«Адыг-Түлүш Хемчик-оол Олдукай оглунуӊ ортун уруунуӊ салым-чолу»

 «Адыг-Түлүш Хемчик-оол Олдукай оглунуӊ

 ортун уруунуӊ салым-чолу»

Ажылды кылган өөреникчи:

Тулуш Надежда

Удуртукчу башкы:

Тулуш Наталья Вячеславовна

2018ч

Киирилде.
         «Төөгүзун билбес кижи, дөӊгур көк буга болуп төрүттүнер. Аймак- Төөгүзун билбес кижи, аскыр ак дагаа болуп төрүттүнер» деп тыва улус чугаалажыр болгай.

Кижи бүрүзу ада-ызыгуурлуг, ук-төөгүлуг, аттыг, фамилиялыг. Ук –төөгүзун, төрел-доргулун сонуургап, уктап, өөренири чугула. Чуге дизе кижи бүрүзунуӊ ада-ызыгууру тускай төөгүлуг болур. Бодунуӊ ызыгуурунуӊ төөгүзун кижи бүрүзү билген турары албан деп санаар мен. Мээӊ истеп, кылып турар ажылым төөгүзү солун болгаш онзагай.

 Ук ажылымда мен Адыг- Түлүш Хемчик-оол Олдакай оглунуӊ төрел аймаамныӊ төөгүзүн шинчилээрин, төрел аймаамныӊ ада-ызыгуур болгаш салгалдарыныӊ ыяжын чуруурун оралдаштым.

Ажылдыӊ чугулазы:

Ада-огбемниӊ, төрел аймаамныӊ ук төөгүзүн тодарадыр, шинчилээр, өөренир, салгалдан салгалче дамчыдар.Төрел аймаамга чоргааралды сагыш-сеткилди оттурар, ооӊ төөгүзун камнап, хүндүлээр, унелээринге кижизидер.
Ажылдыӊ чаа чуулу:

Ада –угумнуӊ, төрел аймаамныӊ төөгүзүн, ооӊ кежигүннерин, төлептиг кижилерин өөренип, тодарадып, шинчилээр.

Ажылдыӊ сорулгазы:

Адыг-Түлүш Хемчик-оол Олдукай оглунуӊ ук төөгүзүн, төрел болүүнуӊ тус-тус өг-бүлелериниӊ кежигүннерин өөренип көөрү, ук аймактыӊ онзагай талаларын шинчилеп чырыдары.

Сорулганы боттандырарда шиитпирлээр ужурлуг айтырыглар:
          Ук төрел аймактын төөгүзүн, чурттап чораан чер-чуртун ылавылап, кылып чораан ажыл-ижин уктап, тус-тус өг-бүлелеринин ажы-төлун санап туӊнээр.

Шинчилел түӊнелинде чедип алган түӊнелдер:

          Ук төрел аймаамныӊ алыс төөгүзүн, ажы-төлүн, ал-боттарын санап, туӊнээн.

Ажыглаан аргалар, методтар:

Дилеп тыварыныӊ методу, деӊнелге аргазы

Ажылдыӊ тургузуу:

Ажыл киирилдеден, 3 эгеден, туӊнелден, фоточуруктардан тургустунган.

        I эге.  Адыг-Түлүш Хемчик-оол Олдукай оглунуӊ өг-бүлези.

Адыг-Түлүш Хемчик-оолдуӊ ачазы  Олдукай 10 ажы-төлдүг.

Адыг- Тулуш Олдукайнын ажы-төлү:

1. Адыг- Түлүш Чадамба Олдукай оглу.

- Үш ажы- төлдүг, Намзын-оол Чадамба оглу, Күржеп Түлүш Чадамба оглу,  Александра Чадамба уруу.

2. Адыг- Түлүш Танзырын Олдукай оглу.

- 1 оолдуг – Тондуп Танзырын оглу.

