чечен чугаа "Кыш-оол"
| Вложение | Размер |
|---|---|
| 56.86 КБ |
«Аныяк шүлүкчү» деп мөөрейге чагыг
Өөредилге чериниң долу ады | ТР-ниң П.А.Морозов аттыг аграрлыг лицейи |
Киржикчиниң долу ат-сывы | Монгуш Аймира Николаевна |
Клазы, телефону | 8 «б» класс,89235426713 |
Удуртукчу башкынын долу ат-сывы,телефону | Шилова Чаяна Чадамбаевна,89534111510 |
Электроннуг почтазы | shilova.c@mail.ru |
Өөреникчиниң чуруу |
|
Кыш-оол
(чечен чугаа)
Бистиң суурувуста кырган-авам сугда инектер бар.Ол инектерниң аразынга Ак-Инек дээр инек турган. Бир хүн кончуг соокта, декабрьда, Ак-Инек чаптанчыы кончуг, улуг карактарлыг эр ак бызаа төрүпкен. Кышкы үеде төрүттүнген бызаазын кырган-авам Кыш-оол деп адап алган. Ол, шынап-ла, хар дег ак дүктүг болган. Бызаавыс бичиизинден тура дыка тенек болган. Бир кижи доңгайып алгаш, ажыл кылып турар болза, ол кижиниң артынга кылаштап келгеш, чүктениптер азы дөңгүр бажы-биле үзүп эгелээр. Кыш-оол бичии тургаш, бисти үзерге, аарышкылыг эвес боорга, тоовас турган бис.
– Оой, бистиң-биле ойнаксап тур сен бе,Кыш-оол? – деп чаптап, ооң дөңгүр бажын улам дырбап, чаптаар турган бис.
– Мө-ө! –депкеш, бызаавыс бисти эдерип кылаштаар турган.
Кыш-оол өске бызаалар дег кортук, хоюп маңнавас турган, харын-даа кижилер көргенде, амырап, кайы ырактан алгырып маңнап кээрге, чаптанчыын.
Кыш-оол шак ынчаар өзүп-ле орган. Шору өзүп кээрге-даа, ооң мыйызы үнмээн, ынчалза-даа кижилер үзер чаңы хевээр арткан.
Бир хүн акым ол бызаага ойтур үстүргеш, меңээ кээп хомудап чугаалады:
– Бо бызаавыстың үскүленири аарышкылыг апарды, бичии коргудуптар бис бе, дуңмай?
– Чаа, шынап-ла, ынчаар-дыр, акый. Мени база мындаа үзүптү. Канчаар коргудар бис?
– Бо мынчаар шенеп көөлү – дээш, акым шыкпыыш алгаш, бызаавысты кыйгырды– Кыш-оол! Кыш-оол!
Бызаа-даа чип турган сигенин каапкаш, бо маңнап келди. Чоокшулап келгеш, дораан дөңгүр бажын үзер дээш доңгайып белеткенип алгаш, акымче халыды.
-А-аа, улус чүге үзер сен, Кыш-оол? –дээш, акым чажырып алган чиңге шыкпыыжы-биле бызааның хокпазынче соккулапты.
Хенертен ынчап баар деп билбээн бызаа дезип маңнап ыңай болду.
–Кыш-оол! Кыш-оол! –деп, акым соондан сүрүп халыырга, бызаа «Мөө» депкеш, дезе берген.
–Ам моон соңгаар үскүленмес сен, Кыш-оол! –деп, мен алгырдым.
Бис кезек-кезек коргутканывыс соонда, тенек бызааның ол үскүленир, кижи сүрер чаңы соксаан.
Бир чыл эрткен, Кыш-оол молдурга кылдыр өзүп келген. Бир хүн дуңмам:
– Бо Кыш-оол ам чаа мени сүрүп турду –дээрге, бүзүревээн мен.
Бир-ле хүн бажыңдан инектер четчелээр дээш үнүп кээримге, дуңмам кудумчудан алгы-кышкы халып келген. Халып келгеш, херим эжиин хаапкаш, шоочалап чадап тур. Айтырарымга, дуңмам орта харыылавас, девидээр. Мен чүнү-даа билбейн баргаш, херим бажынче халбактаныпкаш, бакылаптарымга, үскүленир молдурга бо халып келген, эжикте тур. Кортканымдан херимден дүже халааш, дуңмамга дузалажып, эжикти шоочалаптым. Ол болуушкунну кырган-авам, авам, ачам сугга чугаалаарывыска, тоовас болган. Чүгле харын кырган-авам боду Кыш-оолга үстүрүптер часкаш, корга берген.
– Улус кемдедир үзүп каапса, канчаарыл? –деп, кырган-авам суглар элээн чугаалашкан.
Кыш-оол бичии, чаш турда-ла, ооң мыйыс чок бажы-биле ойнап, ооң үскүленир чаңын боттарывыс-ла өөредип алган болган бис. Ынчап болбас турган. Ам туразы улгаткаш, ээлерин безин тоовас болган. Улуг улузувус дугурушкаш, Кыш-оолду бир аалче аппарганнар. Ону өскээр аппаарга, кезек када молдургавыс чоктап, муңгарап турдувус. Үр болбаанда, хар чаапкан. Ак-Инек ам база эр ак бызаа төрүп бээрге, амыраарывысты канчаар!
Монгуш Аймира, 8 «б» класс.

Самый главный и трудный вопрос

Иван Васильевич меняет профессию

Дельфин: сказка о мечтателе. Серджио Бамбарен

Сказка об одной Тайне

Сладость для сердца