл, һашута цагин тууҗ шинҗллһн, бийдән шиңгәҗ тодллһн.

 2.Гражданск - патриотическ сурһмҗ өглһн.

 3.Сән сурһмҗта, өөдән медрлтә, заң - бәрцәрн сәәхн күүкд өсклһн.

 4.Олн келн әмтн ни - негн, хоорндан тевчңгү, иньглҗ бәәдг сана күүкдин седклднь орулх.

 5.Номин шинҗлтин көдлмшт күүкдиг соньмсулҗ орулх.

 6.Номин шинҗллһнә эв - арһсла таньлдлһн, авсн дамшлтан сурһульдан болн                          

    эргндк җирһлдән олзлһн.

Мини шинҗллһнә көдлмшин эв - арһ.

  1.Хальмгудыг киитн Сиврүр туулһна туск медүлвр цуглуллһн.

  2.Тер цагин соньн улсла харһлһн, теднә ухан - тоолвр бичҗ авлһн, шинҗллһн.

  3.Хальмг Таңһчин архивин зака болн закврмуд шинҗллһн.

  4.Цуглулсн медүлврмүдән шинҗләд, шалһад,ашлвр кеһәд, авсн медрлән гүүдүллһн.

     Дамшлтин чинр.

  1.Эн шинҗллһнә көдлмш тууҗин, төрскн литературин, хальмг келнә кичәлмүдт, кичәлин хөөн көдлмшт олзлҗ болх.

  2.Сурһульчнрин серл -сана өөдлүлнә, сойлан, тууҗан дасх  уха орулна.

  3.Төрскән күндлхд, өөдән үнлхд,  хальмгин тууҗар соньмсхд тусан күргнә

   4.Күүкдин келлһнә аһулһинь, үгин көрңгинь байҗулна.

                  Күцәсн керг.

    1943 җилин бар сарин хөрн нәәмнд цуг хальмгудиг төрскн теегәснь салһад, киитн Сиврүр туусмн.

«Яһад Хальмг АССР уурулгдсмб, яһад хальмг улсиг тууҗ һарһҗана?»- гисн сурврмуд күн болһниг үүмлв. Хальмг келн  улсин элчнр дәәнә түрүн өдрәс авн дәәллдәнд орлцад, нерән һутал уга зөрмг кевәр төрскән харсҗ йовцхала. Тегәд яһад хальмгуд олн әмтнә хортн болҗахмб? Герт үлдсн арһ уга көгшдүд, күүкд улс бичкн күүкдтәһән эн сурврин хәрүг кенәс медхмб, ямаран хату зүрктә күн иим заквр тәвсмб? - гиҗ уульсн улс келҗ йовла.

                          Декабрин хөрн нәәмнд,

                          Догшн үвлин сард

                          Төрскн һазраснь салһад,

                          Тууһад әмт  йовулв.

    Даргинов Илья Эрднеевич бас тер цагин зовлңла харһсн күн. Башантаһас эктәһән, ээҗтәһән, хойр дүүнртәһән Сиврүр туугдсмн. Эцкнь дән эклсн цагт өңгрсн билә. Тер һашута цагт зн арвн һурвта билә. Тедниг өрүн дөрвн часла буута салдсмуд герт орҗ ирәд,  һазаран һарһв,тедн үүмәд, буута салдсмудас әәһәд, хувц - хунран, хот - хоолан авч чадсн уга. Герт бәәсн хамг - юман, малан үлдәһәд йовсмн. Машинд суулһад, Сальск балһснд авч ирәд, мал зөөдг вагонд суулһв. Вагонд хойр талнь модн доскс хадчксн, дунднь төмр беш бәәҗ, терүндән ус буслһҗ, цә уусн болад,невчк бийән дуладхдг бәәҗ. Вагонд күн гидг юмн чикәтә, нег- негн деерән суусмн, альдаран авч йовхинь медгдхш.

