В.И. Барабанскай
В.И. Барабанскай поэзиятын ырытыы
Скачать:
| Вложение | Размер |
|---|---|
 v.i._barabanskay_poeziyata.doc | 134.5 КБ |
Предварительный просмотр:
Үөрэҕирии муниципальнай тэрилтэтэ Усуйаана Үөрэҕин управлениета В.И. Барабанскай аатынан Хайыр орто оскуолата
В.И. БАРАБАНСКАЙ ПОЭЗИЯТА
ҮЛЭНИ ТОЛОРДО:
Хайыр орто оскуолатын 8 кылааһын
үөрэнээччитэ, Болтунова Лика
ҮЛЭНИ САЛАЙДА:
Саха тылын уонна литературатын
учуутала, Лыткина Сайына Вячеславовна
2017
Иһинээҕитэ:
Киириитэ...................................................................................................................3
1 Бас. Хоһоонунан айымньы историята ............................................................4
2 Бас. В.И. Барабанскай поэзията .......................................................................5
2.1. Тиэмэ уратыта ..................................................................................................6
2.2. Суруйааччы айымньыларыгар проблема көстүүтэ ................................14
Түмүгэ......................................................................................................................16
Сыһыарыы................................................................................................................17
Туһаныллыбыт литература.....................................................................................21
КИИРИИТЭ
Үлэ тоҕоостооҕо: Василий Иванович Барабанскай-Мэмээл сиэнэ суруйааччы быһыытынан уратытын (тема, проблема), хоту норуотун ыарахан олоҕун арыйар айымньыларын иҥэн-тоҥон анаан чинчийии сэдэхтик көстөр.
Чинчийии объега: В.И. Барабанскай айар үлэтэ, поэзията (104 хоһооно).
Чинчийии сыала: Хоту норуотун ураты суоллаах-иистээх суруйааччытын, В.И. Барабанскай поэзиятын тематын, проблематын ырытыы. Үлэ сыалын ситиһэр инниттэн чопчу маннык соруктары туруоруннубут:
- Хоһоонунан айымньы историятын хасыһан чинчийии;
- В.И. Барабанскай-Мэмээл сиэнэ поэзиятын үөрэтии;
- Чинчийиини түмэн түмүк оҥоруу.
Чинчийэр үлэбитигэр В.Б. Окорокова, М.П. Попова, П.В. Максимова үлэлэрэ тирэх буоллулар.
Чинчийии сонуна: В.И. Барабанскай хоһооннорун тема, проблема өттүн хабан чинчийиибит. Бу үлэбитин салҕаан, электроннай пособие оҥорон таһаарар былааннаахпыт.
Үлэ практическай суолтата: В.И. Барабанскай айар үлэтин чинчийээччилэр, уһуйааччылар уонна кини айымньыларын кэрэхсээн ааҕар дьон кылаас таһынан ааҕыыга, литературнай семинардарга, биэчэрдэргэ матырыйаал быһыытынан туһаныахтарын сөп.
Үлэ тутула, сүрүн ис хоһооно: Үлэ киирииттэн, икки бастан, түмүктэн, туһаныллыбыт литература испииһэгиттэн уонна үлэбит ис хоһоонун сырдатар презентацияттан турар. Бастакы бас аата - «Хоһоонунан айымньы историята». Манна саха хоһоонунан айымньытын историятын арыйан суруйдубут.
«В.И. Барабанскай поэзията» диэн иккис бас икки параграфтан турар. Бастакы параграфка суруйааччы хоһооннорун тематын наардаатыбыт. Иккис параграфка В.И. Барабанскай хоһооннорун проблематын ырыттыбыт.
Үлэ түмүгэр В.И. Барабанскай-Мэмээл сиэнэ поэзиятын үөрэтэн, чинчийэн баран туох санааҕа кэлбиппитин эттибит. Үлэбит түмүгүн таблицаҕа тиһэн сыһыарыы быһыытынан киллэрдибит.
1. Хоһоонунан айымньы историята
Поэзияны разведчик жанр дииллэрин быһыытынан, куруук инники күөҥҥэ сылдьар уонна ыксаллаах-ыарахан кэмнэргэ күүһүрэн кэлэр аналлаах. Ол ХХ-с үйэ тыҥааһыннаах, күүрүүлээх кэмнэригэр – 20-с, 40-с, 50-60-с сылларыгар көстүбүтэ. Литература саҕаланыытыгар саха поэзията муҥутуурдук сайда сылдьыбыта, ол эбэтэр литература күүстээх поэзияттан саҕаламмыта диэн этиэхпитин сөп. Ол кэм саха литературатын төрүттээччилэр, биллиилээх суруйааччыларбыт, А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй, А.И. Софронов-Алампа, П.А. Ойуунускай, Күндэ, Эллэй курдук улуу поэттар айар үлэлэрин кытта ситимнээҕэ.
