Аахпыт айымньыбытын ис хоһоонун эрэ өйдүүр буолбакка, тылын-өһүн эмиэ ырытан суруйуохха сөп дии санаатым. Маннык ырытыы суруйааччы үлэтин толору билэргэ олус наадалаах.
Анна Денисовна Неустроева “Тиргэһиттэр” кэпсээнигэр дьүһүннүүр уонна тыаһы үтүктэр туохтуурдары ырытыы.
Үлэни толордо: Г.В. Егоров аатынан Хара-Алдан орто оскуолатын 7 кылааһын үөрэнээччитэ Виктория Варламова
Салайааччы: төрөөбүт тыл учуутала Егорова Оксана Петровна.
Үлэ сыала:
Айымньы тылын-өһүн үөрэтии, чинчийии.
Үлэ соруктара:
Сабаҕалааһын:
Аахпыт айымньыбытын ис хоһоонун эрэ өйдүүр буолбакка, тылын-өһүн эмиэ ырытан суруйуохха сөп дии санаатым. Маннык ырытыы суруйааччы үлэтин толору билэргэ олус наадалаах дии санаатым.
Кэпсээҥҥэ суруйааччы дьүһүннүүр уонна тыаһы үтүктэр туохтуурдары туттубутун ырыттым.
Тыаһы үтүктэр туохтуур | Дьүһүннүүр туохтуур |
Сөп буола-буола онно-манна саа тыаһа бүһүргүүрэ | ...тиргэбэр кус иҥнибитэ буолаарай диэн, айаҕын аллаччы атан баран,...-стр 62 |
...кус үөрэ көтөн куһугураан аастаҕын аайы ... | Даайыс, ийэтин хаһыытыттан ходьос гына түһээт... |
... Дьахтар алааһын диэки хас сарсыарда аайы кустар ааһан чалыгыратар тыастара, араастаан саҥарсан чаачыгырыыллара сүрдээх буолара. | ... кутуругун сыыһын сүр үчүгэйдик тойтороҥното-тойтороҥното күүгэннээҕинэн ийэтин эмэн бардырҕата турар... – стр 62 |
Сүүрэн битигирээн кэлэн... | ...ийэтин сыҥааҕын аннынааҕы күрүө аллараа маһыгар сыһан чыраахтаһан илдьэн баайан кэбиһэрэ. |
Онон туохха да таарыйтарбакка сылдьан көтөн куһугуратарын курдук буолуо дуо? | ...Уйбааҥка диэки өс-саҕа буолан кынчарыйа-кынчарыйа, Даайыс эмиэ буойбута. |
Ааныс эрэйдээх ууга «палк» гына олоро түспүтэ | ...өрө батыччахтаан тиийбитэ |
... сүр үчүгэйдик устан сургуйан иһэн тиргэҕэ иҥнэн, тилигирии түспүтэ чахчы | Кутталыттан икки хараҕын муҥунан көрбүт... |
...хамсатын оборон сообурҕата-сообурҕата, хардары ыйыппыта | ...көҕөн обургу көтөн курбачыйан кэлэн, кынатын даллаппытынан түспүтэ биллэн турар суол |
Маатыргыы-маатыргыы, Дьахтар Алааһын илин өттүгэр биир кыҥырай тыаны быһа түстэххэ баар Тимир Умаппыт диэн эмиэ тыымпы баарыгар, ол диэки көтө турбута | ...харбаары тарыпынайбыта |
Мөлбөрөҥ соҕустук көтөн бара турбута | |
...ытаан өрө бахсырыйа турар бэйэтэ... | |
Ол аттыгар дул5а үрдүгэр биир киһи табах тардан унаарыта олорор эбит.-стр | |
…күлэн ымах гынан кэбиһэ-кэбиһэ | |
...иннигэр-кэннигэр түспэхтээтэ | |
Оттон Ааныс буоллаҕына үөрбүттүү ымайбыт | |
...сүүрэн бырдааттаһа турбуттара |
Дьүһүннүүр уонна тыаһы үтүктэр туохтуурдар суолталарын быһаардым.
Тыаһы үтүктэр туохтуурдар.
Бүһүргүүрэ. Тылын олоҕо – бүһүгүрээ. Тохтобула суох, биир тэҥ уонна бүтэҥи тыастары таһаар.
Куһугураан. Тылын олоҕо – куһугураа. Элбэх буолан түргэнник көтөр тыастара.
Чалыгыратар. Тылын олоҕо –чалыгыраа. Туохха эмэ охсулларын курдук тыаһы таһаар.
Чаачыгырыыллар. Тылын олоҕо – чаачыгырыыр. Кустар саҥалара.
