Данная исследователҗская работа написана о семейной реликвии, которая представләет собой ңанр устного народного творчества.
Вложение | Размер |
---|---|
![]() | 35.8 КБ |
Сарытау өлкәсе Базарлы- Караболак районы
“Янкә урта гомуми белем бирү мәктәбе”
фәнни- гамәли конференция
Юнәлеш: Татар теле һәм әдәбияты
Тема: “Гаиләмнең кадерле ядкәре”
Эшне башкарды:
Янкә авылы гомуми белем бирү мәктәбенең 5нче сыйныф укучысы,Тугушев Рәсим Юсеп улы
Фәнни җитәкче:
Исхакова Гөлфия Әхәт кызы
Янкә, 2022
Эчтәлек
Кереш
Рухың төшсә, күңелеңә
Канат куючы кирәк.
Уй- хисеңне карашыңнан
Аңлап торучы кирәк
“Нәселе барның – исеме бар”,- дип әйтеп калдырганнар безгә борынгылар. Дөресе дә бит шул. Үткәннәрне белеп, аларны хәтердә саклау, тормышыбызны тагын да ямьләндерә. Әгәрдә үткәнебез булмаса, киләчәгебез дә юк бит.
Һәрбер гаиләдә, һәрбер йортта үзенен ядкәре бар. Ядкәр ул - ерак әби-бабайлардан калып, нәселебезнең, гаиләбезнең якты хәтирәсе булган әйбер[1].
Ядкәрьләр дә, истәлекләр дә төрле була: озын кышкы кичләрдә бәйләгән бияләй - оекбашлар, шәлләр, сөлге – алъяпкычлар, кара - аклы фотосүрәтләр, агачтан ясалган бишек яисә уенчык - болар барысы да нәсел хәтирәсе.
Безнең гаиләнең кадерле ядкәрләреннән берсе- телдән телгә сөйләнеп килгән һәм әниемнең бертуган абыйсы тарафыннан тупланып, Алтата авылының “Тарих һәм халык авыз иҗаты” китабында бастырылып чыгарылган ерак бабам турында мәзәк-истәлекләр.
Мәзәк ул- татар фольклоры жанры, юмористик- сатирик, көтелмәгән борылыш, үткен тел белән төгәлләнә торган кечерәк күләмле чәчмә әсәр.[2]
Эзләнү-тикшеренү эшенең актуальлеге.
Үзенең кыска гына вакыты эчендә кеше барысына да өлгерергә: барын да танырга, белергә, үзе эшләп карарга, сөенергә, шатланырга, кайгы - хәсрәтне җиңеп чыгарга һәм иң мөһиме - үзе турында киләчәк буынга якты истәлек калдырырга тырыша."Әгәр үлгәч тә искә алсыннар дисәң, игелекле нәсел һәм эчтәлекле китап язып калдыр" - дигән борынгы акыл ияләре.[3]
Шуны истә тотып, гаиләмнең кадерле ядкәрләре белән танышуны мөһим дип саныйм.
Эзләнү – тикшеренү эшенең объекты.
Гаиләмнең әби-бабалардан калган ядкәре, эзләнү – тикшеренү эшемнең объекты булып тора.
Эзләнү - тикшерү эшенең предметы.
Эшемнең предметы – гаиләмнең ядкәре.
Эзләнү эшемнең максаты:
Төп өлеш
Әдәбият дәресендә ядкәрләр турында белгәннән соң, өйгә кайткач үз әниемнән ерак әби- бабаларымнан калган ядкәрләр турында сораштым. Әни миңа Али абыйның Алтата авылы “Тарих һәм халык авызы иҗаты” китабыннан Кәмәл бабам турында язган материалын һәм бабамның мәзәкләрен күрсәтте.
Ерак бабамның туган авылы - Алтата. Алтата авылының 300 елга якын тарих эзләре халык хәтерендә, халык күңелендә буыннан- буынга күчеп сакланып килә. Бу авылның тарихы- ул татар милләте тарихының аерылмас бер өлеше, яки көзгесе дә дияргә була.