Кэлин 50-с сыллартан саҕалаан 70-с сылларга тиийэ поэзия эмиэ үрдүк таһымҥа тахсыбыта биллэр. Бу кэмҥэ саха поэзиятын сайдыытыгар дьоһуннаах кылааттарын киллэрбит маннык биллиилээх поэттар үлэлээбиттэрин бэлиэтиэхпитин сөп: Күннүк Уурастыырап, П. Тобуруокап, И. Гоголев, С. Данилов, Л. Попов, М.Ефимов, С. Тарасов, Р. Баҕатаайыскай, В. Потапова, Н.Харлампьева уо.д.а.
Онтон 90-с сылларга поэт-кыргыттар саха литературатыгар күргүөмүнэн киирэн сэргэхсийиини таһаарбыттара. О.Корякина-Умсуура, С.Гольдерова-Саргы Куо, Н.Михалева-Сайа, В.Петрова-Венера суруйар истииллэринэн, ураты тиэмэлэринэн ааҕаччыны соһуппуттара даҕаны, кэрэхсэппиттэрэ даҕаны.
Поэзияҕа олоҕу батыһа саҥа тиэмэлэр киирэллэр. Репрессия тиэмэтин көрдөрүү тоҕоостоох буолар. Лирика жанровай араастарыгар ордук философскай поэзия сайдар. Билиҥҥи кэм поэзиятын тиэмэлэринэн көрөн маннык наардаан ырытыахха сөп: гражданскай лирика, сэрии тиэмэтэ, таптал лириката уонна айылҕаны ойуулуур лирика.
Лирика курдат суруйааччы иэйиитэ, саныыр санаата көстөр. Архипова Е.А. этэринэн: «По сути лирика – «разговор о значительном, высоком, прекрасном» [1]. Салҕыы чинчийэр үлэбитигэр, хоту норуотун биир ураты суоллаах-иистээх поэта, биһиги киэн туттар, убаастыыр суруйааччыбыт, В.И. Барабанскай-Мэмээл сиэнин поэзията туох кистэлэҥ күүстээҕин арыйыахпыт.
2. В.И. Барабанскай поэзията
Поэт уонна очеркист Василий Иванович Барабанскай-Мэмээл сиэнэ 1932 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Усуйаана улууһугар Омолой туундаратыгар табаһыт кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1947 сыллаахха Омолой сэттэ кылаастаах оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Суруйааччы оҕо сааһыттан булдунан, таба иитиитинэн сөбүлээн дьарыктанара. Ити дьарыга кини айар үлэтигэр улахан оруолу ылбыта. В.И. Барабанскай поэзиятыгар туундара чэбдик салгынын, төрөөбүт дойдуга курдаттыы тардыһыы ураты күүһүн, норуот инники дьылҕатын уонна олох туһунан анаарыылара олус сиэдэрэйдик уонна ыраастык хоһуйуллубуттар, ону таһынан, суруйааччы анабыл хоһоонноро туспа нарын иэйиилээхтэр, уйан лирикалаахтар.
Поэт поэзиятыгар таптал уонна айылҕа үйэлээх темалара, олох уонна өлүү, сэрии уонна эйэ, киһи уонна уопсастыба сыһыаннара көстөллөр. Бу киһи аймаҕы үйэлэргэ долгуппут проблемалар бэйэ-бэйэлэрин кытары ыкса силбэһэ сылдьаллар. Холобур, айылҕа көстүүтүн хоһуйар биир айымньы аллегория көмөтүнэн бэйэтин кэмин событиеларын ханалытан түгэхтээхтик кэпсиир, эбэтэр олох хайа эрэ көстүүтүн философскай тосхоллоохтук арыйар буолуон сөп. Манна сыһыаннаан ученай Г.Н.Поспелов эппиттээх эбит: «В лирике различные аспекты жанрового содержания не отделены друг от друга непроходимыми границами, в одном и том же стихотворении они могут так или иначе сочетаться и переходить один в другой» [7].
Биһиги чинчийэр үлэбитигэр суруйааччы айан хаалларбыт хоһооннорун ырыттыбыт. Ырытыыбыт уратытынан хоһооннор темаларын уонна проблемаларын таблицаҕа тиһиибит буолар. Маннык түмэн чинчийии суруйааччы истиилин уратытын арыйар уонна айымньылары тиһиктээн салҕыы үлэлииргэ чинчийээччигэ көмө буолар. Чинчийэр үлэбитигэр В.И. Барабанскай-Мэмээл сиэнэ «Сындыыс табалар», «Туундара тыына» уонна «Ырыалар хаһан да өлбөттөр» диэн кинигэлэригэр киирбит «Кэлэр кэм дьонугар» поэматын уонна кинигэлэригэр киирбит 104 (сүүс түөрт) хоһоонун ырыттыбыт.