3. Адыг- Түлүш Согар-Даваа Олдукай оглу

4. Адыг- Түлүш Калган Олдукай оглу

5. Адыг-Түлүш Хемчик-оол Олдукай оглу.

- Үш ажы-толдуг, 2 кыстыг- Досанмаа, Кочук-Кара, 1 оолдуг – Бак-Кок.

6. Адыг- Түлүш Тыкыл-оол Олдукай оглу.

7. Адыг- Түлүш Толбаа Олдукай уруу

8. Адыг- Түлүш Долума Олдукай уруу

9. Адыг- Түлүш Хандываа Олдукай уруу

10. Адыг- Түлүш Долгар Олдукай уруу.

                  Ооӊ 5 дугаар оглу Хемчик-оол  Улуг-Хем хошууннуӊ Ийи-Талга бөдүүн арат өг-бүлеге төрүттүнген. Өөнүӊ ишти Мартыкмаа Кыргыс Чанмыновна  ада-иезиниӊ 4 дугаар уруу. База бөдүүн арат өг-бүлеге өскен.

Адыг-Түлүш Хемчик-оол Олдукай оглу биле Мартыкмаа Кыргыс Чанмын уруунуӊ ажы- төлү:

I.Эн улуг уруу – Досанмаа Хемчик-ооловна (1927- 2007)

1. улуг уруу – Сат Байыр Бүрбүевна

- оглу Агбай-оол Аяс – 1 оолдуг, 3 кыстыг.

- уруу Анжела – 1 оолдуг, 2 кыстыг.

2. Намзырай Айлан Бүрбүевна, өөнүӊ ээзи Роман Борисович. 3 кыстыг, 1 оолдуг.

- улуг уруу Урана Романовна, өөнүӊ ээзи Айдыс. 2 кыстыг аттары- Норма биле Дармала, 1 оолдуг ады- Аслис.

-  Бендерья Романовна - 2 кыстыг – Бадма биле Будима.

 - Буяна Романовна

- Аян Романович.

II.Ортун уруу – Кочук- Кара Хемчик-ооловна (1935 -2011)

 Өөнүӊ ээзи Чамбал Кызыл-оол Ондарович

1. Мартыкмаа Аркадий Кызыл-оолович, өөнүӊ ишти Мартыкмаа Нина Байыр-ооловна - 2 ажы-төлдүг, 1 кыстыг, 1 оолдуг.

- Мартыкмаа Чойгана Аркадьевна – 1 уруглуг - Май-кыс.

- Ай-Хаан , өөнүӊ ишти Чайыраана –2 ажы-төлдүг, 1 оолдуг- Лайсат, 1          кыстыг- Дарина.

2. Мартыкмаа Александр Кызыл-оолович, өөнүӊ ишти Чечек Алдын-Хереловна

- Сергей Александрович, өөнүӊ ишти Неля Алексеевна, 2 кыстыг.

- Алим Александрович, оонин ишти Чойгана, 2 ажы- төлдүг.

- Марина Александровна, өөнүӊ ээзи Белек, 2 оолдуг.

3. Чамбал Римма Кызыл-ооловна. Чангыс оолдуг- Омак – Сайлыг ортумак школада тоску класста өөренип турар мен.

4. Чамбал Сергей Кызыл-оолович, өөнүӊ ишти Оюмаа Топуй-ооловна

- уруу Белекмаа Сергеевна.

5. Чамбал Октябрина Кызыл-ооловна

6. Донгак Раиса Кызыл-ооловна, өөнүӊ ээзи Шолбан Төгүс-оолович, 4 ажы-толдуг.

- улуг уруу Ай-кыс Шолбановна, өөнүӊ ээзи Юра Александрович, 2 ажы-төлдүг, 1 кыстыг -  Ай-Хээ, 1оолдуг – Ачыты.

- оглу Айдыс, 2 ажы-толдуг.