Авыл, Иделнең сулъягында, Сарытау өлкәсенең Казахстан чигенә якын булган, көнчыгыш өлешендә, Дергачи районының көньягында урнашкан. Билгеле, авылда яшәгән халыкның көнкүреше гомердән- гомер игенчелеккә һәм мал- туар асраучылыкка бәйләнгән.[4]
Минем ерак бабам яшәгән вакытта басулыкларны сукалау, иген- игү эше бик кыен булган. Далада бер урында 2-3 ел сукалаганның соңында, ул җирләрне ял итәргә калдыру гәдәте сакланган. Шуның нәтиҗәсендә, ул басулар берничә ел үтү белән, күтәрелмәгән каты җиргә әйләнгән.Бу кырларны сукалау өчен бер сабанга сигез үгез җигәргә туры килгән.
Игенне урак белән уру, аннары аны атлар белән бастыру, тазарту өчен көрәк белән җилгә очыру, бу эшләр барысы да кул көче белән эшләнгән.
Бабам, Хабибуллин Кәмәл Сирай улы, крестьян гаиләсендә туып үскән. Бала вакытында ук ул авыл хезмәтендә катнашкан. 1930нчы еллардан алып колхозда күп вакыт горющий ташучы булып эшләгән. Бабам халык арасында үзен бик масхарчы, Хуҗа Насретдинга охшашлы бер кеше итеп таныткан. Аның турында булган кызыклы хәлләрне авыл халкы әле дә искә алып сөйли.
“......Бабаң бик масхарчы кеше иде, ачлый- туклый яшәгән вакытларда да кешеләрне көлдерергә сәбәп таба иде. Бер вакыт Галия исемле күршенең икенче күршеләрне чәйгә чакырганын, ә сыйларга ишеккә кагып куйган тирене алып, аны кыркып, өтеп пешерелгән икәнлеген белеп, бабаң кереп куркыта теге гарепларны.Шуннан да кызык уйлап чыгарган инде. Яхшы кеше иде. Әй Аллам....”,-дип сөйләп калдырган үзенең интервьюсында Ханбикова Шәрия Гимать кызы, бабамны белгән кеше.[5]
Ата җен
Кәмәл агай колхозлар заманында горячевоз – горючи ташучы булып эшли икән. Бригадта торган вакытта сүз арасында, су ташучы Фәимнән:
-Фәим, син ата җеннән куркасыңмы,-дип сораган.
-Юк, нишләп мин булмаган заттан куркыйм,- дигән теге.
Бердән бер көнне Кәмәл, Фәимнең үгезләр җиккән арбага мичкәләр төяп елгага юнәлгәнен белеп, алдан су ала торган урынга килгән. Ул елгага чишенеп кергән һәм балчыкка баштин аяк буялган да, камышлар арасында көтеп ята икән. Водовоз арбасын суга төшереп, чиләкләр белән мичкәләрен тутыра башлагач, Кәмәл камышлар эченнән башын күтәреп:
-Озябнеш,-дип кычкырган.
Фәим үз эшендә булып, аваз каян чыкканын аңламыйча:
-Не озябну, -дип җавап биргән.
Шуннан соң Кәмәл тәмам сабырлыгын югалтып, яшеренгән җиреннән кот очыргыч буялган кыяфәтендә чыккан һәм куллары белән ботларын чапап:
-Озябнешь! Озябнешь!- дип кычкырган.
Фәим бу хәлне күргәч чиләкләрен ташлап, арбасын суда калдырып, ни бар куәтенә сукалаган басулар өстеннән тузаннар чыгарып станга йөгергән. Артыннан карап калган Кәмәл, я рабби авыруга гына сапмасын бу адәм, дип уйлап аның артыннан:
-Фәим тукта, тукта,- дип кычкырса да теге ишетмәгән.
Фәим станга җитү белән куркудан һәм талудан тынын югалтуына карамастан, нибар көчен җыеп:
-Анда, анда су буенда җен, җен,-дип кычкырган.
Колхозчылар анардан:
-Нинди җен,-дип сорагач,
-Ата җен, ата җен,-дип җавап биргән.