2.1. Тиэмэ уратыта
Суруйааччы поэзията хомус тыаһын курдук нарын уонна этигэн. Кини хоһоонноругар пейзажнай (айылҕаны ойуулуур) лирика киэҥник көстөр. Биһиги аахпыт хоһооннорбутугар барыта 45 (түөрт уон биэс) хоһооҥҥо суруйааччы айылҕаны хоһуйбутун буллубут. Айылҕаны хоһуйарыгар суруйааччы хоту дойду ураты көстүүтүн олус табыгастаахтык араастаан уобарастаан ойуулуур. В.И. Барабанскай поэзиятыгар лирическэй герой иэйиитэ, олоҕу көрүүтэ, киһи дьылҕатын туһунан анаарыылара барыта айылҕа көстүүлэрин кытары ыкса ситимнээхтик өйдөнөр. Г.Н.Поспелов этэринэн, «пейзажные стихотворения обычно содержат свой идейно-эмоциональный, обобщающий, лирический подтекст, он может иметь различное исторически повторяющееся, типологическое значение своей проблематики» [7]. Айылҕа - поэкка айар үлэтин эргийэр киинэ, олоххо баар дьүөрэлэһии үрдүкү чыпчаала. Киһи уонна айылҕа сыһыаннаһыылара, төрөөбүт айылҕа кэрэтин ойуулааһын хоту дойду хоһуун уолун айар үлэтин былаһын тухары салҕанар.
Суруйааччы пейзажнай лирикатыгар түүн, туундара тыйыс тымныыта, нэлэмэн киэҥин, уһуктуутун, буурҕа сипсиэрин, дьүкээбил кэрэ көстүүтүн уонна кыылы-сүөлү (хаас, хабдьы, таба) хоһуйар. Пейзажнай лирика ураты сыһыаны эрэйэр дии саныыбыт. Суруйааччы хоһуйар айылҕатын убаастыыр, сүрэхтиин-быардыын курдаттыы тардыһар, ахтар уонна таптыыр буоллаҕына эрэ, хоһоон ураты тыыны эҕирийэр. Пейзажнай лирика В.И. Барабанскай поэзиятыгар ураты миэстэни ылар. Суруйааччы пейзажнай лирикатыгар таба уобараһа элбэх хоһоонугар көстөр. Холобур, «Таба ааҕыыта» диэн хоһоонугар бу курдук суруйар:
Хараалга муостара лаҥкынаан,
Хаар маҥан, хара да табалар,
Арыы мас кэриэтэ аалыҥнаан
Аймана, курулуу сылдьаллар. [2.7.]
Таба уобараһа суруйааччы айымньыларыгар туох эрэ ураты миэстэни ылар эбит. Хас биирдии таба уобараһа көстөр айымньытыгар таба уобараһа уратытык хоһуйуллар уонна наар инники күөҥҥэ сылдьар. Холобур, «Мэлдьитин табакам баар буоллун» диэн хоһоонугар бу курдук суруйар:
Мин ыллыыр ырыабар, олохпор
Мэлдьитин табакам баар буоллун –
Айанныыр ыллыкпар-аартыкпар
Аргыс буол, эрэллээх доҕорум! [2.5.]
Таба хоту норуотун өрүһүлтэтин курдук арыйбыт. Хоту дойду уола буоларыныы, ону таһынан табаны улаатыаҕыттан көрбүт-истибит буолан буолуо, таба сүтэр аһыытын туһунан «Табам туһунан» хоһоонугар олус лирическэйдик уонна санаа түһүүлээхтик суруйбут:
Хаарыан, хаарыан талыы миҥэм,
Хаар-сиик буолан симэлийдиҥ.
Аны кэлэн булар ааста,
Алдьархайга түбэстэҕиҥ.
Оо, сүрэҕиҥ харааста,
Ытаан-соҥоон өллөҕүҥ.
Арай хаалла эн мөссүөнүҥ
Иччиҥ уйан дууһатыгар,
Өтөрүнэн сүппэт-оспот
Сүрэх хааннаах бааһыгар. [4.112.]
Итиннэ көстөрүнүү суруйааччы хоту норуота табата суох айманарын, норуот быһыытынан бүтүннүү эстэр кыһалҕалааҕын эмиэ көрдөрбүт диэн этиэхпитин сөп. Онон, таба уобараһа суруйааччы поэзиятыгар улахан оруоллааҕын бэлиэтиибит.