Битигирээн. Тылын олоҕо - битигирээ. Үрүт үөһэ улаханнык биир кэм тибигирээн тыаһаа.
Маатыргыы-маатыргыы. Тылын олоҕо – маат-маат. Кус саҥата.
Куһугуратарын. Тылын олоҕо – куһугураа. Салгыны тыыран иһиирэрдиҥи тыастары таһаар.
«Палк». – Бадарааҥҥа охтор тыас.
Тилигирии. Тылын олоҕо – тилигирээ. Эрчимнээхтик, биир кэм хоһулаһар тыаһы таһаар.
Сообурҕата-сообурҕата. Тылын олоҕо – сообурҕаа. Арыттаан бүтэй соҕустук иһиллэр тугу эмэ оборон эрэр курдук тыаһы таһаар.
Дьүһүннүүр туохтуурдар:
Аллаччы. Тылын олоҕо – аллай. Сирэйгин-хараххын акаарытык, аҥалатык тутун.
Ходьос. Тылын олоҕо- ходьос. Соһуйан өрө көрө, көнө түһэр.
Тойтороҥното-тойтороҥното. Тылын олоҕо-тойтой. Наһаа кыра,төкүнүк.
Чыраахтаһан. Тылын олоҕо – чыраахтас. Кыайбат буола-буола тугу эмэ хара күүскүнэн соһус.
Кынчарыйа-кынчарыйа. Тылын олоҕо – кынчарый. Абааһы көрөн, сэмэлээн киҥнээхтик хараҕыҥ кырыытынан эрэ көр.
Батыччахтаан. Тылын олоҕо – батыччахтаа. Атахтарын киэҥник уурталаан, ыараханнык, тыастаахтык үктэнэн хаамар.
Хараҕын муҥунан. Тылын олоҕо – харах муҥунан. Үөрэн, эбэтэр соһуйан хараҕын киэҥник көрөр.
Курбачыйан. Тылын олоҕо – курбай. Олус түргэнник сүүр-көт, эргичиҥнээ.
Даллаппытынан. Тылын олоҕо – даллай. Бытааннык көтөн түспүт.
Сургуйан. Тылын олоҕо – сургуй. Тугу эмэ быыһынан-ардынан сүргэйэн көстүбэт курдук сырыт, киир.
Тарыпынайбыта. Тылын олоҕо – тарыпынай. Кынаккынан түргэн-түргэнник, тыастаахтык сапсын, оннук сапсынан көтөн таҕыс.
Мөлбөрөҥ. Тылын олоҕо – мөлбөй. Ордук көп, үскэл, тупсаҕай, улахан көстүүлээх буолан көһүн.
Бахсырыйа. Тылын олоҕо – бахсырый. Тыастаахтык, хаһыҥыраан эрэр курдук муннугунан тыын.
Унаарыта. Тылын олоҕо – унаарый. Бытааннык үөһэ диэки сыыйыллан таҕыс.
Ымах гынан. Тылын олоҕо-ымай. Үөрэн дуу, тугу эмэ сүөлүргээн дуу саҥа таһаарбакка эрэ уостаргын күлэрдии ымаччы тутун, кыратык күлбүтэ буол.
Түспэхтээтэ. Тылын олоҕо – түспэхтээ. Хайдах да буолуон билбэккэ тула көтө сырытта.
Сэнньэлиһэн. Тылын олоҕо – сэнньэлий. Санаалара түһэн тэбис тэҥҥэ хааман иһэллэр.
Ымайбыт. Тылын олоҕо – ымай. Үөрэн дуу, тугу эмэ сүөлүргээн дуу саҥа таһаарбакка эрэ уостаргын күлэрдии ымаччы тутун, кыратык күлбүтэ буол.
Бырдааттаһа. Тылын олоҕо – бырдааттаа. Киэҥ киэҥник атыллаан, ыстаҥалаан эрэрдии сүүр.
Түмүк
Мин бу үлэбин суруйан баран Анна Денисовна Неустроева суруйар маастарыстыбата үрдүгүн сыаналаатым. Аҥардас биир кэпсээн иһигэр тылын-өһүн ырытан, булт абылаҥар сүбэ-ама үксүн, дьон сыһыанын, үлэҕэ уһуйуу туһунан, оччотооҕу кэми суруйуохха сөп эбит дии санаатым. “Тиргэһиттэр” кэпсээн тылын-өһүн ырытан баран:
Ону сэргэ ханыыласпыт тыллары, сомоҕо домоҕу, өс хоһоонун ырытан туспа үлэ суруйуохха сөп эбит дии санаатым.
Рисуем лошадь акварелью
Огонь фламенко
Муравьиная кухня
Есть ли лёд на других планетах?
10 осенних мастер-классов для детей