Творческая работа «Номто Очиров»

Өвкин  күңклəр  харңһу  сөөһин

                                        Өрт  гегə  орулсн

                                        Очра  Номт – таңһчин  оютн,

                                        Одна  герлəр  асна.

     Очра  Номт  1886  җилд  Червленн  селəнд  угатя  өрк-бүлд  төрсмн.  Тундутов  нойна  үвлзңгəс  хол  биш  бəəсн  эн  селəнд  бичкндк  цагнь  давсм.  Эцкнь  Тундутов  нойна  җолач  билə.  Очра  Номт  Баһ  Дөрвдə  школ  төгсəчкəд,  хөөннь  Əəдрхнд  реальн  училищд  сурһуль  сурсмн.

     Эн  күн  деед  сурһуль  сурх  ик  күслтə  бəəсмн,  болв  сурһуль  сурхин  төлə  мөңгн  кергтə  билə.  Тиигхд  деед  сурһулин  заведеньст  сурһуль  сурхар  бəəх  хальмг  баһчудт  дөң  болад  стипендь  өгхəр  Хальмг  правлян  көөлдҗəсмн.  Əəдрхнə  реальн  училищин  хойр  сурһульчиг – Хөөч  Окиевиг  болн  Номт  Очировиг  Николай  1  хаана  нертə  теңгсин  инженерн  училищүр  сурһульд  йовулх (1904)  болн  бас  эн  училищин  сурһульчнр  Очиров,  Сазыров,  Хонгоров  цааранднь  деед  сурһуль  сурхин  төлə  эднд  стипендь  өгх  болсна  туск  документс  (1905-1915)  архивд  бəəнə.

     1906  җилд  болхла  Петербургск  университетин  дорд  үзгин  келн  əмтнə  кел  дасдг  факультетд  сурв.  Тер  җилмүдт  кесг  билгтə  хальмг  баһчуд  олна  дөңгəр  Петербургд,  Казаньд,  Киевд  болн  нань  чигн  балһсд  сурһуль  сурч  йовла.  Тиигхд  нертə  монголоведмуд  А.  Руднев,  В.  Котвич  моңһл  əңг  һарддг  билə.  Тер  цагин  билгтə  гисн  багшнр  В.  Бартольд,  Л.  Штернберг  баһчудт  ном-сурһуль  дасхдг  бəəсмн.  Очра  Номт  Б.  Владимирцовла  сурч  йовсмн.

     1908  җилд  Очта  Номт  хальмг  улсин  алдр  дуулвр «Җаңһрин»  арвн  бөлг  Ээлəн  Овлаһас  бичҗ  авч  мөңкрүлсмн.  Петербургд  сурһуль  сурч  йовсн  хальмг  оютнр    Номтын  бичҗ  авсн  бөлгүдиг  тод  бичгт  буулһҗ  бичсн  болдг.  Энүнə  багш  Петербургск  университетин  профессор  В.  Котвич  болхла  бийинь  Бухса  əəмгт  ирəд,  җаңһрч  Ээлəн  Овлала  харһад,  «Җаңһрин»  бөлгүдиг  фонографт  бичҗ  авсмн.  Тиигəд  хальмг  улсин  баатрлг  дуулвр  «Җаңһриг»  шинҗлдг  ном  үүдсмн.  Тер  цагас  авн  Очра  Номт  «Җаңһр»  дуулврар  нег  үлү  соньмсч, седклəн  тəвҗ  шинҗлəд,  олнд  күргх  сана  зүүв.  Очра  Номт  түрүн  болҗ  «Җаңһриг»  шинҗлсн  номт  гиҗ  темдглх  кергтə.

Җивртə  җил  насн  хойран

                                            Җидин  үзүрт  өлглə.

                                            Җилв  бах  хойран

                                          «Җаңһртан» номт  нерəдлə.

     «Җаңһриг»  Очра  Номт  орс  алфавитəр  бичҗ  авсн  билə.  Терүгəн  «Җаңһрин»  магталар  төгсəсмн.  Кесгтəн  номтын  һар  бичмриг  шинҗлəчнр  олҗ  чадлго  бəəв.  Хəрнь,  джангаровед  Кичгə  Төлə  хəəһəд  бəəҗ,  терүг  СССР-ин  номин  Академин  архивд  В.  Котвичин  саңд  олҗ  авсн  болдг.  Ода  терүнə  харнь  КИГИ  РАН-а  библиотекд  бəəнə.

     Очра  Номт  цаган  əрвлл  уга  хальмг  теегəр  йовад,  келмрчнлə  харһад,  

тууль-тууҗс,  дуд,  домгуд  бичҗ  авдг  билə.  Арвн  долан  ут  дун  болн  талдан  чигн  ду  бичҗ  авсн.  Мазн  баатрин  туск,  Аюка  хана  туск  тууҗлгч  келврмүд,  Увш  хана  тууҗас  тасрхас  болн  нань  чигн  тоот  бичəд  авна.  

