Лото оонньуу (А.Д.Неустроева “Тиргэhиттэр”кэпсээнинэн)

Лото оонньуу (А.Д.Неустроева “Тиргэhиттэр”кэпсээнинэн)

Үлэни толордо: Таатта улууһун Хара-Алдан орто оскуолатын 7 кылааһын үөрэнээччитэ Варламова Ираида

Салайааччы: Бочурова Августина Гаврильевна

Сыала:

Анна Денисовна Неустроева  суруйбут “Тиргэhиттэр” айымньытын билсии, ааҕыы. Остуол оонньуута оҥорорго холонуу.  

Yлэ соруктара:

• Суруйааччы олоҕун кытта билсиһии
• Биир саастыылаахтарбар остуол оонньуутун нөҥүө Анна Денисовна айымньытын билиhиннэрии

Саҥаны киллэрии:

Саха литературатыгар өлбөт-сүппэт айымньылары хаалларбыт талааннаах Саха бастакы дьахтар  суруйааччыта Анна Денисовна Неустроева быйыл төрөөбүтэ 120 сылын бэлиэтиир.

Остуол оонньуута оҥоруу туох түмүктээх буолуоҕай:

- суруйааччы айымньытын ааҕан, ис хоһоонун дириҥэтэн билии

- алын, орто сүhүөх кылаас оҕолоругар интэриэс үөскээhинэ.

- оҕолор иллээхтик оонньуу үөрэнэллэр.

- билиилэрин хаҥаталлар

Талааннаах оҕо суруйааччыта, тылбаасчыт, фольклору чинчийээччи, журналист, общественнай деятель, саха дьахталларыттан бастакынан ССРС Суруйааччыларын союhун чилиэнэ, классик Н.Д.Неустроев бииргэ тѳрѳѳбүт балта Анна Денисовна Неустроева 1903 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр Байаҕантай улууhун Иккис Байаҕантай нэhилиэгэр тѳрѳѳбүтэ. 1915 сыллаахха убайын Николай Денисович кѳмѳтүнэн Уолбаҕа начальнай оскуолаєа үѳрэнэ киирбитэ. Онно үѳрэнэ сылдьан убайа тэрийбит «Ньургуhун» диэн оскуола сурунаалыгар бастакы кылгас кэпсээннэрин суруйбута.

«Тиргэhиттэр» кэпсээнэ 1937 сыллаахха бэчээттэммитэ, ааҕааччылар биhирэбиллэрин ылбыта. Амма Аччыгыйа, В.А.Протодьяконов-Кулантай  үрдүктүк сыаналаабыттара.

«Тиргэhиттэр» диэн кэпсээҥҥэ дьиҥнээх олоххо буолбут түбэлтэни суруйбутунан билигин даҕаны кэрэхсэнэр айымньы.

«Анна Денисовна билэр оҕолорун билиҥҥэ диэри умнуллубакка тиийэн кэлбит быhылааннарын туhунан уустаан-ураннаан суруйбута автор олоххо чугаhын, олоҕу иҥэн-тоҥон билэрин кѳрдѳрѳр», - диэн суруйар Василий Тарабукин 2003 с. тахсыбыт  «Чолбон» сурунаал 3-с №-гэр.

Анна Денисовна Неустроева туhунан оҕолор билиилэрин бэрэбиэркэлээhин

Ыйытык түмүгэ орто.   Анна Денисовна «Тиргэhиттэр» кэпсээнин ситэ билбэттэр. Алын сүhүѳх уонна 5-6  кылаастар “Тиргэhиттэр” кэпсээни аахпатахтар, билбэттэр.  “Тиргэhиттэр” кэпсээни үчүгэйдик ааҕан баран, лото  оонньууну оҥордубут. Оонньуу таарыйа, оҕолор Анна Денисовна суруйбут «Тиргэhиттэр” кэпсээн ис хоhоонун биллинэр диэн.

               «Анна Денисовна Неустроева кэпсээнинэн » лото - оонньуу

Оонньууга барыта   24  боппуруостаах, боппуруос аайы ойуулаах 15 карточка оноһулунна. Хас биирдии карточкађа Анна Денисовна мэтириэтэ уонна  көмө хартыыналар бэчээттэннилэр.