- Ортун уруу Айнаара Шолбановна, өөнүӊ ээзи Айдыс Яковлевич, 2 кыстыг, Долзат биле Юлияна.

- Хеймер уруу Аюша Шолбановна- бирги класста өөренип турар.

7. Чамбал Олег Кызыл-оолович.

8. Чамбал Мерген Кызыл-оолович

9. Чамбал Белек Кызыл-оолович – 2 ажы-төлдүг, 1 оолуг - Виталий, 1 кыстыг- Шоваа.

10. Алимаа Кызыл-ооловна –  2 ажы-төлдүг, 1 оолдуг– Эзир-оол, 1 кыстыг – Оргаадай.

III. Хеймер оглу Бак-Көк Хемчик-оолович (1936 – 2003)

1. Ондар Геннадий Бак-Кокович, өөнүӊ ишти Ульяна Кок-ооловна, 1 оолдуг, 4 кыстыг.
2. Оксана Бак-Көковна, өөнүӊ ээзи Темир Куулар, 3 оолдуг.
3. Айгы Бак-Көкович, өөнүӊ ишти Лолита, 2 оолдуг, 4 кыстыг.

          ТАР-ныӊ Улустуӊ Биче Хурал президиумунуӊ баштыӊы турган Адыг-Түлүш Хемчик-оолдуӊ аас-кежиктиг өг-бүлези 1938 чылдыӊ октябрь 16-да өг-бүлениӊ эр ээзиниӊ политиктиг репрессияга таварышканыныӊ соонда, кадыг-берге амыдыралды көрүп эгелээн.

2 эге. Адыг-Түлүш Хемчик-оолдуӊ ортун уруунуӊ салым-чолу.

Контрнун уруглары деп аттан ырмазы сынгаш, Мартыкмаа Чанмыновна бодунуӊ адын уругларыныӊ фамилиязы кылдыр эде кылдырткан. Шак ынчаар уруглары шупту Мартыкмаа деп фамилиялыг апарганнар. Авазыныӊ адын олар амга чедир фамилия кылдыр эдилевишаан.

        Уруг-дарыын азырап өстүрүп алыр дээш кандыг-даа ажылды кылырындан Мартыкмаа Чанмыновна чалданмас чораан. Чогум боду шевер болгаш, кижилерниӊ идик-хевин, эт-севин даарап бергеш, ооӊ чажыынга аъш-чем алыр. Идик-хеп даарадып алыр дээн кижилер чагыын чажырып бээр, дуне када эккээр. Чүге дээрге, контрнуӊ өг-бүлези- биле харылзашкан кижилерни тус черниӊ дарга-бошкалары айтыра бээр.

        Колхозка ажылдаар дээрге киирбээн. «Сээӊ колхоз кежигүнү боор эргеӊ чок» - деп даргалар дорт- ла чугаалаар турган. Даргаларныӊ чамдыызы иешкилерни кээргезе-даа, албан-дужаалын чидиреринден корткаш, ажылга хулээп албас.

        Кочук-Кара Хемчик-ооловна Чамбал – Адыг-Түлүштерниӊ ийи дугаар уруу. Ол  Чеди-Хөл кожууннуӊ Сайлыг суурга чурттап чораан, куш-ажылдыӊ хоочуну, хой ажы-төлдүӊ ынак авазы, маадыр-ие мээӊ кырган-авам

1935 чылда Хендергеге Адыг-Түлүш Хемчик-оол биле Мартыкмаа Чанмынныӊ өг- бүлезинге ортун уруу болуп төрүттүнген. Кады төрээн үш угбашкы. Улуг угбазы Досаӊмаа, а дуӊмазы Бак-Көк.

Ачазын күш-биле тудуп апарган соонда, коргунчуг чуртталга эгелээн. Ол бүгү чылдар, коргунчуг хат-шуурган бооп сагыш-сеткилинге артып калган.