Суруйааччы саҥа олох кэлиитин, олох уларыйыытын, сэргэхсийиини хаас кэлиитинэн уобарастаан суруйбут эбит. Холобур, «Хаас кэлэр күннэрин саҕана» хоһоонугар көрүөххэ:
...
Ыппатах эн хааһыҥ
Ыраата көтүөҕэ,
Саргылаах сир халлаан,
Сандааран туруоҕа,
Уйгулаах хоту саас
Унаара устуоҕа... [3.36.]
Ону таһынан олох уларыйыытын дьыл кэминэн көрдөрбүт. Ордук саас – олох уларыйыытын кытта ситимнээх эбит. Холобурга, «Саас иһэр» хоһоонун аҕалабыт:
Саас кими барытын киэргэтэр,
Саппахтаах санааны киэр кыйдыыр.
Үгүс дьон үөрүүтүн үрдэтэр,
Үчүгэй ыраҕа кынаттыыр. [3.31.]
В.И. Барабанскай поэзиятыгар таба уобараһын сэргэ туундараны хоһуйуу эмиэ улахан оруоллаах эбит. Туундара уһуктуутун, кини кэрэтин, уратытын суруйааччы иҥэн-тоҥон хас да хоһоонугар суруйбут. Холобур, «Уһугунна туундарам» хоһоонугар:
Сааскы күнүм чаҕыллан
Сандаарыйда мин тулам,
Уһугунна эрдэһит
Уйгу-быйаҥ туундарам! [3.31.]
Туундара уобараһын арыйарыгар сир-дойду аата төһүү күүс-көмө ымпык (деталь) буолар диэн бэлиэтиэххэ сөп. Ол курдук биһиги аахпыт хоһооннорбутугар 14 (уон түөрт) сир-дойду аата ахтыллыбыт. Ити ааттар туундара уобараһын арыйарга көмөлөөхтөр эбит. Холобур, Күөгүлүүр, Тэҥкэчээн, Омолой, Хайыр, Кулаар уо.д.а.
В.И. Барабанскай гражданскай лирикатыгар ааспыт олоҕу саҥа хараҕынан көрүүтэ уонна саҥа кэми ырыҥалыыра чаҕылхайдык көстөр. Суруйааччы олох туһунан суруйбут 19 (уон тоҕус) хоһоонун буллубут. В.И. Барабанскай «Олох туһунан санаа» диэн хоһоонугар олоҕу бу курдук хоһуйбут:
Киһи барахсан күөгэйэр күнүгэр
Сандаарар, чаҕыллар кэмнээҕин.
Саас баттаан сорсуйар кэмигэр
Санньыйар, бытаарар иэстээҕин...
Ый киирээт син тахсыа кэмигэр,
Мин сойуом, хаалыаҕа кэннибэр:
Олоҕум салгыыта – күн дьолум,
Улахан да, оччугуй да дьонум. [3.15.]
Ааптар олох туһунан суруйбут хоһоонноругар норуот дьылҕатын туһунан проблеманы арыйбыт эбит. Саҥа сайдыылаах олоҕу суруйааччы уруйдуур, ол эрэн чуумпу уруккуну суохтуур курдук хоһуйар:
Билэбин эйэлээх сайдыы
Ити дьикти музыкатын.
Биһиэхэ буолар хас хардыы
Дуораана суох ааспатын.
Трактор мотуорун ырыата
Сыыдам табалыы сырыста.
Ыччат баҕата, санаата
Массыына көлөҕө дьулуста.
Быдан дьылларга быраһаай,
Былыргы чуумпу кыраай! [4.22.]
Суруйааччы саҥа үүнэр олоххо төрөөбүт дойдута тэҥҥэ сайдарын баҕарарын туһунан бу курдук хоһоонугар тиспит:
Эрэнэбин – мин тулабар
Эдэр тыаллар күлүөхтэрэ,
Халыйбахтыыр сыарҕабыттан
Хаар тибиилэр көтүөхтэрэ.
Дьону дьоллуур дьоһун ааттаах,
Дьорҕоот сахха дьулуур ааттаах,
Күннүүн-дьыллыын сэргэстэһэн
Көҥүл дайа көтүтүөҕүм! [3.41.]
Хас биирдии икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх бу сиргэ дьоллоох олоҕу олоруон баҕарара биллэр суол. Ол курдук В.И. Барабанскай дьоллоох олоҕу олорон ааспыт диэн бигэ эрэллээхтик этиэхпитин сөп. Кини дьоло – оҕолоро, сиэннэрэ уонна үлэтэ. Холобур, «Куттуунайга» диэн хоһоонугар суруйааччы дьолу үлэҕэ көрөрүн туһунан этэр:
Дьэ, тоойуом, эрэли көрөммүн
Өлбөккө син киһи буолбутум,
Бу сиргэ ойор күн күлүмүн –
Үлэттэн дьол кыымын булбутум. [3.70.]
