Методическая копилка (научно-методические разработки)

Долаана Доржуевна Куулар

Предварительный просмотр:

Муниципалдыг бюджеттиг ниити өөредилгениң ортумак школазы

Таңды кожууннуң Кызыл-Арыг ниити өөредилгениң ортумак школазы

Тываныӊ Улустуӊ чогаалчызы Кызыл-Эник Кыргысович Кудажыныӊ төрүттүнгенинден бээр 85 чыл ою

Эртем-практиктиг конференция

ИЛЕТКЕЛ

темазы:

«К.-Э.Кудажыныӊ «Тараа» деп чогаалында

деӊнелгелерниӊ ажыглалы»

Кызыл-Арыг ниити өөредилгениң 

ортумак школазының тыва дыл,чогаал

башкызы Куулар Долаана Доржуевна

ажылды кылган.

Кызыл-Арыг-2014

К.-Э.Кудажыныӊ «Тараа» деп чогаалында

деӊнелгелерниӊ ажыглалы

Бо  чылын, 2014 чылда, Тываныӊ Улустуӊ чогаалчызы Кызыл-Эник Кыргысович Кудажыныӊ төрүттүнгенинден бээр 85 чыл ою болур.Ооӊ- биле  чергелештир төөгу ужур-уткалыг улуг байырлал - Тываныӊ Россияга каттышканындан бээр чүс чыл болган ою база капсырлажып чыдар.

Орус- тыва найыралды чоокта чаа тыва чогаал кичээлинге өөренгенивис "Тараа" деп чогаалда  чуруп көргускен. Ук чогаалда чүс-чүс чылдарнын иштинде феодалдарга дарладып чораан  тыва-даа, орус- даа ядыы чоннун сагыш-сеткилинин бичезин, кижизиг аажы- чаӊын чидирбээнин чуруп көргускен. Оларны каттыштырып турар чүүл - салым-чолунуӊ, үз ел-бодалдарыныӊ дөмелешкээ. Интернационалчы найырал- Кызыл-Эник Кыргысович Кудажыныӊ «Тараа» деп тоожузунуӊ база бир өзек темаларыныӊ бирээзи.

«Тараа» -  чогаалчывыстын  база бир улуг, номчуштуг чогааалдарынын бирээзи. Тоожу деӊнелгелер-биле кончуг байлак, олар дораан-на каракка илдиге бээрлер.Оларны   болуушкуннарныӊ, овур-хевирлерниӊ улам тода ажыттынарынга чугула рольду ойнап чоруур уран-чечен аргаларныӊ бирээзи деп эскердивис. Тоожуда деӊнелгелерни сюжеттиг шугум аайы-биле бөлуктээш, сайгарып турар бис.

Эге сөс азы пролог.Орук кыдыында, хем эриинде өзүп келген чаӊгыс дөс чиӊге-тарааныӊ чанынга тыва, орус ийи орук кижилериниӊ аралажып чугаалажып эгелээринден чогаалда кол чөрүлдээниӊ  эгези салдынар. Чаӊгыс дазыл  чиӊге-тараа  ийи маадырны феодалдыг Тыва үезинде болган,тараа-биле холбашкан коргунчуг  бир таварылганы сактырынче албадап кээр. Ол болуушкуннуӊ, бот-боттарын ол хүнге чедир билишпейн чораан, орус, тыва ийи кижиге дорт хамаарылгалыг  болганы - кайызынга-даа аар согугну кылганын  дараазында одуругларда деӊнелгелер херечилеп турар: « Орус эш Тарак-  оолду көөрге, барып ушпас дээш оралдашкан ышкаш, буттарын телеграф чагыларыгылаштыр черже ыяк базыпкан,эриннерин ызырныпкан турган.» Хенертен болган ол ужуражылгага Тарак - оолдуӊ  алаӊ кайгаан, чожуй хона берген эмоционалдыг байдалын деӊнелгелернин дузазы-биле чуруп көргүскен. А орус эшке, Иван Михайлович Антоновка, хары омак- сөөктүг кижилерниӊ салым-чолунга болган  ол таварылганыӊ кайы- хире чоок болганын дараазында одуруглардан көөр бис: « Орус эрге ол бүгү чүүл дүүн чаа-ла болган ышкаш сагындырган. Боскунга кара чүве кээп чыдыпкан дег болган, мырыӊай үнү үнмээн.» Тараа-биле холбашкан ол таварылганыӊ, чаӊнык дүшкени дег, хенертен сагындыртып келген үезинде бо ийи маадырныӊ эмоционалдыг байдалдарын деӊнелгелерниӊ дузазы- биле дамчытканындан ол болуушкуннуӊ орус-даа, тыва-даа кижилерниӊ сагыш-сеткилинге  кайы-хире аар берге исти арттырганыӊ эскерип каар бис.