   Иддг хот уга, өмсдг дулан хувцн уга, беш сәәнәр түлхд, модн бас уга.Yвлин киитн чаң салькн вагона үүдәр орҗ, бәәсн әмтиг зовадг билә.  Вагон дотр йир киитн болсн учрар, әмтн даарад, гемтәд бәәцхәв, идх хотнь баһрад, бичкдүд ууляд- унҗад йовцхав. Ут хаалһд икәр түрҗ бәәцхәснь - медәтнр болн бичкдүд. Поезд зогсхла, бууһад мод хәәх арһ уга, кү һазаран тәвдго. Баахн көвүд поезд зогсхла, хойр - һурвадар һарч, ус зөөдг билә.Хаалһдан һазрт кевтсн модн, бура үзгдхлә, түүһәд авч ирҗ, бешән түлдг бәәҗ. Цаг зуур модн шатад, вагонд саак кевтән киитрҗ оддг. Ут хаалһдан әмтн йир икәр түрсмн, көгшдүд хаалһин ут туршар эркән эргүлҗ, зальврҗ йовсмн. Илья Эрднеевичин келсәр, хаалһдан әмтн йир икәр түрсндән, зовсндан күчр хаалһ дааҗ чадсн уга, дала күн үкв, хорсн әмтиг авч һарад, альд оршалгдсиг күн медхш.

   Өдрт нег хот өгдг билә, тер хотан идчкәд, көрч үкшгон төлә шахлдҗ сууһад, нег - негән түлкәд, дуладдг бәәҗ. Кесг өдр хонад, тедниг Омск областьд поезд авч ирв. Теднә өрк - бүл Кормиловск районд тусв.Тендән нег өдр карантин гиһәд, талдан келн - улсас салу бәәҗәһәд, мөрн цармудар тәвн дууна һазрт йовулад, модар кесн баракмудт орулҗ. Маңһдуртнь тедниг цанар мод зөөдг болн мод көрәддг көдлмшт йовулв.Илья Эрднеевич эктәһән  мод көрәддг бригадт тусч. Өдртән 10-12 час көдлдг бәәҗ. Көдлмш йир күчр - күнд, сиврин киитн йир хурц болснд, даарад, өлсәд, муулян эдлҗ йовсмн. Түрүн җилмүдт зөвәр түрү үзсн болдг, көрә боднцгар, боднцгин хальсар хот кедг бәәҗ. Зәрм күүкд улс хот - хол уга болад, күүкдән теҗәхин төлә эврәннь өмсч йовсн хувц -

хунран бәәрн орс әмтнлә боднцгас соляд, терүгәрн теҗәл кеһәд үкл уга торцхав. Кедү зовлң үзсн болвчн, экнь, Цаһан Нарановна күүкдтән, көгшдүдтән уульсн бәәдлән үзүлдго, зовлңган чееҗдән хадһлҗ йовдг бәәҗ, тернь йир күчр. Тер цагт хальмг улс цуһар ни - негн, ах - дү кевтә нег - негндән нөкд болдг билә. Эн киитн һазрт Илья Эрднеевичин хойр наста  дү күүкн гемтәд хорв.    

   Сурһуль сурад, эн күн залачин эрдм дасв, машиһәр аца зөөдг болв. Тер җилмүдин эргцд эн совхозин һардврас олн зүсн мөрә, белг авсмн. Комендантин зөв угаһар талдан селәнд эс гиҗ района цутхлнд һарсиг медчкәд, терүг эрк биш дааврла харһулдг бәәҗ. Сар болһн комендатурин регистрацд одад һаран тәвдг йосн билә. Күн болһн бәәсн һазртан бәәх, талдан һазрур йовх зөв уга бәәсмн. « Спецпоселенец » гидг тамһ, « уутьхн нүдтә хальмг» гиҗ бичкдүдин наадлһн хальмг баһчудиг, бичкдүдиг йир зовадг бәәҗ. Өлн- киитиг, дорацуллһиг эн күн медҗ авв.

      Бәәрн, орс улс гертән багтаһад, түрүн авгтнь чадсарн теднд нөкд болцхала. Цааранднь теднә бәәдл - җирһл невчк ясрв. Көдлмшин норман 110 -120 процентд күцәһәд, үлү өдмг авдг болв, энд эн орс күүкнлә харһад, өрк - бүлән тогтав. Совхозд гергтәһән сәәнәр көдләд, сән көдлмшчнрин тоод һарад, совхоз теднә өрк - бүлд далдар үкр өгв. Хальмг цәәһән ууһад, көгшдүдин чееҗ сарулдад, зовлң холдсн болҗ оддг билә. Энд, Кормиловск районд һурвн үрнь һарла.              