Ол эрэн киһи олоҕо остуол ньуурун курдук көнө буолбатаҕа биллэр. Суруйааччы хоһоонноругар ыарыы муҥа-эрэйэ, балыыһа түөрт истиэнэтэ олус кырдьыктаахтык уонна абарыылаахтык суруллубуттар. Бу манан даҕатан эттэххэ, суруйааччы олоҕор ыарыыны кытта утары күөн көрсүбүт эбит. Холобурга «Балыыһаҕа» хоһоонугар бу курдук суруйбут:
Хара түүн харахпын симмэккэ,
Утуйар, сынньанар мэлийэн,
Эппинэн-хааммынан эймэнэн,
Көрүстүм ыарыы-муҥ эрэйин.
Сырдыгы-сыдьаайы көрбөккө,
Күн туллар күннэрэ тирээннэр,
Өлүүлүүн күөн көрсө, охсуһа
Сытабын туймааран, илистэн. [3.42.]
Төрөөбүт дойду, кини дьылҕата – В.И. Барабанскай лирикатын сүрүн поэтическай темата. Поэт киһи олоҕун сүрүн сыала төрөөбүт дойду чэчирии сайдарын, норуот дьоло тупсарын туһугар айымньылаах үлэ, охсуһуу буолар диир.
Хас биирдии айар куттаах суруйааччы таптал туһунан араастык туойбута. Таптал туһунан хоһооннор туох эрэ ураты иэйиилээхтэр, ураты чувствоны сүгэллэр. Хоһоонунан айымньыга таптал лириката сүдү миэстэни ылар. Тапталы хоһуйуутугар суруйааччы олоххо тапталы, ийэҕэ тапталы уонна дьонугар тапталы ыраастык, Омолой үрэх устарыныы наҕыл матыыптаахтык суруйбут. Холобур, «Олохпор умайар сулустаах» диэн хоһоонугар суруйааччы тапталы маннык хоһуйбут:
Бөһүөнэх сыа хаары кэһэммит,
Доҕоруом, оргууйдук хаамсарбыт.
Олохтон, тапталтан үөрэммит
Ол кэмҥэ дьоллоох да этибит.
Эдэр саас кыымынан оргуйан,
Сүрэхпит битийэ тэбэрэ.
Сырдыкка, кэрэҕэ угуйан,
Дууһабыт дуораччы күлэрэ. [3.50.]
Суруйааччы поэзиятыгар анабыл хоһоонноругар ураты иэйии көстөр. Кэргэнигэр, оҕолоругар, сиэннэригэр, ону таһынан Усуйаана улууһун баһылыгар, Федоров Г.Н. уонна саха авангард суруйааччытыгар, Умсуураҕа, аанньал кэриэтэ саныыр бырааһыгар, Валентин Михайлович Пшеничнэйгэ анаабыт хоһооннорун уо.д.а. булан аахтыбыт. Бу хоһооннорго суруйааччы аныыр дьонугар олоххо сүбэлээн, таптаан, ытыктаан уонна убаастаан суруйбут диэн этиэхпитин сөп. Холобур, «Умсуураҕа» хоһоонугар В.И. Барабанскай Умсуура айар үлэтин сааһырыы сылаатын умнан туран умсугуйан ааҕарын туһунан хоһуйбут:
Умсуура, эйигин билбэппин,
Ааҕабын хоһооҥҥун, кэпсээҥҥин,
Аҕалыы дууһалыын сырдааммын
Алгыстаах ырыабын аныыбын. [4.80.]
Аанньал курдук саныыр бырааһыгар, Валентин Михайлович Пшеничнэйгэ анаабыт хоһоонун көрүөххэ («Аанньал тэҥэ саныыбын»:
Тугунан эрэ Чеховка маарынныыр,
Ачыкылаах эдэр быраас
Маҥан халаата кылбаҥныыр.
Сырдык хаардыы туналыйан,
Көстөр дьүһүннүүн, хара харахтыын,
Тутта-хапта да сылдьардыын
Айыы аймаҕыттан аналлаах,
Абааһы биистэрин кыайааччы
Эрчимэн эйэҕэс ойууннуу
Эйигин сэргии одуулуу
Киирэн кэлээччи Балантыын... [4.71.]
Суруйааччы оҕолоругар, сиэннэригэр анабыл хоһоонноро олус нарыннар, уйаннар. «Күндү киһим, сиэним уолчаан» диэн хоһоонуттан холобур аҕаллыбыт:
Күн сардаҥатын кыырпаҕын
Ытыһын сыыһыгар бобо тутан,
Бэркэ диэн сылаанньыйан,
Мэник-тэник, тэбэнэттээх
Көрдөөх түүлүгэр аралдьыйан,
Уоһун толлоччу сэгэтэн,
Туохтан эрэ чэмэлийэн
Тугут курдук туллукчааным,
Таптал ааттыын Тугутуйаан,
Күндү киһим – сиэним уолчаан... [4.109.]