Ачазын тудуп аппарган соонда, дарый-ла хамык эт-септи, өгну шарыларга чүдүрүп аппарганнар. Өг-бүлезин хайгааралга ап алган. Уругларын школага өөредирин хоруп каан. Өөн чүдүрүп алгаш баарга, дыт чөвүрээден чадыр кылып алгаш, чурттап турганнар. Кижилер авазын контр кижи кадайы, а уругларын – контр ажы- төлү дижир апарган. Ынчангаш хензиг чажындан улуска бак-карак болу берген, ылаӊгыя суму даргазынга.

Чадыры аалдардан ыракта озалааш черге турган. Сагыш- човаан, эки сеткилдиг кижилер аъш- чемни дүне хараган аразынга эккеп каар. Авазы- биле угбазы дажып алыр турганнар.

Кыжын Кара-Кожагарже, чайын Өдегелдейже көжүрүп каар турган. Ол чылдарны шак мынчалдыр хүнден хүнче, айдан айже, чылдан чылче хилинчек- човулаӊны коргунчуг, кам- хайыра чок, ырма сынчыг үлүүн көруп келгенннер.

Хову-Аксынга кобальт дилеп-тывар шинчилел ажылдарыныӊ эгелээни иешкилерниӊ амыдыралынга эки эргилде болган. Марьясов деп хамааты кижи оларны ажылга киирип, эвээш-биче-даа бол, акша-копеекти ажылдап алырынга дузалаан. 1950 чылдыӊ март айда хамаатыларныӊ токпак-ыяжын белеткеп берип тургаш, амыдыралы чугээр аппарган. Тыва даргалар хамааты коллективтерже келбес турган, ынчангаш оларныӊ кайдазын билбес.

Хар-назыны ажылдаарынга арай элек-даа болза, хамааты «десятник» Марьясов бичии Кочук-Караны хулээп алгаш, аъттар- биле малгаш хоюдар черге тургузуп каан. Ол ажылды улуг акылары - Хевекпен Оюн, Сараат-оол Оюн, Моӊгун-оол Оюн, Арагачы Амырлан, Шыырап Тулуш оларныӊ аразынга ажылдап өөренип алган.  

Шак ынчалдыр хамааты улустуӊ аразынга турумчуп ажылдай бээрге, суму даргалары, та кайыын, чуден сураглап, билип алганнар. 1954 чылда контр уруу дээштиӊ ажылындан үндүрүпкен, ооӊ соонда даргалар четпес черге, тайгага, школаныӊ оттулар ыяжын белеткеп турганы билдингир. Ол ажылды 1956 чылга чедир кылган.

1956 чылдан 1970 чылга чедир Кочук-Кара Хемчик-ооловна С.К. Тока аттыг совхозтуӊ бир адыры Каъкка саанчылап ажылдаан.

Ол коргунчуг чылдарда үе-черге уруглар, оолдар контр уруу дээш чугаалажырындан коргар, ачазыныӊ ужурундан аныяк кижилер-биле чоокшулажыр арга турбаан. Ындыг-даа болза, чүден-даа чалданмас, эрес-дидим оол Чамбал Кызыл-оол дээрзи, ада-ызыгуурунуӊ төөгүзүн биле тура-ла, адырылбайн тургаш, чүрээниӊ өшкен одун кыпсып, чаагай амыдыралды эгелээни ол. Хөй чылдар дургузунда эп-найыралдыг чурттап, 10 уругларны чырык черге бодарадып, эртем-билиглиг, ажылгыр-кежээ кижилер кылдыр кижизиткен. Оларныӊ 3 дугаар уруу -  мээӊ авам Чамбал Римма Кызыл-ооловна.

Кырган-ачам Чамбал Кызыл-оол Ондарович С.К.Тока аттыг совхозка инек, хой кадарып «Тывакобальт» комбинадынга тудугжулап чорааш, назы-хары аныяк тургаш-ла, аар аараанынын соонда өске оранче аъттаныпкан.