Анна Денисовна Неустроева «Тиргэhиттэр»

1. Кини ботуой-итиэй курдук эттээх-сииннээх, уңуођунан намыhах соҕус, икки имин хаана тэп-тэтэркэй, кыргылаах баттахтаах. Бу кимий?     (Даайыс)
2. Даайыс аҕатын аата?     (Дырыдаал Дьаакып)
3. Кыргыттар бырааттарын аата? (Уйбааҥка)
4. Даайыс хаhыс оҕонон тѳрѳѳбүтэй?    (Бастакы оҕонон)
5. Даайыс балтын аата?    (Ааныс)
6. Сүѳhүлээх дьон сайын кѳhѳр сирдэрэ? ( Сайылык)
7. Сурдьун аата?      (Уйбааҥка)
8. Оҕолор ийэлэрин аата?  (Хобороос)
9. Оҕолор тиргэ иитэр күѳллэрин аата?  (Дьахтар алааhа)
10. Уйбаанчык эдьиийдэригэр кимий? (эрг. тыл) (Сурус)
11. Бу хайдах үѳскээбит күѳлүй? (Тыаны уот сиэбититтэн үѳскээбит күѳл)
12. «Тыымпы» диэн тугуй? (Кытылыгар сыhыыта-хонуута суох, кыра хара маhыттан уулаах күѳл).
13. Оҕолорго тиргэ оңорон биэрбит эhэлэрин аата?  (Болодьумаар).
14. Оҕолор куhу тугунан бултуулларый? (Тиргэнэн)
15. Эдьиийи атыннык ким дииллэрий? (Аҕас)
16. Хас тиргэни оңорон биэрбитэй?  (4 тиргэни оңорон биэрбит).
17. Тиргэҕэ кус иннибитин бастаан ким кѳрбүтэй? (Уйбааҥка)
18. Тиргэҕэ ханнык кус иннибитэй?  (Атыыр кѳҕѳн)
19. Кус хайдах куоппутай? (Ааныс ууга олордон устарын кѳрѳѳрү босхо ыыппыта)
20. Ыаллара дьукаахтарын уола ким диэн ааттааҕый? (Маппый)
21. Бултаабыт кустарын аата? (Кѳҕѳн)
22. Оҕолор кустарын ханнык күѳлтэн ѳлѳрбүттэрэй? (Тимир Умаппыт)
23. Куоппут кустарын ким ѳлѳрбүтэй? (Тыыраахы Сэмэн уола Бүѳтүгээс)
24. «Тиргэhиттэр» кэпсээн хас сыллаахха суруллубутай? (1937 сыллаахха)

Оонньуу быраабылата:

Хас биирдии оонньооччу биирдии эбэтэр иккилии карта ылар. Бу карталарга сыыппара оннугар ойуулар сыһыарыллыбыттар.

Ыытааччы мөһөөччүк иһиттэн лото бочуонагын ылан, биирдиилээн таһааран, ыйытыытын ааҕар. Оннук нүөмэрдээх  карточкалаах оҕо ыйытыыга эппиэттиир. Сөпке эппиэттээтэҕинэ карточканы ылан ойуутун үрдүгэр уурар. Эппиэттээбэтэҕинэ карточка ылбат.  Карточкатын эрдэ сабан бүтэрбит оонньооччу кыайыылаах буолар.

Оонньуу сүрүн быраабылата: Ким бастакы хомуйбут – ол хотуулаах буолар.

                 Иллээхтик эйэлээхтик оонньуурга дьулус!

Түмүк

Мин бу дакылааты суруйарбар Анна Денисовна Неустроева олођун, айар үлэтин, кэпсээннэрин аахтым, билистим, чиҥэтэн биллим.

Билигин социальнай ситим сайда турар кэмигэр оҕо кинигэни ааҕыыта мөлтөх. Ол иһин айымньыны оонньуу нөҥүө интэриэһиргэттэххэ ааҕыы сайдыан сөп дии саныыбын.    Бу оҥорбут остуол оонньуум бииргэ үөрэнэр оҕолорбор, табаарыстарбар  үгүс билиини иҥэриэ диэн эрэнэбит. Улааттахпытына, бэйэбит билиибитин тус олоххо сөпкө туhаныахпыт  дии саныыбын.

1. Мин Анна Денисовна Неустроева “Тиргэhиттэр” кэпсээнигэр остуол оонньуута оҥордум.
2. Онтон кэлэр ѳттүгэр атын кэпсээннэри  аађан үлэбин ѳссѳ кэнэтиэм.
3. Yлэм сыала – соруга, сабађалааһына барыта туолла дии саныыбын
4. Бу үлэни кылаас таһынан ыытар үлэлэргэ туттуохтара.