Дəкəд  хальмгуд  келҗ  йовсн  сəəхн  йөрəлмүд  чигн  соңсад,  бичəд  авсмн.  Нег  һазра  улсла  харһад  бичҗ  авсн  йөрəлмүдиг  болн  харалмудыг  икəр  оньган  өгч  шинҗлəд,  «Живая  старина»  гидг  журналд  барлсн  болдг.

     1909  җил  Əəдрхнə  хальмгуд  тал,  төрскн  Баһ  Дөрвдə  əəмгтəн,  Манцин  болн  Ик  Цоохра  əəмгүдтəн  одна.  Энд  ямаран  əңгə  бəəхин,  хадмндг  авъясин  тускар,  хурлын  нерд,  нань  чигн  материал  цуглулад  кесн  тооцань  «Дунд  болн  Дорд  Азиг  шинҗллһнə  орс  комитетин  зəңг»  гидг  һарцд  1910  барлгдна.  1911  җилд  Очра  Номт  хойрдад  Хошуда  əəмг  орна.  Эн  йовлһндан  цуглулҗ  авсн  материалмуднь  «Əəдрхнə  хальмгудын  урн  үгин  зөөр»  гидг  хойр  хураңһуд  һарв.    Бичҗ  авсн  тууль-тууҗсиг,  тəəлвртə  туульсиг,  кемəлһиг,  ут  болн  ахр  дуудыг,  йөрəлмүдиг  1917  җилд  орс  географическ  обществин  архивд  орулҗ  өгсмн.  Тернь  эндр  өдр  күртл  Санкт-Петербургин  университетин  востоковеденя  əңгин  һар  бичмрин  саңд  хадһлгдна.

     Очра  Номт  əмтнəс  түрүлҗ  ямр  нег  кергин  эк  татсн  күн.  Тиигəд  эн  «Улан  Залата  Хальмг»  гидг  газет  барлдг  болсмн.  Хөөннь   эн  газет  «Өөрдин  зəңг»    гиҗ  нерəдгддг  болв.  Очра  Номт  хальмг  улс  дундан  түрүн  журналист  болсн  күн.  Хальмг  улсин  түрүн  газетиг  Очта  Номт  Боован  Бадмла  хамдан  бүрдəсмн.  Тер  учрар  чигн  «Хальмг  үнн»  газетин  редакц  эднə  нертə  мөрə  тогтаҗана.  «Хальмг  буквариг»  бас  Очра  Номт  Л.  Нармаевла  хамдан  бичəд,  барас  һарһсн  болдг.  Энүнə  кеҗ  күцəҗ  йовснь  то-тоомҗ  уга.

     Хөрдгч  җилмүдт  Очра  Номт  Хальмг  теегин  социальн-экономическ  төрмүдəр  икəр  соньмсна.  Номт  гүн  медрлтə,  цаһан  седклтə,  келн-улсиннь  иргчин  тускар  ухалҗ,  олна  сə  хəəдг  күн  бəəсиг  архивн  документəс  медҗ  болна.  Хальмг  теегин  олна-политическ  ,  улсин  эдл-ахун  болн  экономическ  төрмүд  хаһлҗ  йовснаннь  туск  документс  бəəнə.  1920  җил  Номт  келн-улсин  төрмүдəр  Наркоматд  хальмг  улсин  автономн  областин  элч  Амр-Сананла  хамдан  көдлнə.  Һазрин,  хот-хоолын,  сурһуль-эрдмин,  селəнə  эдл-ахун  делгрлтин,  мал  өсклһнə,  нань  чигн  олн  төр  хаһлад,  Хальмг  автономь  тогталһнд  эн  хойр  ик  тəвцəн  орулҗ  йовсмн.  Цуг  эн  төрмүдəр  Очра  Номтын  кеҗ-күцəснə  тооцан  мана  архивд  бəəнə.

     1922  җилин  чилгчəр  Очра  Номт  Хальмг  областин  кооператормудын  Ниицəнə  ахлачин  дарук  болн  правляна  гешүн,  1924  җилд  тогтсн  областин  зуран  комиссин  коллегийин  гешүн  болҗ  көдлҗəһəд,  1925  җилд  Облплана  ахлачин  дарук  болна.  Иигəд  улсин  эдл-ахун  төрмүд  хаһлҗ  йовсн  бийнь  гегəрлтин  үүлдврəн  марстн  уга.

