Макар Хара бойобуой суола

«Таатта улууьа» МТ В.И.Ленин аатынан Уолба орто оскуолата

Макар Хара бойобуой суола

Улэни толордо: Карбаканов Айастаан,

В.И.Ленин аатынан Уолба орто оскуолатын

7 кылааьын уерэнээччитэ

                                             Салайааччыта: Боппосова З.П.,

нуучча тылын уонна литературатын

учуутала

Уолба - 2015

Киирии тыл

Мин Макар Хара диэн биьиги Уолбабытыттан тахсыбыт поэт баарын кыра кылаастарга сылдьан билбитим. Дакылаат аа5алларын истибитим. Онтон сэрииттэн «Уолба оскуолатын о5олоругар» диэн хоьоон ыыппытын булан, учууталбыт Зоя Афанасьевна ырыа суруйбутун биьиэхэ уерэппитэ. Онно мин учугэйдик ейдеебутум, биир дойдулаа5ым Макар Хара фронтовик – поэт буоларын.

Саас кини тереебутэ 100 сыллаах убулуейун бэлиэтээбиппит. Ессе А5а дойду Улуу сэриитигэр фашистскай Германияны Кыайыы 70 сылын туолбута.

Онон мин бугунну улэм темата:

Буойун – поэт Макар Хара бойобуой суола.

Дакылаатым сыала:

Биир дойдулаа5ым Макар Иванович Кузьмин - Макар Хара  бойобуой суолун чинчийии (хаьан, ханна, хайдах сэриилэспитин билии)

Соруктарым:

1. Ахтыылары аа5ыы;
2. Суруктарын аа5ыы;
3. Хоьооннорун чинчийии;
4. Макар Хара бэйэтин тэтэрээтин уерэтии.

Улэм объега: Макар Хара оло5о

Улэм предметэ: Макар Хара сэрии кэмигэр

Улэм сана ерутэ: Бу тема5а бастакы дакылаат

1. Макар Хара туьунан ахтыылар:

«Талааннаах эдэр журналиһы үөрэҕин салгыырыгар "Правда" аатынан Москватааҕы Журналистика институтугар ыыппыттара. Манна үөрэнэ сырыттаҕына Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмыта. Макар Хара Советскай Армия кэккэтигэр ыҥырыллан Ийэ дойдутун көмүскүү фроҥҥа барбыта. Кини Ленинград блокадатыгар рота политругунан, кэлин 1-кы Белорусскай фроннарга взвод командирынан, рота партийнай тэрийээччитинэн сулууспалаабыта.

Кини Кыайыы кынаттанан, өрөгөй үктэллэнэн, этэҥҥэ дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. Хорсуннук сэриилэспитин Кыһыл Сулус орденынан уонна бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыта туоһулуур. Сэрииттэн кэлээт "Кыымҥа", "Хотугу сулуска" үлэлээбитинэн барбыта.» -

«А5а дойдутун кемускуур сэриигэ барыан эрэ иннинэ саха журналистарыттан биир бастакынан Бутун Союзтаа5ы Тыа хаьаайыстыбатын быыстапкатыгар (1941 сыл) кыттар чиэстэммитэ.» - П.Х.Андросов – Дьенку Сээн. Д.И.Винокурова, Ф.Е.Иванова. Теруттээх киьи туерэ5э туннэстибэт. 2008; Хоьоон. Макар Хара. «Хаан – хаанна»

«Молодого и перспективного журналиста отправляют в Москву во Всесоюзный Коммунистический институт на отделение журналистики, после окончания которого его назначают заведующим отделом республиканской газеты. В довоенное время он проявляет себя и как пропагандист передового опыта, представленного на Всесоюзной сельскохозяйственной выставке, где приняли участие лучшие труженики якутского села.
Когда началась война, Макар Кузьмин становится политработником в Красной Армии. К этому времени он уже был известным журналистом и подаюшим надежды поэтом, и талантливым переводчиком поэзии на якутский язык, писал публицистические статьи, пробуждая патриотический дух своих земляков в борьбе с немецкими фашистами.
Политрук Кузьмин служил до августа 1943 года в 258-й зенитно-артиллерийской дивизии. Затем, будучи командиром взвода, заместителем командира роты, принимал участие в освобождении Белоруссии, Прибалтики и Польши, был контужен. Имел несколько боевых наград. В часы отдыха Макар Кузьмин писал стихи и отправлял в редакцию своей газеты.»

