Шинчилел ажылы «Бай-Тайга кожууннун Бай-Тал суурунун девискээринде Хемчик-Бажы тайгазынын солагай талазында черлер аттары»

МБНӨЧ Н.С. Конгар аттыг Бай-Тал ортумак ниити билиг  школазы.

ШИНЧИЛЕЛ АЖЫЛЫНЫН ТЕМАЗЫ:

«Бай-Тайга кожууннун Бай-Тал суурунун девискээринде

Хемчик-Бажы тайгазынын солагай талазында черлер аттары»

Шинчилел ажылын МБНӨЧ Н.С. Конгар аттыг Бай-Тал ортумак ниити билиг школазынын 10б клазынын оореникчизиДамбый Алдынай Николаевна кылган.

Удуртукчузу: тыва дыл болгаш чогаал башкызы Дамбый Алефтина Александровна.

2014-2015 оор.ч.

Ажылдын сорулгазы:  Торээн чуртунун кайгамчыктыг чараш черлерин ооренип, оон адынын тывылган ук-тоогузун шинчилээри дээрге оореникчи кижинин, озуп орар аныяк  салгалдын хулээлгелеринин бирээзи деп билип турар  бис. Ынчангаш бис ажылывыска  бистин суурувустун девискээринде Хемчик-Бажында черлер аттарынын тоогузун, тывылганын шинчилеп, ооренип коору.

 Салдынган сорулганы чедип алырда, немей кылдынган онаалгалар:

- Черлер аттарынын тыптып келгенин улуг назылыг кижилерден айтырар;

- Тыпкан черлерни чурукка тырттырып, бай-байлаан шинчилеп кору.

- Улуг-Дашты чурукка тырттырып, оон хемчээлин, дензизин тодарадыры;

Ажылдын чугулазы: Тыва эртем ажылында аттар, черлер аттарынын тыптып келгенинин дугайында бижиттинген ажылдар эвээш эвес.   Ынчалза-даа оореникчи кижиге бодунун чер-чуртунун аттарынын тыптып келген тоогузун ооренири,  шинчилээри, туннеп коору солун, онзагай болур.

Ажылдын практиктиг ужур-дузазы: класс шактарында, тыва дыл кичээлдеринде болгаш оске-даа кичээлдерде башкылар болгаш оореникчилерге дуза болур.

Допчузу.

1. Киирилде.
2. Кол кезээ

1. Хемчик-Бажы тайгазынын солагай талазында черлер аттары.
2. Улуг-Даш деп чер дугайында.

3. Туннел.

Киирилде.

        Тыва дыл эртеминде хуу аттар, черлер аттарынын дугайында эртем ажылдары эвээш эвес. Сувандии Н.Д. тыва дылда кижилернин хуу аттарынын дугайында эртем ажылы, Татаринцев Б.И. Тыванын девискээринде  бурунгу турк уктуг черлер аттарынын дугайында, «Тыванын сонгу-чоон чугунде черлер аттары» деп ажылы база филология эртемнеринин кандидады Ондар Б.К. тыва дылдын топонимнерин  чыып, Тыванын топонимнеринин словарын тургусканы улуг ажылдарнын бирээзи.

        Ономастика дээрге хуу аттар дугайында эртем. Хуу аттарга топонимнер ( черлер аттары), гидронимнер ( суг объектилеринин аттары), антропонимнер ( кижилер аттары), космонимнер (дээрде объектилер аттары), зоонимнер ( дириг амытаннар аттары), этнонимнер ( торел аймак аттары) хамааржыр.

        Топонимнер дылдын белен оскерилбес, эн-не доктаамал, шаг шаанда тыптып келген кезээ болганда, оларда чоннун эрткен тоогузу, ажыл-амыдыралды, чудуг-сузуглели, аажы-чанынын онзагай чуулдери танмаланып артып калган  болур.

Кол кезээ.

1. Хемчик-Бажынын Хемчик хем талазында онзагай  черлер аттары.  

        Хемчик-Бажы бистин суурувустан 40 хире км черде турар тайга.  Оон девискээринде онзагай бай-байлактыг, унуштерлиг, оът-сигенниг тайгалар дыка хой. Оларнын аттарынын тыптып келген тоогузунун дугайында шинчилеп, болуктеп коор болза эн-не онзагай.

Бис ажылывыска Хемчик-Бажынын Хемчик хемнин талазында черлер аттарын илердип, тодараттывыс.

1. Беш-Салаа – орттенген арга беш салаанын изи ышкаш орттенген. Ырактан коорге, беш салаанын изи тода коступ турар.
2. Чуктуг-Хая – куй ады. Он иштинде дыка хой хая чугу бар. Хая чугун соок-даяк аарыгларынга чаап, ажыглаар. Шаанда улус оон чугун ап, ажыглап чораан. Куйнун чугунга чедери-биле оон иштинде чада кылган.
3. Чурумалдыг-Хая – хаяларда дыка чараш чуруктар чураан, кыштаг чер.
4. Кара-Дыт аржааны – хая тиглеринден агып баткан аржаан. Ук аржаан чустер аарыгларын болгаш чартыктап аараан улусту, карак, кулак  аарыгларын эмнээр. Ол-ла аржааннын эн-не бажында изиг аржаан агып чыдар. Ону кайы -хамаан чок ижип болбас. Изиг аржаан баар аарыгларынга эки бооп турар. Оон девискээринде узун-курт эн хой, ынчангаш ынаар чедери берге.  Бо чернин адын Тыванын топонимнер словарында1 киирген.
5. Кодурер-Даш – шаанда Хемчик-Бажынга чурттап чораан Кара-Чоданын кодургеш, салып каан дажы деп чугаалаар. Даштындан коорге, калбак даштын кырында элээн улуг дашты таптыы кончуг салып каан. Бо чернин адын база Тыванын топонимиктиг словарынче2 киирген бооп турар.