     1925-гч  җилд  «Əəдрхнə  хальмгудын  экономическ  бəəдл»  гидг  дегтр  эн  барлҗ  һарһна.  Эн  дегтр  хальмг  улсин  экономическ  тууҗин  түрүн  шинҗлт.  Терүнəс  авн  эн  өөдəн  цол  даадган  уурад,  мел  мууд  үзгдəд  йовна.

1927-гч   җилд  Кашар   селəнд  эн  тусна,  эцктəһəн  хамдан  ниицə  бүрдəһəд  көдлнə.  

1929-гч  җилд  эцкинь  «кулак»  гиһəд  эдл-ахуһинь  тарана,  Очра  Номтыг  болхла  түүрмд  суулһна,  хөөннь  энүг  сулдхна.

1941-гч  җилд  Очра  Номтыг  дəкн  түүрмд  суулһна,  зуг  һарһсн  гем  уга  гиһəд  сулдхсна  хөөн  эн  адвокат  болад  көдлнə.  Үнн-худлыг  шалһад,  кезə  чигн  зөвтə  шиидвр  авдг  үннч  седклтə  адвокатыг  əмтн  таасна,  эн  олн  дунд  тоомср  олна.Зуг  энүнд  үлү  үздг  əмтн  бас  олн  бəəсмн.  1950-гч  җилд  энүг  шинəс  түүрмд  суулһна.  Очра  Номтын  насн-җирһлин  хаалһ  амр  биш  билə.  Кедү  күчр-күндиг  дааҗ  һарһсн  болв  чигн  үннəсн  цөкрсн  уга.

    1957-гч  җилд  Хальмг  һазрурн  ирəд,  гем-шалтгта  билə.

     1960-гч  җилд  сəəһəн  хəəһəд,  Көтчнр  селəнд  оршагдсмн.

     Олн  җилин  эргцд  Очра  Номт  кесн  үүлдврин  тускар  күн  келдго  билə.  Хаалһата  төр  билə.  Болв  тууҗин  үнн  йилһрəд,  Очра  Номтын  нерн  цеврдв.  «Мини  наһцхин  нерн  кезəд  чигн  мартгдлго,  нарн  мет  герлтг», - гиҗ  зе  күүкнь  Нина  Уланова  зальврна.

«Цецн  ухата,  цаһан  седклтə  күн  болҗ  мини  ухан-седклд  үлдв», - гиҗ  зе  күүкнь  тодлврасн  хувалцна.

     Нина  Уланова  Очра  Номтын  нертə  саң  һарһад,  кесг  документс,  материалмуд  цуглулв.

     Тер  цагт  сəн  сурһуль-эрдм  авч  чадсн,  гүн  медрлтə  күн  болад  маднд  байн  зөөр  үлдəв.  Төрскн  хальмг  һазр – усна  босхмҗд,  делгрлтд  номтын  күргсн  нилч  ик.

     Җирһлинь  хаалһнь  гиигн  биш  болвчн  Очра  Номт  эңкр  төрскнəнь  төлə  зөргтəһəр  үүлдҗ,  нутгиинь  төлə  зүткҗ  йовсмн.  Бидн  баһчуд  Очра  Номтас  үлгүр,  сурһмҗ  авч,  төрскн  һазртан  туста  болх  зөвтəвидн.

Берк  цагин  күндиг  дааҗ

                                             Баатр  Номт  теслə

 Əдстə  «Җаңһрин»  аһудан

                                             Əрүн  седклəрн  батрла.

     Энүнə  нернь  мөңкрүлхин  төлə  шишлң  саң  Хальмг  Таңһчд  бүрдəгдсн  бəəнə.  Хальмг  улсин  хəəртə  үрнə  нерн  Элст  балһсна  нег  уульнцд  өггдлə.  Хальмг  Государственн  Университетин  инженерн  факультетин  герин  өөр  Очра  Номтд  бумблв  тəвгдсн  бəəнə.  Нарт-делкəн  хальмгудын  «Хальмг  үнн»  газет  энүнə  нериг  мөңкрүлхин  төлə  шишлң  мөрə  бүрдəҗ.  Эн  газет  эврəннь  халхстан  Очра  Номтын  тускар  тодрхаһар  бичҗ,  эврəəннь  умшачнртан  медүлхд  ик  чинр  өгнə.  

     Элст  балһсна  Очра  Номтын  нертə  школд  музей  секгдв.  Эн  школын  сурһульчнр  хəəврин  көдлмш  күцəһəд,  кесг  материалмуд  цуглулҗ  авв.

     Очра  Номтын  тускар  кесг  əмтн  статьяс  бичсн  билə.  Хальмг  Государственн  Университетин  доцент  А.  Бадмаев,  КГУ-н  багш  тууҗин  номин  кандидат  А. Джалаева, «Хальмг  үнн»  газетин  журналистнр.