«А5а дойду сэриитэ са5аланыытыгар Макар Хара уерэхтээх, дирин билиилээх, бэлэмнээх политулэьиттэр ахсааннарыгар саппааска сылдьар буолан, 1941 сыл атырдьах ыйыгар ынырыллан ар5аа айаннаабыта» - Т.Васильев, «Чолбон», №4,2010

«1945 сыллаахха ахсынньыга дойдутугар эргиллэн кэлбитэ» - С.А.Попов – Сэмэн Тумат, В.Н.Павлова, Г.С.Родионова.Уот сэрии кэпсэтэр тылынан., «Бичик», 2005

2. Макар Хара хоьоонноругар:

Таблица

     3.Макар Хара тэтэрээтигэр:

1. Заярскай, 19. 4. 9. 41
2. Ст. Мальта, 1941 сыл, ахсынньы
3. Ст.Мальта, 1942 сыл, 1.1.
4. Орехово – Зуево, 1942 сыл, 9.9.
5. Москуба, 1942 сыл, бала5ан ыйын 7 кунэ
6. Москва, 1942 сыл, бала5ан ыйа – 2 хоьоон
7. Казань, 1942 сыл, Бала5ан ыйын 12 кунэ
8. Ленинград, 1943 сыл, кулун тутар
9. Сэриилэьэр Аармыйа, 1943 сыл, муус устар 1 кунэ
10. Сэриилэьэр Аармыйа, 1943 сыл, муус устар 6 кунэ
11. Сэриилэьэр Аармыйа, 1943 сыл, муус устар 10 кунэ
12. Сэриилэьэр аармыйа, 1943 сыл, ыам ыйа
13. Ленинград, 1943 сыл, бэс ыйа
14. Ленинград, 1943 сыл, бэс ыйын 13 кунэ
15. Ленфронт, 1943 сыл

                 258-с  зенитнай-артиллерийскай дивизия5а

16. Ст. Чебаркуль, 1943 сыл, атырдьах ыйа
17. Иркуутскай, 1943 сыл, бала5ан ыйын 6 кунэ
18. Иркуутскай, 1943 сыл, бала5ан ыйын 17 кунэ
19. Иркуутскай, 1943 сыл, бала5ан ыйын 26 кунэ
20. Новосибиирскай - Иркуутскай, 1943 сыл, куьунэ
21. Иркуутскай, 1943 сыл, сэтинньи 4 кунэ
22. Иркуутскай, 1943 сыл, сэтинньи 6 кунэ
23. Иркуутскай, 1943 сыл, сэтинньи 21 кунэ

                               Байыаннай уерэх - 34-с артиллерийскай полк

4. Макар Хара суруктарыгар:

Саха Государственнай театрын директорыгар.

Кунду до5отторум, Саха театрын улэьиттэрэ!

Фронна баран иьэр драматург Суорун Омоллоон, поэт Сергей Васильев эьиги ыыппыт саха сэрииьиттэригэр бэлэххититтэн биирдэстэрин миэхэ туттардылар. Кун сирин конул оло5ун,кемус дьолун кемускэлигэр кыырыктаах кыргыьыыга Кыьыл Армия кэккэтигэр сылдьар саха уолаттарын алгыьы, тапталы кытта ахтан-санаан ааьыргыт иьин, диринник долгуйан туран уерэбин, махтанабын.

          Эьигинэн тустаан бар дьоммут эрэллэрин, Ийэ дойдубут иннигэр иэспитин биьиги туйгуннук толорон кыргыьыы толоонуттан кыайыыны кынаттанан тиийэрбитигэр кыратык да5аны саарба5алыы барбаппыт.

          Сотору Елуенэ эбэбит биэрэгэр, сарпа кемус сарданатын кулумугэр уерэ-кете керсуьуехпут диэн эрэнэбин.

Эьиги биьигини эрэнин, биьиги эрэнэрбит курдук истинник куустээхтик.

Айар улэ5итигэр сана кыайыылары ситиьэргитигэр, тереебут норуоккутугар киьи сурэ5ин-быарын долгутар, Ийэ дойдуга мунура суох таптал тыыныгар киьини иитэр, еьуеннээх естеехтерге уордайбыт естуйууну ере куертуур сана кэрэ бойобуой айымньылары биэрэргитигэр ба5арабын.

Эьиги до5оргут лейтенант М.Кузьмин-Хара.

                                                                1944 сыл, атырдьах ыйын 29 кунэ

«Кыым» хаьыат редакциятыгар

Улуу Ленин куоратыттан чугас, Сэриилэьэр Армия5а баарбын. Манна кэлбитим хас да хонно… биьиги чааспыт кимэн киириини сал5аан ыыта турар.

                                                                    1943 сыл, муус устар 3 кунэ          

Дьэ, ар5аа ырааттар ыраатан иьэбит. Сотору тор5он кыыл хороонугар тиийдэрбит диэн буоллар. Бу бутэьик сырыыбар да иэспин чиэстээхтик толорон эргиллиэм, эьигини керсуем диэн истинник эрэнэбин. Оо, хаьан эрэ керсебут, бачча тулуспут киьи сэрии бутэьик кунун кердербун диэн эрэх-турах саныыбын.