6. Даштаа-Одек – бо чайлаг чер ады.  Дыка улуг эвес, бичии хемчээлдиг даштар-биле  элбек. Ынчангаш ынчаар адаар. Чогум ады Даштыг-Одек, а ол черлерде чурттап чоруур улус боттарыныы-биле Даштаа-Одек де падай берген бооп турар.
7. Теве-Даш – даштыкы хевири тевеге домей даштыг чер.
8. Кара-Чода – бо черге дыка улуг чодазынын дугу хадып турар кижи чурттап чораан дээр. Оон хорумнарында согуна унуп турар. Бо чернин адын база Тыванын топонимиктиг словарынче киирген.

2.  Улуг-Даш. Оон адынын тывылган тоогузу, хемчээли, дензизи.

        Улуг-Даш - чайлаг ады, Тыванын топонимиктиг словарынче кирип турар чер ады3.  « Шаанда  ол чайлагнын артыы талазында дагдан дыка улуг хемчээлдиг улуг даш чуглуп баткаш, ол девискээрге доктаап турупкан. Оон бээр-ле ол черни Улуг-Даш деп адай берген»  деп улуг назылыг улус чугаалаар. Ол чайлагга Маадыр ие, «Мурнакчы кадарчы» аттарнын эдилекчизи, 10 ажы-толдун авазы, амгы уеде 80 ажыг харлыг  Кужугет Данзы Маадыкович, мээн ачамнын авазы кырган-авам, оларнын ажы-толу чайлаглап, мал-маганын остуруп, чурттап чорааннар. Амгы уеде ол чайлагда оон хеймер оглу, «Мурнакчы малчын 2010ч» аттын эдилекчизи Дамбый Б.Д. ээлеп чурттап чоруур.  

                Улуг-Даштын хемчээлин тодарадып коорувуске,  узуну 5 хире метр, дооразы 10 кулаш, кижинин 1 кулажы 2 метр болур, ынчангаш Улуг-Даштын дооразы 20 метр бооп турар. Оон дензизи – билдинмес, анаа бодап коорге, …..

        Улуг-Даш чайлаанда чайлаглап турар малчын  даштын  артыы талазын ажыглап, улаштыр кажааны кылгаш, анай-хураганнарын кажаалап турар. Оон ангыда Улуг-Даштын кырынче кым-даа унмес. Оон кырынче кижилер унерге, дээр чудереп, агаар баксырап, чаъс –чайык дораан чаап эгелээр. Ынчангаш ол чернин улузу оон кырынче черле унмес бооп турар. «Шаанда чайлагга келген  туристернин бирээзи оон кырынче харын унген. Ол дораан чаъс-чайык кудуп, агаарывыс каш хонук чудерээн» деп кырган-авам чугаалаар. База бир онзагай чуве Улуг-Даштын арнын таптыг топтап коорге, эр, херээжен ийи кижинин овур-хевири коступ турар, херээжен кижи хойнунда чаш уруг тудуп алган ышкаш костур.  

3. Ондар Б.К. Топонимический словарь Тувы //Кызыл: Тув.книжн. изд-во, 2007-552с

Туннел.

        Ажылывысты кылып дооскаш, дараазында туннелдерни ундурдувус:

1.  Хемчик-Бажы – эн-не бай-байлактыг тайга: оон хорумнарлыг дагларында чер согуназы дыка хой унуп турар. Хемчик хемден балыкчылар шуут узулбес деп болур. Таптыг ооренип коор болза чугай база бар. Хая чугу дилээн чон база Хемчик-Бажындан тып ап болур, аннаан-меннээн анчылар база кезээде манаа кээр деп кордувус.
2. Кижи бурузу бодунун оскен торээн черлерин, оларнын аттарынын тывылган тоогузун, ук черлернин бай -байлаан шинчилеп ооренир болза кижиге ажыктыг, солун, бодунун черинин дугайында дыка хойну билип ап болур.
3. Бистин тыпканывыс 9 черлер аттарынын ужу Б.К.Ондарнын тургусканы « Топонимический словарь Тувы» деп номунда кирген.  
4. Торээн черлеринин дугайында чыып, номчугаш, словарьлар ундуруп болур-дур деп туннедивис.

Ажыглаан литература.

4.  Сувандии Н. Д. Тувинская антропонимия. Кызыл: РИО ТувГУ, 2011

Татаринцев Б. И. Местные географические термины северо-восточной Тувы // Советская тюркология. — 1977. — № 5. — С. 19-21.

5. Ондар Б. К. Гидронимия Тувы. Автореф. дис. ... канд. филол. наук. — М., 1993. — 17с.

6.   Ондар Б. К. Краткий словарь гидронимов Тувы. Кызыл: Тув. книжн. изд-во, 1995. — 48с.

7. Ондар Б.К. Топонимический словарь Тувы //Кызыл: Тув.книжн. изд-во, 2007-552с

8. Тыва дыл 10-11ортумак школанын 10-11 класстарынга шенелде ооредилге ному // Кызыл: Тыв,ном унд.чери 2007ч

9. Тыва дыл 6-7 класстарга ооредилге ному //Кызыл: Тыв,ном унд.чери 2001ч