Ону таһынан, төрөөбүт дойдуга истиҥ тапталы уратытык хоһуйбутун үс хоһоонугар булан көрдүбүт. «Махтаныам төрөөбүт дьылҕабар» хоһоонугар суруйааччы төрөөбүт дойдутугар айана көстөр:
Өр эрэйдэнэн илистэн,
Суолга айаҥҥа хаайтаран
Харыс хаалан, сүөм түһэн,
Ыалдьа сыһан ньамньарыйан –
Буллум, доҕоор, Хайырбын... [3.68.]
Чинчийэн көрбүт хоһооннорбутугар суруйааччы сэрии туһунан суруйбут үс хоһоонун буллубут. Литератураҕа сэрии тиэмэтэ урукку дьылтан бэтэрээ сүтэн-симэлийэн хаалбат дьылҕалаах. Барыбыт сүрэҕин долгутар ыар сэрии тиэмэтэ В.И. Барабанскай «Сэрии эрэ буолбатын» диэн хоһоонугар бу курдук көстүбүт:
Баҕар буурҕа улуйдун,
Баҕар этиҥ ньиргийдин –
Сэрии эрэ буолбатын,
Сир - күн тиэрэ эргийбэтин! [3.19.]
Онон, В.И. Барабанскай поэзиятыгар тиэмэ араас өрүттээхтик хоһуйуллар. Актуальнай тиэмэлэри арыйан суруйар эбит. Сэрии курдук ыарахан тиэмэттэн саҕалаан айылҕаны ойуулааһыҥҥа тиийэ суруйааччы уратытык ойуулуур маастарыстыбатын 104 (сүүс түөрт) хоһоонун нөҥүө көрдүбүт.
2.2. Суруйааччы айымньыларыгар проблема көстүүтэ
Чинчийэр үлэбитигэр В.И. Барабанскай поэзиятыгар проблема хайдах быһыылаахтык арыллыбытын кэтээн көрдүбүт. Ордук сытыытык проблеманы суруйааччы гражданскай лирикатыгар чорботон арыйбытын көрдүбүт. Ол курдук гражданскай лирикаҕа суруйааччы олох туһунан философскай санаалара түмүллүбүттэр. Биир саамай чаҕылхай проблеманан – билиҥҥи кэмҥэ сытыытык турар боппуруос – хоту дойду инники дьылҕатын туһунан толкуй буолуоҕа. Суруйааччы хоту дойду бэриниилээх уола буоларын быһыытынан, дойдутун инники олоҕор курдаттыы сүрэҕинэн ыалдьара биллэр суол. Хоту норуота инники дьылҕата хайдах буоларын, эстибэт суолга хайдах тиийэри, саха литературатын айар тыл аҕатын, А.Е. Кулаковскай курдук суол тобуларга күһэллэр. Кини тобулар суола – олоххо бэриллибит бириэмэҕитин таба тайанан үлэлээн-хамсаан, дойдугутун байыта, сайыннара турун диэн. Ити проблеманы быһаарар суолтан суруйааччы эдэр көлүөнэ ыччатыгар туһаайан «Ыйылаата «буран» тыаһа» диэн хоһоонугар маннык эппит:
Элбэхтик үлэлээҥ, сыралаһыҥ.
Уонунан туонна балыгы баһыҥ,
Кырсаны, түүлээҕи хото бултаһыҥ,
Хорҕолдьуҥҥа, көмүскэ хото ылсыһыҥ,
Таас чоҕу хостооҥ, неби сүүрдүҥ,
Үлүһүйэн туран үлэлээҥ! [4.9.]
Ааптар арыгы содулун хоһоонугар эмиэ таарыйбыт. Арыгылааһын үтүөҕэ тириэрдибэтин кэлэр көлүөнэ ыччатыгар хоһоонун нөҥүө этэр. Холобур, «Күөх сирэм туундарам, эҕэрдэ!» диэн хоһоонугар бу курдук суруйбут:
Эһинним, синэ биир дэнимэ,
Эндиэлээх өттүгэр охтума,
Арыгыны эн хата иһимэ,
Айманан улдьааран барыма. [3.45.]
