Иргит Бадыраа «Арзылаң Күдерек» деп роман-трилогиязында Арзылаң Күдеректиң портредин тургузарынга ажыглаар сѳстер, сѳс каттыжыышкыннары

ЧЕДИ-ХѲЛ КОЖУУННУӉ ЭЛЕГЕС ОРТУМАК ШКОЛАЗЫ

ШИНЧИЛЕЛ АЖЫЛЫ

Иргит Бадраның «Арзылаң Күдерек» деп роман-трилогиязында Арзылаң Күдеректиң портредин тургузарынга ажыглаар

сѳстер, сѳс каттыжыышкыннары.

Удуртукчузу: Серендик У.Б.

                                                                                  Тыва дыл, чогаал башкызы.

Шинчилээни:  Монгуш Саглаш

9  класс

ЭЛЕГЕС – 2014

Допчузу

Киирилде.

1 эге. Иргит Бадраның «Арзылаң Күдерек» деп роман-трилогиязында Арзылаң  Күдеректиң  портредин тургузарынга ажыглаан демдек аттары.

2 эге. Иргит Бадраның  «Арзылаң Күдерек» деп роман-трилогиязында Арзылаң Күдеректиң портредин тургузарынга ажыглаан чүве аттары база наречиениң ажыглалы.

3 эге. Роман-трилогияда Арзылаң Күдеректиң портредин чуруп кѳргүзеринге деңнелгелерниң  ажыглалы.

Түңнели.

Литература.

КИИРИЛДЕ

    Иргит Бадраның «Арзылаң Күдерек» деп роман-трилогиязының ийиги номунда бир дугаар делегей дайынынга чедир тѳѳгүлүг болуушкуннарны тоожаан. Мында тѳѳгүлүг болуушкуннар азы национал-хосталгалыг демисел Моол, Россия болгаш Кыдаттың девискээринге болуп турар. Ол национал-хосталгалыг болуушкуннарның кол тѳлептиг маадыры – Арзылаң Күдерек. Ол үеде маньчжур-кыдаттар аажок кежээлеп, эжелекчи чоруктар талазы-биле тергиидеп турган. 1911 чылда Кыдатта  Синхай демиселинге маньчжур-кыдаттар тиилеттирип алган. Ол үеде маньчжур-кыдаттар чүгле Кыдатты эвес, Моол болгаш Тыва чуртун база эжелеп алганнар. Маньчжур-кыдаттарның аштырып алганын ажыглааш, моолдар база тура халышканнар. База бо национал-хосталгалыг демиселге моолдар тиилеп алган. Ол-ла улаштыр маньчжур-кыдаттарга удур тывалар тура халышканнар. Тывалар маньчжур-кыдаттарга удур демиселди Хомду дайынынга  уламчылааш, 1912 чылдың чазынында тиилээннер. Ынчангаш маньчжур-кыдаттарның  эжелекчи чоруктарының  когу үзүлген. Бо хамык национал-хосталгалыг демиселдиң Тывада кол маадыры, киржикчизи – Арзылаң Күдерек. Арзылаң Күдерек – ады-сураа алгаан мѳге. Ынчап кээрде, шинчилел ажылывыстың темазы кылдыр Тываның тѳлептиг маадыры, национал-хосталгалыг демиселдиң кол киржикчизи, Таңды-Тываның Улуг Амбын-ноянының мѳгези Тес-Хем чурттуг Арзылаң Күдеректиң портредин тургузарынга ажыглаан сѳстер болгаш сѳс каттыжыышкыннарын шинчилеп кѳѳрү-биле «Иргит Бадраның «Арзылаң Күдерек»» деп роман-трилогиязында Арзылаң Күдеректиң портредин тургузарынга ажыглаар сѳстер, сѳс каттыжыышкыннары» деп шинчилел ажылын шилип алган бис. Υстүнде чугаалаан чүүлден шинчилел ажылывыстың чугулазы билдининип турар.

    А шинчилел ажылының кол сорулгазы  - тыва мѳге кижиниң портредин шинчилеп кѳѳрү. Объектизи – тыва мѳге кижиниң портредин тургузарынга ажыглаар сѳстер, сѳс каттыжыышкыннары. Материалы – И.Бадраның «Арзылаң Күдерек» деп чогаалындан ушта бижээн карточкалар. Салдынган сорулганы чедип алырда, шиитпирлээр айтырыглар:

       1. И.Бадраның «Арзылаң Күдерек» деп чогаалында Арзылаң Күдеректиң портредин тургузарынга ажыглаар сѳстер, сѳс каттыжыышкыннарын шинчилээр.