     1957 җилд Сталинә эркшллһиг бурушасна хөөн, терүнә өрк - бүл хәрү хальмг теегүрн, Башантаһур ирҗ бәәцхәв. Тер зовлңгта цагин тускар көгшә үүмҗ санна. Эн һашута цаг санхларм, нүднәсм нульсмн һарна, - гиҗ эмәҗ келәд, тууҗан көгшә төгсәлә.

    1941 җилин июнь сарин 22-т мана Әрәсәһүр һалзурсн немшнр дәврәд, ик гидг дә босхсмн. Эн дәәнә йовудт кесг әмтн әмнәсн хаһцсмн, кесгнь инвалиднр, күнд гемтә әмтн болад үлдв. Тер цагт Сталин чаңһ йосар орн- нутгин баһ келн - улсиг хар гөрәр бәәсн ормаснь көндәһәд, киитн Сиврүр туув. Эн туугдсн әмтнәс хамгин икәр хальмг улс зовлң эдлв, икәр һарутв.

  Эн төриг би мана көгшә, Илья Эрднеевич бәәсн һазраснь эклҗ шинҗлнәв.  Хальмг һазрас Омск областьд  1945 - 1948 җилмүдт спецкомендатурт 3477 - өрк - бүл туугдҗ ирсмн. 2377 - залу күн, 3732 - күүкд күн, 4141 бичкдүд бичәтә бәәсмн.

   Эн   1945 - 1948 җилмүдт 631 күн өңгрсмн, теднә тоод залу күн  - 171,

 күүкд күн - 245, бичкдүд - 215.

    Ут тоодан Хальмг һазрас 98001 кү Сиврүр күчәр нүүлһсмн.

Дәәнәс сулдхад 15000 цергчнриг киитн Сиврин һазрт туусмн.

Хальмг Таңһчас Сиврүр, Хасгин болн нанчн һазрмудар ут тоодан 120000 күн туугдсмн.

   Хальмг һазрурн  ут тоодан 72665 күн хәрҗ ирсмн.

   Тиигәд Сталинә күчр, зовлңта закврар, эн туугдсн җилмүдт хальмг улс ут

тоодан 40000 күн туугдсн һазртан өңгрсмн.

  Көгшән, Илья Эрднеевичин келсн ухан - тоолвринь соңсад, умшсн дегтрмүдин, газетмүдин, седкүлмүдин, арвхивин медүлврмүд шиңҗләд, келҗ болҗана:    

  Эн көгшән бәәдл - җирһл цуг хальмг улсин бәәдллә әдл: күчр, күнд, зовлңта бәәҗ.  Идр наста, күдр залус - цуһар дәәнд Төрскән харсҗ йовсн цагла, арднь үлдсн көгшдүдиг, күүкд улсиг болн бичкдүдиг цааҗла харһулад, хальмг келн улсиг төрскн һазраснь туула. Иим һашута заквр1943 җилин декабрин 27-д һарсмн. Эн заквр һурвн хонгт күцәгдв. Хальмг Советск социалистическ автономь ямаран чигн учр - утх угаһар уурулгдла. Хальмгуд шин Сиврин бәәршлүлсн һазрмудт  гражданск хамгин чинртә зөвәс хаһцулгдла. Хальмгуд ик зуудан цуг советск олн улсин өмн эврәннь патриотическ болн национальн даалһвран үнн - чик кевәр  фронтд чигн, патриотическ җисәнд чигн күцәҗәлә.

Бүкл келн - әмтиг цааҗлсн йовдл, тер цагин тууҗ йир һашута болн һундлта болҗана.  

                                          Күчтә аюлла харһад,

                                          Көдлмштән, гемндән даргдад,

                                          Кесг миңһн хальмгуд

                                          Киитн һазрт оршалгдла.

                                          Тууврин күчр цагиг

                                          Тесч манахс һарла.

                                          Зовад йовсн болвчн

                                          Зовлңдан диилгдсн уга.

