Дайнhaa ерэhэн бэшэг.

Буряадай республикын мэргэжэлэй нэмэлтэ

hуралсалай автономно зургаан

Буряадай республикын hуралсалай бодол нэбтэрүүлхэ институт

Үндэhэн соёл болбосоролой лаборатори

Нэрэ: Дайнһаа ерэһэн бэшэг

Бэлдээ: Батоин Сэсэгма,  Хориин аймагай

Удинскын дунда hургуулиин 10-дахи классай hурагша

        Хүтэлэгшэ: Нимаева Евгения Владимировна,

        Буряад хэлэнэй багша

           Уданшьегүй үнөөхил урихан хабарнай Баруун-Хасууртай нютагтам бусан ерэбэл даа. Сэнхир хүхэ огторгой бүри үндэр болоһондол үзэгдэнэ. Наранай элшэнүүд доро саһан хайла хайлаһаар үгы болоошоо. Газар харлажа, нютагайм хуушан гэрнүүдшье хара бороор харагдана. Хэзээшьеб даа тэдэ шэнэхэн модоор шарлажа үзэгдэдэг байгаа ёһотой. Гэрэй эзэдэй оролдолгоор байра  «амиды» байдаг гээшэ. Теэд тэрэ саг үни үнгэрөө.Тиимэ гэрнүүдэй нэгэн соо залуухан Бадмажаб Цырен-Долгор хоёрой бүлэ түбхинэһэн түүхэтэй.

          Агууехэ дайнай эхилхэдэ Яндуков Бадмажаб Ямпилович арба найматай байгаа.Тэрэ мянга юһэн зуун дүшэн нэгэн ондо нютагаа, гэртэхинээ,  дуратай басагаяа орхижо дайнда мордоо. Түрүүшын бэшэг Шэтэһээ, һүүлдэнь Эрхүүһээ ерэһэн байна. Бэшэг бүхэн соогоо Цырен-Долгор нүхэртөө дулаанаар хандажа, дуратайгаа мэдүүлнэ. «Баруун гарыетнай баринаб. Амиды бусажа уулзахаяа хүсэнэб»,- гэһэн үгэнүүдээр бэшэгээ дүүргэнэ. Дүшэн хоёр ондо тэдэ уулзажа фото зурагаа абхуулһан байна. Тэрэнээ Цырен-Долгор ехэл наринаар хадагалжа ябаа. Ара таладань залуу хүбүүн иигэжэ бэшээ һэн:

«Я шлю письмо из сорок первого

Взгляни на снимок, сверстник дорогой.

На нём я вместе с нашими ребятами

Ты посмотри, какой я молодой…»

        Мянга юһэн зуун дүшэн гурбан ондо Бадмажабай эжыдэ һайшаалай бэшэг ерэбэ. Тэрээн соонь ротын командир иигэжэ бэшэнэ: «Хүбүүнтнай  снайпер болохоёо хүсөө. Дүрбэн дайсадые һалгаагаад байна…».

        «Полевая почта» тэмдэгтэй олохон бэшэг иишэ тиишээ эльгээгдээ. Бэшэг бүхэниинь гэртэхиндээ, дуратай басагандаа дулаахан үгэнүүдээр дүүрэн байгаа. Хажуугаарнь, Бадмажаб зэрлиг фашистнуудта бүхы хороёо хүсэнэ.

          Мянга юһэн зуун дүшэн дүрбэн оной июлиин хорин зургаанда Выборгск тээшээ добтолгодо ехээр шархатажа, дүрбэн һара соо госпитальда хэбтээ. Хожомынь ара талын ажалда гэртээ эльгээгдээ. Тэрэл жэлэй хуушаар Бадмажаб нютагаа бусажа, одоолшье Цырен-Долгор инагтаяа уулзаа юм.  Зохид айл боложо, дайнай дүүрэтэр түрэл колхоздоо түрүүлэгшын орлогшоор хүдэлөө. Хорин долоон жэлэй хугасаа соо Сталинай нэрэмжэтэ колхоздо парторгын, зоотехнигэй ажал хэжэ ябаа.

          Дайнайл үни үнгэрһэн хойно Яндуков Бадмажаб Ямпиловичые гурбадахи шатын Алдарай орден хүсэжэ ерээ.

         Гурбан шархануудынь ходол мэдүүлжэ, һануулжа байдаг һэн. Хажуудань хододоо Цырен-Долгор нүхэрынь, Жаргал хүбүүниинь байгаа.

Мянга юһэн зуун далан хоёр оной сентябриин зургаанда Яндуков Бадмажаб Ямпилович энэ дэлхэйтэй хахасаһан байна.

           Он жэлнүүд үнгэржэл байна. Дайнай дүлэтэ жэлнүүд холодожол байна. Мүнөөдэр нютагтамнай нэгэшье ветеран үгы. Бидэ Агууехэ Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайн тухай гансал номуудһаа, кинофильмнуудһаа мэдэхэ баатай болонобди. Гэбэшье энэ аймшагтай үйлэ хэрэгүүд тухай ходол мэдэжэ, һанажа ябаха ёһотойбди.  Эрэлхэг сэрэгшэдэйнгээ габьяае мүнхэлхэ манай нангин уялга.

          Бадмажаб Цырен-Дулма хоёрой шарлаһан бэшэгүүдые уншахадамни, тэдэ намда залуу сэбэрхэнүүдээр һанагдаа. Бүхы дайн соогуур дураяа алдангүй абажа ябаа. Шанга, бэрхэ юунһээшье айхагүй хүнүүд боложо шадаа.

Нютагһаамнай Агууехэ дайнда  татуулһан гушан долоон хүбүүднай гэртээ бусаагүй. Тэдээн тухай мэдээсэл суглуулжа, ажалаа үргэлжэлүүлхэ зорилготойб.  

        Дайн тухай манай һанал үнөөхи эзэгүй болоһон хүдөөгэй хуушан модон гэрнүүдтэл адли һалаха ёһогүй. Ерээдүй саг тухай, хүн зоной дурлажа, амгалан сагта гэр бүлын жаргал эдлэхын тула бодомжотой байха хэрэгтэй.

Список литературы:

1. Николаев, Е.  Советские  снайперы в бою.  1941– 1945 [Текст] / Е.Николаев,  Д. Николаева; худож. ред. П. Волков.– М.: Яуза: Эксмо, 2009.– 416с.– (Война и мы).
2. Августович, В. Г. Великая Отечественная: перелом истории [Текст] / В.Г. Августович; худож. ред. П. Волков.– М.: Яуза: Эксмо, 2008.– 448с.– (Великая Отечественная. Неизвестная война).
3. Великая Отечественная война. Цифры и факты. Под редакцией Г.Ф.Кривошеева. М., «Просвещение», 1995 год. Стр.5-6.
4. Архивные документы  музея с.Барун-Хасурта