А тарааныӊ «салам бажын сугга чугган чуве дег, хемче ээгип алган, аяар чайганып турганы» - оон быжып келгениниӊ, азы чогаалдыӊ болуушкуннарыныӊ тараа-быдаа быжа берген үеде болуп турарыныӊ дугайында  чугаалап турар. «Сугга чугган чуве дег»  деп деӊнелге амыдыралдын дески, хостуг-делгем ,а кижилерниӊ сагыш-сеткилиниӊ арыг, чоргаар  апарганын көргүзүп турар.

Чогаалдыӊ дүүшкүнү. Арат Суваӊныӊ өг-бүлезиниӊ амыдыралын, тарааны ажаап ап турарын, Суваӊныӊ ажы-төлүн кижизидип турары - чогаалдын дүүшкүнү. Арат Суваӊныӊ өг-бүлезиниӊ өскелерден онзаланып турарын деӊнелгелерниӊ дузазы- биле  чуруп көргүскени онзагай.  Суваӊныӊ бай-ла чүвези-хөй ажы-төлү. Оон оолдарын уяда сарыг аас куш оолдарынга, бир өөр торлаа оолдарынга, эът манаан эзир оолдарынга дөмейлеп турарыныӊ чылдагааннары аӊгы-аӊгы деп бодап турар бис. Торлаа дээрге өөр-өнер ужар, ажы-төлүнге холчок ынак күш болур, ынчаарга мында Суваӊ ашак-кадайныӊ оолдарынга кызыгаар чок ынаан, оларныӊ демниин, оолдарыныӊ назы-хар талазы-биле барык-ла деӊ чыгыызын көргүскен деӊнелге: «Тарак - оолду ызырты беш оол шуужупкан, улам бичии, улам бичии. Сактырга, чайын орай чазылган, ам-даа ушкалак, бир өөр торлаа оолдары- ла

Шаандагы-даа, амгы-даа үеде ажы-төлдүг өг-бүлелерни кыжырыыр бодалдыг  чамдык кыдыра угаанныг кижилерниӊ барын чогаалчы Суваӊныӊ өг-бүлезиниӊ чижээнге киирип, оон оолдарын уяда чем манаан куш оолдарынга дөмейлээн: « «Ынча имилеме, уяда сарыг аастыг куш оолдары дег, ажы-төлдү чүнүн-биле азырап чоруур ирги?»- деп, чамдык кижилер кайгап чугаалажыр.»

Үе чеже-даа Суваӊны сыскырып кээрге, ада кижи өг-бүлезин азыраар ужурлуг деп хүлээлгезин ол утпаан.тараазынче көрүп алгаш орбаан, оран-тандызындан диленип, аӊ-меӊ-биле өг-бүлезин тоттуруп чоруур: «- Туруӊар, оолдарым, эът манаан эзир оолдары дег  чувелеримни аарай. Оран-таӊды өршээпкен, элик адып эккелдим.»  Мында адазы оолдарын эзир оолдарынга дөмейлеп турар. Ада кижиге соон изээр  оолдары эргим, чаптанчыг-ла болгай. А эзирни дээрге хосталганыӊ, чоргааралдын символу кылдыр билир бис. Канчап билир, Суваӊ ашак эки үениӊ кээрин эндевейн, оолдары сөөлүнде барып эзир дег чоргаар, бүрүн эргелиг кижилер болурун эндевейн турганы чадавас.

Ядыы араттарныӊ хөй ажы-төлүн куш төлдеринге дөмейлеп, деӊнеп чуруп турары чогаалга база бир онзагай аянны киирип турар , байларныӊ ажы-төлүн херберлешкен бөрзектерге деӊнеп чуруур турган чадавас.