В.И. Барабанскай экология боппуруоһун (проблематын) тыа хаһаайыстыбатын хайысхатынан үлэлээбит буолан, айымньыларыгар эмиэ таарыйбыт. Холобур, «Хараастыы» диэн хоһоонугар cири-дойдуну, иһэр ууну алдьатыы туһунан суруйар. Дьон харчыга харахтара иирэн, айылҕаны алдьаттылар диэн баары-баарынан суруйбут:
Сайдабыт, үүнэбит диэн ааттаан
Төрөөбүт буорбутун түөрдүбүт,
Баһыллар баайыгар умсаахтаан
Эстиэхтээх ииҥмитин көрдүбүт.
Үүнээйи, уу, салгын эйгэтэ
Хаарыаннаах ырааһын сүтэрдэ,
Амтаннаах аспыт да сүмэтэ
Араастаан куртахха нүөлүйдэ.
Ол онтон ыарыы - дьаҥ үксээтэ,
Оҕо - уруу кэскилэ куттаатта,
Эрэйбит күнүс-түүн элбээтэ –
Эҥинник эмтэнии кыайбата. [3.59.]
В.И. Барабанскай айымньыларыгар проблема көстүүтүн ырытан баран, маннык түмүккэ кэллибит:
1. Суруйааччы айымньыларыгар дьон-сэргэ сүрэҕин курдат киирэр проблемалары таарыйар эбит.
2. Хоту норуотун инники олоҕун сайдыыны, үлэни кытары ситимнээн суруйар эбит.
3. Арыгы үчүгэйгэ аҕалбатын туһунан эмиэ бэлиэтиир.
4. Экология сааххалын туһунан аҥардас биир хоһоонунан ааҕааччыга сытыы проблеманы арыйар. Айылҕаны, иһэр ууну киртитии, алдьатыы үтүөҕэ аҕалбатын дьоҥҥо аһаҕастык этэр.
Түмүк
Тыйыс тымныылаах, күлүмүрдүү оонньуур дьүкээбиллээх, иһиирэр буурҕалаах, өлгөм бултаах-астаах, хоту дойду хоһуун уола, В.И. Барабанскай-Мэмээл сиэнэ ураты тыллаах, суоллаах-иистээх поэзиятынан саха сиригэр биллэр. Хоту дойду ураты айылҕатын хоһуйуу маастара, В.И. Барабанскай 104 (сүүс түөрт) хоһоонун ааҕан, ырытан, чинчийэн көрөн баран маннык түмүккэ кэллибит:
- В.И. Барабанскай поэзията киһини толкуйдатар үгүс санаалаах, дириҥ иэйиилээх диэн санааны үгүс элбэх хоһооно дакаастаата.
- Суруйааччы поэзиятыгар тиэмэ араас өрүттээхтик хоһуйуллар. Актуальнай тиэмэлэри арыйан суруйар эбит. Сэрии курдук ыарахан тиэмэттэн саҕалаан айылҕаны ойуулааһыҥҥа тиийэ суруйааччы уратытык ойуулуур маастарыстыбатын 104 (сүүс түөрт) хоһоонун нөҥүө көрөн таблицаҕа тистибит.
- Суруйааччы айымньыларыгар дьон-сэргэ сүрэҕин курдат киирэр проблемалары таарыйар. Хоту норуотун инники олоҕун – сайдыыны, үлэни кытары ситимнээн суруйар эбит.
- Арыгы үчүгэйгэ аҕалбатын туһунан эмиэ бэлиэтиир.
- Экология сааххалын туһунан аҥардас биир хоһоонунан ааҕааччыга сытыы проблеманы арыйар. Айылҕаны, иһэр ууну киртитии, алдьатыы үтүөҕэ аҕалбатын дьоҥҥо аһаҕастык этэр.