Халык сәнәкләр алып елга буена барырга җыенган арада, араларыннан зирәкләре:
-Кәмәл аганы карагыз, мондамы,-дип сораганнар.
-Монда юк,-дигәч,
-Ә алайса шуның эше, барып та торасы юк,-дигәннәр.
Күп вакыт та үтмәгән, карасалар, Кәмәл агай мичкәләрне су белән тутырып, үгезләрне куып, килә икән.
Безне эзләрсез
Кәмәл агай горючи ташучы буларак үгезләр җигеп Дергачига йөри икән. Ара ерак булганга ул кышы- җәе трактористларга юл буе аяк киемнәре сырый булган. Барган вакытта сирәк- мирәк район үзәгендә яшәгән бер таныш тегүче абыйга кергәли икән. Шулай, бер керүендә тегенең бик шәп безенә күзе төшкән.Үзенең безе тузганга, танышының безен, хуҗасы борылган арада тиз алып кесәсенә тыккан да:
-Без китәбез,-дигән.
-Китсәгез сау булыгыз,-дигән ахирәте.
-Без китәбез, безне эзләрсез,без бик ерак булырбыз, без кирәгербез,-дигән Кәмәл.
-Кирәксәгез нишлием, тагын килерсез,-дигән тегесе.
Кәмәл агай чыгып китү белән, Дергач тегүчесе безен табалмагач,
-Бу бушка безелдәмәде, безне алып киткән чыңырак,-дип көлгән.
Немой
Кәмәл агай Дергачидан тракторларга һәм машиналарга, үгезләргә җиккән арба белән, мичкәләрдә горючий ташый икән. Ул вакытта юллар бик тар булып, узган- барган машиналар, арбалылар юл бирмичә уза алмаганнар.Ә ул төялгән арбалыларның шактый юлын алган.
Бер вакыт Кәмәл агай башмак тегеп килгәнда артыннан машина җиткн һәм кычкырткан. Бу вакытын югалтырга теләмәгәннән юлын дәвам иткән. Шофер кычкырта- кычкырта сабырлыгының чыгырыннан чыккан һәм кабинасыннан төшеп машина худладкыч кривоен селкә-селкә ылаучыга таба юнәлеп:
-Я тебе покажу, как надо дорогу уступать,- дип кычкырган.
Кәмәл агай куллары белән ян- янтыкка болгап:
-Ы-ыыы-ым,-дигән.
-Ты что немо что ли дигән тегесе, ачуыннан басылып.
-Да,да дигән Кәмәл агай.
-А тогда езжай,- дигән урыс, тәмам тынычланып.
Үзем дә алам
Колхозлар вакытында эшчеләр өйләренә кайтканда азар- азар качырып иген ала булганнар. Кәмәл агайның иген алганын күргән бригадир Усман ага, тегене әрләгән ди.
-Ярар алайса артык алмам Усман, дигән Кәмәл моңаеп кына.
Шул вакытта бригадирның һәр көн иген урлаганы Кәмәлгә ачык мәгълъм икән.
Бердән- бер көнне кырдагы эшләр тәмамлангач, Усман арбасын җигеп станнан авылга кайтарга әзерләнә икән. Кәмәл шул арада җәяүли Озынкүл күпере янына җитеп посып көтеп торган да, теге җиткәч, төн караңгылыгы астында сиздерми генә, арбаның арткы читенә утырган.
Колхоз идарәсе алдыннан узганда, Кәмәл ярым кычкырып:
-Тррр, Усман җиттек бит,-дигән.
Төнге тынычлыкта кинәт бу авазны ишетүгә бригадир куркуыннан сискәнеп калган һәм эшнең кая барганын чамалап:
-Алла! Кәмәл абзый, беркемгә дә әйтмә инде, әйдә сиңа илтәбез,-дигән.
Ул вакытта партийный кешеләрнең урлавы бигрәк оят булып, ул эш өчен эштән генә түгел партиядән дә чыгарганнар.
-Юк, юк Усман бар өеңә, мин үзем дә алам, тик куш кына,-дигән Кәмәл хәйләкәр тавыш белән.