    ХХ съезд Сталинә эркшллһиг ууруллһна төрмүдт нерәдсн тогтавр 1956 җилин мөчн сарин 30 - д һарла. Энүнә ул деер хальмг улсин туст тууҗлгч үнн - чик бәәдл шинәс тогтагдла.

      Тер тоод 1957 җилин туула сард хальмг улсин келн - әмтнә советск государственность шинәс бүрдәгдлә.

                                   Хөвтә цаг ирв,

                                   Хальмгуд хәрҗ ирцхәв.

                                   Ханцан шамлҗ көдләд,

                                   Хальмг Таңһан босхв.

                                   Төрскн һазр әмдрв,

                                   Бамб цецгүд цецгәлв,

                                   Байрар тег дүркрв,

                                   Балһсд, селәд дүңгәв.

                   Товчлгч үгмүд.

    Хальмг келн улсин тууҗд Сиврин һашута җилмүд мөңкинд хадгдад үлдв. Зовлңгин ацан тер җилмүдт кесг холванд ик билә, болв тер бийнь хальмгуд тер күнд цагиг дааһад, төрскн һазртан хәрү нүүҗ ирәд, таңһчан шинәс босхҗ, хальмг гисн нерән дуудулв. Му нер хальмгудт өгсн хар саната Сталин  эркшллһнлә мана келн улсиг харһулад, һазр деер неринь уга кехәр седсмн. Болв үнн дилв. Хальмгудиг Сиврүр туулһн мел хаҗһр бәәҗ, цуг келн әмтнд му

нер өгснь буру болҗ һарв. Кедү му үзсн болвчн, кедү даарсн - көрсн болвчн, хальмгуд эврәннь Төрскән чееҗдән, санандан хадһлҗ йовсмн.  Тегәд киитн  Сиврин җиң тесәд, тенд бәәсн орс әмтнә цаһан седклин дөңгәр үклго,күчр зовлңгиг даасмн. Арвн һурвн җил давад, хәрү хальмг тегүрн хәрҗ ирсмн, хальмгуд даҗргдсн бийнь зовлңдан диилгдсн уга.

      Эндр өдр хальмгуд Хальмг Таңһчан нарт делкәд туурулҗ йовна. «Санлын поезд» гидг политическ акц сүл җилмүдт күцәгдҗәнә. Мөңкинд Сиврин һазрт үлдсн хәәртә үрдин, элгн - садна санлынь тевчҗ, тенд темдгүд тәвсн деерән, хальмг һазрас авч одсн шавр тәвнә, үкәртнь одҗ әмтн мөргнә. Арвн һурвн җилин туршарт хальмг келн улсин зовлң - байринь хувалцҗ йовсн бәәрн улстаһан харһна, цуг хальмг келн - әмтнә нерн деерәс эднд ханлтан өргнә.

   Ода цагт Элстд Эрнст Неизвестный үүдәсн «Буйслһн болн босхмҗ» гидг бумблв зогсчана. Энүнд хальмг келн улсин зовлң болн босхмҗ үзүлгдҗәнә.

Җил болһн нааран олн - әмтн ирҗ, зулан өргнә. Күнд җилмүдт хот - хооларн хувалцҗ, нөкд болҗ йовсн Сиврин улст ханлтан өргцхәнә.

                                 Санлын  өдрлә  цугтан,

                                 Седклин  өвдкүриг тәвий.

                                 Садан, үүрмүдән санад,

                                 Санлынь тевчәд мөргий !                      

                  Көдлмшин аш.

 1943 җилин бар сарин 28 - хальмг әмтнд йир харалта өдр болсмн. Эн өдр өдгә цагт Санлын өдр гиҗ тоолгдна, зүркни өвдкүр болҗ үлдҗәнә.Эн һашута Санлын өдр бидн мартх зөв угавидн. Киитн Сиврин һазрт өрк - бүл болһнас   әмтн үлдсн. Зәрмснь өрк -бүләрн цугтан хорад, уңг - тохман геесмн. Сиврт өңгрсн, әмнәсн хаһцсн күн болһниг нер - усарнь тодлхмн. Олна күчәр, цуг әмтнә дөңгәр, Сиврүр күчәр туугдсн әмтнәс кедү күн тер һазрт үлдснь, бидн медх зөвтәвидн. Теднә нердинь мөңкрүлхин төлә, « Санлын дегтрт » орулҗ бичх зөвтәвидн.