                                                                     1944 сыл, от ыйын 2 кунэ

Ыраах Саха ыыппыт уолаттарыгар, биьиэхэ, Советскай Прибалтиканы босхолооьунна быьаччы кыттар чиэс тосхойбутуттан мин уерэбин уонна киэн туттабын

                                                         1944 сыл, атырдьах ыйын 20 кунэ

Кыымнар, бука барыгытыгар фронтовой привет!

Кэлин уларыйыы суох… сонунум диэн манна уонтан тахса саханы керустум, уксэ тыа дьоно, кинилэр суруктарын тэрийэн ыытыахпын ба5арыбын. Тугэн булабын дуу, суох дуу.

Хас да5аны саханы керсен суруктарын ылан ыыттым. Соло булан кыайан кеннербетум, ону баалаабаккытыгар кердеьебун. Кеннерен, тупсаран, кылгатан туьаннаргыт кинилэр олус махтаныа этилэр.

…Куруутун суруйар тугэн суох, быыс эрэ булларбын саныыр санаабын ырыаларбар этэ сатыыбын…

Бойобуой суол сурун чахчылара:

1. 1941 сыл атырдьах ыйын 16 кунэ  - фронна аттаныы;
2. 1943 сыл олунньу – Ленинградскай фронт
3. 1944 сыл са5аланыыта – Иркутск – 34-с артиллерийскай полк
4. 1944 сыл ыам ыйа – Прибалтийскай фронт – стрелковай взвод командира
5. 1945 сыл ыам ыйыгар (ахсынньыга) демобилизацияламмыта

Тумук:

М.И.Кузьмин – Макар Хара – фронтовик – поэт

• 1941 сыл атырдьах ыйын 16 кунуттэн 1945 сыл ыам ыйыгар дылы – А5а дойду Улуу сэриитин кыттыылаа5а;
• Сулууспалаабыт фроннара:   1. Ленинградскай

                                                     2. 1 Прибалтийскай

                                                     3. 1 Белорусскай

• - 258-с  зенитнай-артиллерийскай дивизия5а – 1943 сыл атырдьах ыйыгар дылы

- 188-с отдельнай артдивизион 474-с зенитнай – артиллерийскай полкатыгар;

• Званиета: лейтенант
• Идэтэ: политрук, артиллерист, стрелковай взвод командира;
• На5араадалара: «Кыьыл сулус» орден, «За оборону Ленинграда» мэтээл. «Бойобуой мэтээллэр» - ?

Карта: «Макар Хара бойобуой суола»

Сэриилэспит сирдэрбин

Кырдьар сааспар кэриэспин,

Ба5арабын быйыл мин

Баран керен кэлиэхпин.

«Арай, кетен тиий бугун

Даугава биэрэгэр,

Биитэр дьолун, кенулун

Туппут Польша сиригэр,

Билиэн суо5а диигин дуу,-

Сэрии сыр5ан баастарын

Оьоруммут тыа – хонуу

Уларыйан хаалтарын…»

Билиэм эбээт кыргыспыт

Кирбиилэрбэр тиийдэрбин,

Елутэлии да сыспыт

Ейдуу сылдьар сирдэрбин.

Эгэ билбэт буолуом дуо

Нева эбэм кытылын,

Сурэх, ама, умнуо дуо

Блокада ыар сылын.

Кердуур улэм сал5анар:

• Ханнык хорсун быьыы иьин «Кыьыл Сулус» орденынан на5араадаламмытай?
• Москва5а туохха бара сылдьыбытай?
• 1941 сыллаахха сэриигэ ынырыллан баран то5о 1943 сылга эрэ уоттаах сэриигэ киирбитэй?
• Белорусскай фронна хаьаанныттан сэриилэспитэй?
• То5о элбэх бойобуой мэтээллэрдээх дииллэрий?

Туьаныллыбыт литература

1. С.А.Попов – Сэмэн Тумат, В.Н.Павлова, Г.С.Родионова.Уот сэрии кэпсэтэр тылынан., «Бичик», 2005
2. Д.И.Винокурова, Ф.Е.Иванова. Теруттээх киьи туерэ5э туннэстибэт. 2008
3. Т.Васильев. Буойун – поэт Макар Хара.«Чолбон», №4,2010
4. Макар Хара. Ынырыыга саха уола.
5. Дьокуускай куорат байыаннай комиссариатыттан В.К.Маршинцевка сурук.
6. Макар Хара тэтэрээтэ.