Сыһыарыы
Суруйааччы поэзиятын тематикатынан наардааһын
№ | Тема | Айымньы аата | Ахсаанынан наардала |
| |||
1. | Ийэҕэ таптал | «Сүгүрүй күн күбэй ийэҕэр», «Төлкөбүн түстээбит эбэбэр» | 2 |
2. | Дойдуга таптал | «Туундара тыына», «Махтаныам төрөөбүт дьылҕабар», «Хайырбар курдаттыы тартаран» | 3 |
3. | Таптал | «Мин ырыам үрдүккэ дьулуста», «Мин дьылҕам кынаттаах», «Кэлиий, күүтүөм, доҕоччугуом», «Олохпор умайар сулустаах», «Доҕоччугуом», «Кырдьар диэни билиммэт», «Табаһыт уол санаата», «Сырдыкчаана», «Силээннээх кыысчаана», «Эҕэрдэ табаһыт киһиэхэ», «Булчут ырыата» | 11 |
| |||
1. | Туундара, таба иитиитэ | «Хоһоон ыһыаҕа», «Туундара уһуктуута», «Күөх сирим, туундарам, дорообо!» | 3 |
2. | Айылҕа | «Бардым хоту Дьааҥыбар», «Күөгүлүүр мин таптыыр үрэҕим», «Халысхан сыарҕалар», «Тэҥкэчээҥҥэ тиийэн иһэн», «Үҥкүүлээ-дьиримнээ дьүкээбил», «Эриэккэс кутаалаах түүн үүннэ», «Санаабар – саас субу турара», «Саалана сылдьан», «Эҕэрдэ, хотугу сарсыарда», «Туундара тыына», «Охтубут толуу тиит аттыгар», «Харыстаа», «Көмүскээҥ сир ийэҕитин», «Хабдьылары хайгыыр ырыа», «Айылҕа кэрэтэ», «Бүгүн эмиэ тулам сырдыыр», «Күн салҕаныыта», «Хаар да хаар!», «Хараҥа ыйга санаа», «Сарсыарда эрдэлиир үчүгэй», «Айан суола», «Тибии, буурҕа кэнниттэн», «Хатааһын тыала», «Кылгас сайын ааста», «Күһүн иһэр» | 25 |
3. | Таба | «Таба ырыата», «Мэлдьитин табакам баар буоллун», «Таба ааҕыыта», «Сындыыс табалар», «Туундара туллуга» | 5 |
4. | Саас кэлиитэ | «Уһугунна туундарам», «Саас иһэр», «Сандал саастыын көрсүһүү», «Сааскы ардах», «Боотулуга сааскы киэһэ» | 5 |
5. | Хаас | «Хаас кэлэр күннэрин саҕана», «Эҕэрдэлээн ааһар хаастар» | 2 |
6. | Түүн | «Үрүҥ түүннэр» | 1 |
7. | Булт | «Бултааһын кэнниттэн», «Бултуу сылдьан», «Булчуттары угуйан» | 3 |
3. Сэрии лириката (4) | |||
1. | Сэрии | «Алгыс ырыата», «Сэрии эрэ буолбатын», «Сэрии саҕанааҕы оҕо, билигин оҕонньор буолбут киһи санаалара», «Үлэ үөрүүтэ» | 4 |
4. Гражданскай лирика (26) | |||
1. | Олох | «Кэлэр кэм дьонугар» (поэма), «Эҕэрдэ, табаһыт киһиэхэ», «Эн таптаа сирдээҕи олоҕу», «Олох туһунан санаа», «Дьолум, үөрүүм дьону кытта», «Олох үөһүгэр», «Үлэ үөрүүтэ», «Улан-Удэ», «Саҥа дьыллааҕы санаа», «Бу сиргэ олоро кэлбиппит», «Түүл», «Шмаковкаҕа», «Туруулаһан турунуоҕун!», «Уһугун, Уйаандьым барахсан», «Айан суолугар», «Уоттаах киһи дьоллоох буолар», «Ыйылаата буран тыаһа», «Билэбин эйэлээх сайдыы», «Өрүү быһый маамыктабын» | 19 |
2. | Ырыа | «Аргыый ырыа кутуллар», «Айан ырыата» | 2 |
3. | Муҥнаныы-эрэйдэнии | «Балыыһаҕа», «Үтүөрүү», «Эдэрбиттэн ыалдьан, болтон», «Арахпат дьарҕалар, ыарыылар», «Эмиэ ыалдьан эрэйдэнним» | 5 |
| |||
1. | Кэргэнигэр | «Аанчыкпар» | 1 |
2. | Оҕолоругар | «Оҕолорум», «Уолчааным туһунан хоһооннор», «Титирикчээн-Тэҥкэчээн», «Туллуктаана барахсан» | 4 |
3. | Сиэннэригэр | «Куттунайга», «Сиэним уонна тугутчаан», «Күндү киһим, сиэним уолчаан» | 3 |
4. | Анабыл хоһоонноро | «Дьааҥы балыксыттара», «Усуйаана улууһун баһылыгар Г.Н. Федоровка», «Умсуураҕа», «Аанньал тэҥэ саныыбын», «Тымныы да түүн этэ» Усуйаана табаһытыгар И.Н. Гороховка | 5 |
Туһаныллыбыт литература
- Архипова Е.А. Жизнь и творчество Ивана Арбиты, 2003
- Барабанскай В.И. Сындыыс табалар, 1985
- Барабанскай В.И. Туундара тыына
- Барабанскай В.И. Ырыалар хаһан да өлбөттөр, 2008
- Максимова П.В. Жанровая типология якутской поэзии: Вопросы эволюции и классификации форм. – Новосибирск: Наука, 2002
- Окорокова В.Б., Попова М.П. Саха билиҥҥи литературата, 2011
- Поспелов Г.Н. Теория литературы, 1999
Этот древний-древний-древний мир!
Наводнение
Плавает ли канцелярская скрепка?
Осенняя паутина
10 зимних мастер-классов для детей по рисованию