      2. Ук сѳстер, сѳс каттыжыышкыннарының кайы чугаа кезээнге хамааржырын илередир, дылдың уран-чечен аргаларының барын тодарадыр.

            Ажылдың практиктиг ужур-дузазы: тыва дыл башкыларынга база ѳѳреникчилерге тыва мѳге кижиниң овур-хевирин тѳѳгүден бээр кандыг чораанын билип алырынга, дыл талазы-биле билиин сайзырадырынга ажык-дузалыг. Ынчангаш бистиң шинчилел ажылывыстың чаа чүүлү – Иргит Бадраның «Арзылаң Күдерек» деп роман-трилогиязында Арзылаң Күдеректиң портредин тургузарынга ажыглаар сѳстер, сѳс каттыжыышкыннарын  демдек аттары, причастиелер, хамаарыштырарының падежинде чүве аттары, деңнелгелер хѳйү-биле ажыглаттынган.

         Ажылывыстың теоретиктиг үндезини кылдыр М.В.Бавуу-Сюрюннуң ажылдарын алган бис.

       Шинчилел ажылывыс үш эгеден, киирилде, түңнел, литература даңзызындан тургустунган.

             Бирги эге. Иргит Бадраның «Арзылаң Күдерек» деп роман-трилогиязында Арзылаң Кудеректиң портредин тургузарынга ажыглаан демдек аттары.

           Иргит Бадраның «Арзылаң Күдерек» деп роман-трилогиязында Арзылаң Күдеректиң портредин тургузарынга демдек аттары калбаа-биле ажыглаттынган. Шынарның демдек аттарындан ѳйүнде болгаш күштелдирер чадада демдек аттары база хамаарылганың демдек аттары калбаа-биле ажыглаттынган.

          Даайы Арзылаң Күдеректиң мѳзүлүүн илереткен хамаарылганың демдек аттары: огулуг, сарыылдыг кижи, саарлыкчы кижи, ат-сураглыг, чүгээр оглу, ат-алдарлыг мѳге, хүндүткелдиг оглу, арга-дуржулгалыг кижи, эң хүндүлүг мѳге.

     Кол маадырның дурт-сынын кѳргүскен хамаарылганың демдек аттары: шыырак эът-ханныг мѳге.

      Ол ышкаш шыдалын кѳргускен хамаарылганың демдек аттары: шыдал-быралыг кожай.

     Арзылан Кудеректин ат-алдарын илереткен хамаарылганын демдек аттары: «арзылаң» ат-шолалыг, хаа эрге-дужаалдыг кижи.

      Кол маадырның чон аразында туружун кѳргүскен шынарның ѳйүнде чадада демдек аттары: чоннуң ховар, ынак оглу, Улуг мѳге.

      Ооң назы-харын кѳргүскен шынарныӊ ѳйүнде чадада демдек аттары: кырган ашак.

      Иргит  Бадраның «Арзылаң Күдерек» деп роман-трилогиязында Арзылаң Күдеректиң портредин тургузарынга хамаарылганың демдек аттарының дузазы-биле кол маадырның мѳзү-бүдүштүү, дурт-сыны, быра-шыдалы, ат-алдары, чон аразында туружу, назы-хары каракка чуруттунуп кѳстүп келир.

     Ол ышкаш демдек аттары-биле эрткен болгаш келир үениң причастиелери Арзылаң Күдеректиң портредин чуруп кѳргүзеринге калбаа-биле ажыглаттынган: хүрең додуккан арын (кежиниң ѳңүн кѳргүскен), тергиин дээн кожай (быра-шыдалын кѳргүскен), барбаан-четпээн чери чок (олут-чыдын чытпазын кѳргүскен), бажы кылчаяр дей берген кижи (назы-харын кѳргүскен), моолдарның чаңгыс ырмазын сыгар мѳгевис (күш-шыдалын кѳргүскен).

        Ынчангаш кылыг сѳзүнүң причастиелери портрет чуруп кѳргүзеринге кончуг ужур-дузалыг чугаа кезээ бооп турар.

            Ийиги эге. Иргит Бадраның «Арзылаң Күдерек» деп роман-трилогиязында Арзылаң Күдеректиң портредин тургузарынга ажыглаан чүве аттары база наречиениң ажыглалы.

       Иргит Бадраның «Арзылаң Күдерек» деп роман-трилогиязында Арзылаң Күдеректиң портредин тургузарынга  чүве аттары калбаа-биле ажыглаттынган.