   Би җил болһн эк - эцктәһән эн санлын өдрт балһсна болсн митингд йовнав. Сиврт үлдсн элгн - садндан нерәдәд, зул өргнәвидн, санлынь күндлнәвидн,   хурлд оч зальврнавидн.

       Хальмг улсин цааҗла харһулсна һашута цаг мөңкинд әмтнә санлд үлдх. Хальмг әмтн Сиврин һазрт кедү му үзсн болвчн, кедү даарсн - көрсн болвчн, киитн  җиң тесәд, үклго, хальмг нерән һуталго,чееҗдәң күчтә зовлңта арвн һурвн җилд тесч бәәсмн. Киитн һазрт теднә чееҗ хатурв чигн, зүркнә һал кезәд чигн бөкшго. Юңгад гихлә күчр  һашута җирһлин туршар, әмтн цуһар Хальмг Таңһчан, төрскн һазран, хәәртә теегән зүркндән, ухандан хадһлҗ йовсмн. Төрскндән дурта күн - чидлтә болдг. Дурн цугиг диилдг. Тиигәд, хальмгуд чаң - чиирг улс болҗана. Хальмг улс бәәрн орс әмтиг тевчәд, көгшдүдән күндләд, дотран зальврад, иргчән күләдг бәәҗ. Төрскн һазрурн хәрх зөвән авчкад, мууһасн мөлтрҗ, әмтн байрта, инәдтә хәрү хальмг теегүрн хәрҗ ирсмн. Тиим учрар, иигҗ келҗ болҗана: «Хальмг әмтн даҗргдсн бийнь диилгдсн уга.»

       Дәкҗ тиим зовлң бичә учртха, цуг келн - әмтн төвкнүн бәәтхә.

                                       Нарн оньдин мандлтха,

                                       Наадсн күүкд үзгдтхә!

                                       Байрар зүркн дүүртхә,

                                       Бичкдүд төвкнүн бәәтхә!

                                           Озлгдсн литератур

1. Бугай Н.Ф. Операция «Улусы». Элиста, 1991.

2. Бембеев В.Ш. Взгляд сквозь времена, 1991.

3. Убушаев В.Б. Калмыки: выселение и возвращение. Элиста, 1991.

4. Максимов К.Н. Трагедия народа. Репрессии в Калмыкии в 1918-1940-е годы. М., 2004.

5. Балакан Алексей. Арвн һурвн өдр, арвн һурвн җил. Элист, 1995.

6. Ссылка калмыков: как это было. Книга памяти ссылки калмыцкого           народа, т. 1, Элиста, 1993.

7. Панькин А., Папуев В. Дорогой памяти, 1994.

8. Инҗин Л. «Харалта өдрмүд» 1989.

9. Седкүл «Теегин герл» Т. Басангова «Культура и фольклор калмыков в период Сибирской ссылки», №5 2008.

10. Седкүл «Теегин герл», «Выслан навечно», №1 2013.  

11. Закон Республики Калмыкия от 13 октября 2004 г. N 156-III-З "О праздничных и памятных днях в Республике Калмыкия" (с изменениями от 16 октября 2006 г.).

12. ДЕКЛАРАЦИЯ ВС СССР ОТ 14.11.1989      О ПРИЗНАНИИ

НЕЗАКОННЫМИ И ПРЕСТУПНЫМИ РЕПРЕССИВНЫХ АКТОВ ПРОТИВ НАРОДОВ, ПОДВЕРГШИХСЯ НАСИЛЬСТВЕННОМУ ПЕРЕСЕЛЕНИЮ, И ОБЕСПЕЧЕНИИ ИХ ПРАВ.

13. Закон РСФСР от 26 апреля 1991 г. N 1107-I "О реабилитации репрессированных народов" (с изменениями и дополнениями).

                       Дөңцл  медүлвр.

• Бадмин Нинән шүлг «Һашута цагин тууҗас».
• История депортации народов России/А.А. Ткаченко, (полностью опубликовано в Российском демографическом журнале №1 2002, с. 58-65)

•  Тер һашута цагин Закан болн закврмуд.
•  Даргинов Илья Эрднеевичин зург.