Кырган-авам Кочук-Кара Хемчик-ооловна 1970 чылдан эгелеп «Тывакобальт» комбинадынга таӊнылдап тургаш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген.

2011 чылда 76 харлыында чырык өртемчейден чарылган.

3 эге. Төрел аймаанныӊ сүлде- демдээ.

         Төрел аймаамныӊ суле-демдээ- мөӊгүн аяк. Ол аяк салгал дамчып чорааш ачазынга (Олдукайга) келген. А ачазы бодунуӊ улуг акызы Даваага эзириинде хөлзээр боорга берген. Даваа кам чок  болгаш, көшкен черинге каапкаш барган. Оон ол аякты улуг акызы Чадамба тып алган. Чүү болурун кым билген боор, ол аякты улуг эрге-дужаалдыг кижи боорга Хемчик-оолга дамчыдып бериксээн, а ол «Мен кажан-даа камгалал, хам-ламаларга бүзүревес мен» дээш албаан. «Бо аякты сен шыгжап ал» - деп чугаалааш акызы Чадамба Тыкыл-оолга берип каан.

Репрессияныӊ ханныг чылдарда Тыкыл-оол Адыг-Түлүштер аймааныӊ сүлде-демдээ- мөӊгүн аяан сонуургак, аксы бош шивишкиннерден чажырып чораан. Ону ол бодунуӊ кадайынга безин көргүспээн. Чүгле боду чүктээр кара хавыныӊ иштинге херек чүүлдерин суп, камныг шыгжап чораан. Кажан Тывага эки хүннүӊ херелдери, кирип келгенде, ол 60 харлыг тургаш, мөӊгүн аяан улуг оглу Топтун-оол Түлүшевичиге дамчыдкан. Адыг-Түлүштерниӊ сүлде-демдээн ооӊ төөгүзүнүӊ дугайында чугаалааш, эки камныг шыгжаарын дааскан. Амгы үеде мөӊгүн аяктыӊ салым-чолу билдинмес.

Түӊнел

Адыг- Түлүштерниӊ төрел аймаа онзагай ук –төөгүлүг. Ук ажылымда төрел аймаамныӊ кыска төөгүзүн шинчилээш, бижээн мен.

ТАР-ныӊ Улустуӊ Биче Хурал президиумунуӊ баштыӊы турган Адыг-Түлүш Хемчик-оол Олдукай оглунуӊ уруунуӊ уруу мээӊ авам деп чүвени билип, Адыг-Түлүштерниӊ бир салгалы болганымга чоргаарланыр мен. Актыг черге адып шииткен Адыг-Түлүш Хемчик-оол Олдукай оглун 1964 чылда агарткан, ооӊ чырык адын мөӊгежидип чоруурунга салгалдары өөрүп чоруур бис.

Шинчилелимниӊ бо базымнары меӊээ дыка хөй чаа бодалдарны, кузелдерни төрүттундүрген. Мында шупту  2 чада, кижилерниӊ саны, кыс улус - 50, эр улус - 51

Ук шинчилел ажылымны моон –даа соӊгаар улаштырып,  ханы шинчилээр сорулгалыг мен.

Ажыглаан литература
1. Адыг- Түлүш Хемчик-оол // XX чүс чылдарда Тываныӊ алдарлыг кижилери. – Кызыл, 2004.- С.91.

2. Суваӊ Ш. «Эдээӊерден туттундуруп эдертип чоруӊар»:[Актыг черге шиитиргеш ялалаткан Хемчик-оолдуӊ өг-бүлезинин ажы-төлүнүӊ дугайында].-1989.-янв 12

3. Торлук С. Човулаӊга өскеним.//Шын, 2002ч., 22 октября.- С.3.

Информантылар

1)  Мартыкмаа Аркадий Кызыл-оолович

2) Доӊгак Раиса Кызыл-ооловна