       Хамаарыштырарының падежинде чүве аттары Арзылаң Кудеректиң кымга хамааржырын кѳргүзүп турар: ноян мѳгези, Амбын-кожуунунуң оглу, Танды-Тываның Улуг Амбын-ноянының мѳгези, Тываның мѳгези, Таңды-Тываның  мѳгези.

        Чырык чер кырында чурттап чоруур кижи бүрүзү тѳрээн чурттуг, тѳрел чоннуг, ук-ызыгуурлуг дээрзин хамаарыштырарының падежинде чүве аттарының  дузазы-биле билип алыр бис.

      База бо чогаалда хамаарыштырарының  падежинде чүве аттары хевирлеттинген, хевирлеттинмээн-даа кылдыр ажыглаттынган.

       Ол ышкаш эрткен үениң причастиезинге онаарының падеж кожумаа немежирге, чүве адынче шилчий бергеш, Арзылаң Күдеректиң дурт-сынын болгаш хеп-сынын кѳргүзүп турар:

      онзагай шыырак эът-ханныг, чараш-шиник хепкернип-дериттингенин чон дораан эскерген.

       Күдерек ам чонунга чоргааралдыг, эш-ѳѳрү, дарга-бошкалар мурнунга-даа хүндүткелдиг, үнелиг ёзулуг эр мѳзү-бүдүштүг бооп быжыгып, тургустунуп кел чыткан деп домакта кылдыныг аргазының наречиелери ажыглаттынган. Кылдыныг аргазының наречиезиниң дузазы-биле Күдеректиң  мѳзү-шынарын долузу-биле чуруп кѳргүскен.

      Υшкү эге: Иргит Бадраның «Арзылаң Күдерек» деп роман-трилогиязында Арзылаң Күдеректиң портредин чуруп кѳргүзеринге деңнелгелерниң ажыглалы.

       Деңнелге дээрге кандыг-бир чүвени азы болуушкунну ѳске бир чүвеге азы болуушкунга дѳмейлээрин ынча дээр. Ооң сорулгазы – чогаалдың маадырларын азы болуушкуннарын номчукчуга кѳскү болдуруп, ооң утказын улам ханы илередип, сагыш-сеткилди хайныктырып, ук чогаалды ханызы-биле шиңгээдип алырынга дузалаар.

     Күдерек чодур-ла кара дыт ышкаш хүнге, хатка додугуп калган,сактырга-ла арнында улуг-ла чүвези ийи караа, ол ышкаш хүлүмзүрүүрге шаажаң дег диштери агарар кылдыр кѳзүлген  деп домакта мѳге Кудеректиң эът-кежиниң хүнге дадыккан чодур-ла кара дытка деңнээн, а диштерин шаажаңга деңнээн. Ынчап кээрге, деңнелгениң дузазы-биле Күдеректиң эът-кежиниң ѳнүн, ооң диштерин улам тода чуруурунга ажыглаттынган. Чогаалчы деңнелгени таарымчалыг ажыглаанындан чогаалдың сѳс-домаа уран-чечен болуп, ооң утказы улам тодарап кээр.

ТΥӉНЕЛИ.

   Иргит Бадраның «Арзылаң Күдерек» деп роман-трилогиязында Арзылаң Күдеректиң портредин тургузарынга хамаарылганың демдек аттарының дузазы-биле кол маадырның мѳзү-бүдүштүү, дурт-сыны, быра-шыдалы, ат-алдары, чон аразында туружу, назы-хары каракка чуруттунуп кѳстүп келир. Ол ышкаш демдек аттары-биле эрткен болгаш келир үениң причастиелери Арзылаң Күдеректиң портредин чуруп кѳргүзеринге калбаа-биле ажыглаттынган. Ынчангаш кылыг сѳзүнүң причастиелери  портрет чуруп кѳргүзеринге кончуг ужур-дузалыг чугаа кезээ бооп турар. Чырык чер кырында чурттап чоруур кижи бүрүзү тѳрээн чурттуг, тѳрел чоннуг, ук-ызыгуурлуг дээрзин хамаарыштырарының падежинде чүве аттары хевирлеттинген, хевирлеттинмээн-даа кылдыр ажыглаттынган. Кылдыныг аргазының наречиезиниң дузазы-биле Күдеректиң мѳзү-шынарын долузу-биле чуруп кѳргүскен. Деңнелге чогаалдың маадырларын азы болуушкуннарын номчукчуга кѳскү болдуруп, ооң утказын улам ханы илередип, сагыш-сеткилди хайныктырып, чогаалды ханызы-биле шиңгээдип алырынга дузалаар.