-Ярар, ярар- дип Усман көтмәгән бәладан котылуына сөенеп туялмыйча арбасында өенә кайтып киткән.
Юл буе Исхак
Элекке заман Кәмәл агай үгезләр җиккән арбада Дергачига горючий алырга бара икән.Артыннан соңрак атлы арбада трактористлар бригадиры Абдуллин Исхак улы Равил белән районга лемехлар итәргә чыккан. Барганда атлылар Кәмәлгә сәлам биреп узып киткәннәр.
Кире кайтканда тракторчылар, салмак кына шыгыр- шыгыр барган арбаны тагын җитеп узганнар да, бераз баргач йомыш белән туктаганнар ди. Кәмәл агай тагын боларны узган. Йомышларын тәмамлагач Абдуллиннар аның артыннан җиткәндә:
-Туктагыз әле җәмагать! Дергач юлы буе Исхак, ничәнче тапкыр янымнан үтә инде,-дигән Кәмәл.[6]
Йомгаклау
Ерак бабам турында, аның яшәгән заманы турында белгәннән соң, мин аның шундый кеше булуына гаҗәпләндем дә, сокландым да, бабам белән горурлану хисе дә туды. Шундый авыр вакытларда яшәп тә, күңел төшенкелегенә беркайчан бирелмәгән, тормыш кыенлыкларыннан өстен булган. Кешеләргә карата шәфкатьле булып, кешеләр өчен файдалы эшләр эшләргә кулыннан килгән, ә инде берәрсенең гаделсезлеген күрсә, Хуҗа Насретдин шикелле үз урынына утырта белгән. Шуңа күрә аның турында мәзәкләр авыл халкы телендә яшәп, буыннан буынга күчеп килә. Ә минем абый- Хабибуллин Али Әхәт улы, тарих фәннәре кандидаты, шушы мәзәкләрне туплап, китабында бастырып чыгарган.
Ерак бабамның улы, ягъни минем Әхәт бабам да холкы белән масхарчы. Ул алтын куллы, гармунчы, төзүче, күп еллар дәвамында мәдәният йортының мөдире булып торан, үз авылының хөрмәтле кешеләрнең берсе. Мин дә бабаларыма ошарга телим, алардан гыйбрәт алам. Кеше үзенең кемлеген белергә, үзенең балаларына гаилә ядкәрләрен тапшырырга тиеш. Шулай булганда гына кешенең тамырлары нык булыр.
Кулланылган әдәбият исемлеге
1.Алтата авылы.Тарих һәм халык авызы иҗаты.- Саратов: ИЦ «Наука», 2007, 263с.
2.Татар әдәбияты : рус телендә төп гомуми белем бирү оешмалары өчен дәреслек.5нче сыйныф.-Казан “Мәгариф- Вакыт”нәшрияты, 2014.-111б.
3. Тат. Энциклопедиясе сүзлеге /баш мөхәррир М.Х.Хәсәнев.- Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты. 2002.- 830б: ил
4. Татар халык иҗаты. Казан Татарстан китап нәшрияты 1993
[1] Тат. Энциклопедиясе сүзлеге /баш мөхәррир М.Х.Хәсәнев.- Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты. 2002.- 830б: ил
[2] Тат. Энциклопедиясе сүзлеге /баш мөхәррир М.Х.Хәсәнев.- Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты. 2002.- 830б: ил
[3] Татар халык иҗаты. Казан Татарстан китап нәшрияты 1993
[4] Алтата авылы.Тарих һәм халык авызы иҗаты.- Саратов: ИЦ «Наука», 2007, 263с.
[5] Ханбикова Шәргия Гимать кызыннан(Алтата авылы Дергач районында 1931нче елда туган. 28нче май 2020нче елда язып алынган. // Гаилә архивыннан.
[6] Алтата авылы. Тарих һәм халык авыз иҗаты.-Саратов: ИЦ”Наука”,2007,263с.
Госпожа Метелица
Мать-и-мачеха
Мост Леонардо
Три загадки Солнца
Волшебные звуки ноктюрна