«Эмгэн тоонто, Эхэ нютаг!»

Базарова Сэсэг хотын 43-дахи hургуулиин 9-дэхи ангиин hурагша

«Эмгэн тоонто, Эхэ нютаг!»

Түрэhэн эхэ – энхэрэл хайрын сэргэ! Түрэл хэлэн – эхинэй эхин сэргэ! Тоонто нютаг – ами наhанай сэргэ! Анхан хүлөө шоройдоhон тоонто нютаг гээшэ хүн бүхэндэ, хаанашье ябахадань, халуун дулааханаар hанагдан, зүрхыень хүдэлгэн байдаг. Юуб гэхэдэ, хүн гээшэ нарата дэлхэйдэ түрэхэдөө, тэрэ тоонто нютагайнгаа агаараар амилжа, абари заншалынь абалсан, гол горхондоо шунгажа, сэнгэжэ, ажабайдалай үргэн замда гарадаг. Тиимэhээ ажабайдалайнгаа өөр өөрын аян замда гарахадамнай, «гарыемнай ганзагада, хүлыемнай дүрөөдэ хүргэhэн » түрэhэн тоонтоёо эмгэн буурал Эхэ нютаг гэнэбди. Урданай буряад монгол ёһо заншалаар, айлай гэр бүлэдэ үхибүүнэй түрөөд, гурбан хоноһоной удаа тоонто тайлган гэжэ заабол хэдэг гурим байһан юм. Айл бүхэн үхибүүнэйнгээ тоонто тайлгые хүхюу зугаатайгаар, элбэгээр үнгэргэхэ гэжэ оролдодог. Сугларһан айлшадые сагаан эдеэнтабаг болон бусад амтатай халуун эдеэгээр хүндэлжэ, һүнэй, архиин духаряа аягалдаг байһан.Yхибүүн эжын умайһаа гаража, хүйһөөрөө таһаран унахадаа, эхэ нютагайнгаа газартай тоонтоороо холбогдодог байгаа. Манай хулинсагууд бүхы наһан соогоо тоонтоёо хүндэлжэ, хамгаалжа ябадаг байһаниинь мэдээжэ. Тиимэһээ хүн бүхэн “Тоонтошни хаанаб?” гэһэн асуудалда харюусажа шадаха, Эхэ оронтоёо, түрэл арадтаяа таһаршагүй холбоотой байһанаа мэдэхэ шухала. Yнэхөөрөөл, хүн бүхэндэ тоонто нютагынь, гал гуламтань, эхэ эсэгэнь, түрэл хэлэниинь юунhээшье үлүүгээр hанагдадаг, сэгнэгдэдэг гээшэ. Юундэб гэхэдэ, эдэмнай хоюулаа таhаршагүй бүхөөр холбоотой, юунhээшье үнэтэй, сэнтэй. Түрэhэн гараhан газар өөрын эжы абадал адли, хүнэй эльгэ зүрхэндэ юунhээшье дүтэ, хайратай, эгээл hайханаар үзэгдэдэг. Yглөөгүүр эртэ бодоод, газаашаа гарахада, яагаа hайхан бэ! Yдэhэн нютагайнгаа сэбэр hайхан агаараар амилхада, тунгалаг зɵɵлэхэн газар дээгүүр хүл нюсэгɵɵр гэшхэхэдэ, hая гаража байhан наранай улаан туяануудые хаража байхада яагаа гое гээшэб даа! hайхан хабарай сагта халуун оронhоо бусаhан шубуудай дуу шагнахадаа, үнгын сэсэгүүдээр hэбшээлжэ байhан эхэ нютагаа харахадаа, ямар хүн баярлахагуйб даа.Зүлгэ ногоогоор хушагдаhан тала, хүхэ номин огторгой, урдуур харуулшан мэтэ хүхэрэн байгша hарьдагуудай оройнууд- нангин газар-тоонто нютаг. Буянтай үлгы нютаг тухайгаа бодолгото болоходоо, «Өөрын hайхан дайдые орхихо хэрэггүй, түрэhэн hайхан нютагhаа төөрихэ хэрэггүй» гэhэн арадай үгэнүүд ямар гүнзэгы удхатай гээшэб. Бурханай буянгаар, эжы абын үреэлээр үхибүүд үндыжэ, багшанар, эрхим эмшэд, түрүү эрдэмтэд, ажалша малшад болон элдэб мэргэжэлтэд боложо, холо ойгуур нютагаа суурхуулна бшуу. Тэдэнэй амжалтанууд, бага ехэ илалтанууд бултанда мэдээжэ. Тиигэнгүй яахаб даа. Эжы аба, эжэл нүхэд, түрэл түрхимүүд, түрүүшын алхам, түрүүшын хэшээл, түрүүшын дуран, тоонто нютаг- хуу эндэл даа. Холо нютагhаа үри хүүгэдэйнгээ ерэхэдэнь, тоонто нютагынь заахан үхибүүндэ адли баяртай байдаг ааб даа. Хаанашье ябааhаа, хилын саана гараашье hаа, нэгэтэ түрэhэн нютагаа ерэхэ, нютагайнгаа бурхадые хүндэлхэ, хада уулануудайнгаа эзэдтэ хандажа ябаха, үри хүүгэдээ уг гарбалтайнь танилсуулха ёhотой гэжэ эхэ эсэгын үгэнүүдые хододоо hанаха хэрэгтэй. Юундэб гэхэдэ, "урдынгаа байдал гүнзэгыгөөр уудалжа, ерээдүйнгөө удхыень тайлбарилнабди;гэдэргээ хаража, урагшаа дабшанабди". Сагай хэды ондоо болобошье, тоонто нютагай гое хүгжэм, дулаахан hалхин, ая гангын хангал – хэзээдээшье таниие зɵɵлэнɵɵр угтан абахал байха даа гэжэ найдагдана. Турэл нютагhаа холо Гуламтынгаа дулаае сэгнэхэш. Туби дэлхэй дээр эгээл сэнтэйе Гансата ойлгон мэ