Суваӊнын өг-бүлезиниӊ социал байдалыныӊ улам нарыныӊ өг-бүлениӊ кежигуннериниӊ портрет чурумалындан  көрүп болур.  Амыдыралдыӊ аак-кээги улуг байтык, чаштарга болгаш  элээдилерге база дүржок ора-сомазын арттырып турган деп чувени Араптанныӊ портрединде иле чуруттунган: «Оон хары чаа-ла он бештээн хирезинде, шырайы улуг кижилернии-ле: чаактары бопугур эвес, карактары оожум, эзе-херек чок черге каттырбас, ажылга кежээ, инээн безин саап эккээр.» Элээди оол чүге улуг кижилер дег улугзуй бергенил? Чүге дизе, аш-чуттан өлбес дээш, бичии-даа, улуг-даа кижилер ажылдыӊ аар-чиигин бодавайн чораан. Араптан аалдыӊ эӊ-не улуу болганда, имилеме чаш дуӊмаларын азыражыр дээш, ажылдан черле оспаксыравайн чораанын, ол бүгү элээди оолдуӊ өзүлдезинге доктар-моондак болганын, хевир-дүрзүзүнүӊ эртежик улугзуй бергенинге чедиргени чадапчок.

Суваӊ- аалдыӊ баштыӊы, оолдарын ажыл-ишке, төлептиг аажы-чаӊга кижизидип чоруур ада. Оон ындыг мөзүзүн оолдарыныӊ ийи дугаары дөзеп алган. «Авазыныӊ соондан өгнүӊ ийи дугаар оглу орлан карактарлыг, арай дөстүнмес чаӊныг, адазыныы дег кадыр хавактыг Тарак - оол кылаштап орган.» Тарак - оолду адазынга дөмейлээни анаа эвес.  Ол адазы-биле тараа шамынга киргеш, өлүмден дезип үнген, а адазы боолап каан. Адазыныӊ сөөлгү чагыын  дыӊнаан, мага-бодун көрген кижи база ол-ла болгай.

Тараа! Амыдырал чүгле оон туттунуп турган деп чүвени чогаалды номчааш, медереп билип олурар бис. Суваӊ ышкаш хөй ажы- төлдүг, ядыы- ядамык кижилерниӊ көрнүр чүвези чаӊгыс-ла тараа  турган. Чангыс үрезин бүдүн өг-бүлени-даа чемгерип болур деп чүвени Суваӊнын өг- бүлезиниӊ тараага хамаарылгазындан көрүп болур бис.  Тараа-амыдыралдыӊ үндезини, дозу  деп чувени бо чогаалдан билип алыр бис.  Ону ажаап алыр  дээш араттарныӊ карак кызыл  шудургу ажылын дараазында одуруглардан  көөр бис: «Ынчан Кара - Сугнуӊ араттары тараазын кидин-не кезе бергеннер. Шөлдерде кижилерни бир- бир көрүп турарга, ховуда доос-кара чыып чиген, донгаӊнашкан дуруяалар- ла 

А тарааныӊ дужудун ажаап алыры- араттарга улуг  найыр-дой : «Тарааны ажаап дооскан хүнү Суваӊнын өг-бүлезинге дой ышкаш сагындырган.» Бо одуругларда деӊнелгеден  ядыы-туренги-даа болза, араттар өөрүп-хөглеп, ажылдын туӊнелин демдеглеп билир улус деп чүве көстүп кээр.

Тараазын тарып,  ажы-төлүн доруктуруп чораан Суваӊнын өг-бүлезинге, чүгле аӊаа эвес, а бүгү Тывага өскерилгелерниӊ эгелээни, чаа чазак-чагырга, актар, кызылдар дугайында медээлерниӊ дыӊналып кээп турар апарганы-чогаалдыӊ өөскүдүлгези.

Чылдар шуужуп эрткен-даа болза,  бай кижи бай хевээр, ядыы кижи ядыы хевээр чурттап чоруур дээрзин  «адазы ышкаш» дээн деӊнелге херечилеп турар:  «Суваӊнын оолдары көвүдеп турган, ам мырыӊай он апарган. Чаа чүве чүл дээрге, ашактыӊ коданында база бир самдар өг көстүп келген. Араптан өгленип, башкаланы берген. База адазы ышкаш, ядыы араттыӊ уруун алган. Ол үеде Суваӊ ашактыӊ өө кушкаш уязы дег сагындырып турган.»  Оолдарыныӊ өүуп келгенинден өө  бичии, тар апарганын үстүнде деӊнелгеден көөр бис.      

«Шаг шаа-биле турбас, чавылдак когу-биле чытпас», Суваӊнын оолдары өскүлээн, аӊгыланып баштанганнары-даа бар, шаг-үе база өскерлип эгелээн. Чурт иштинде байдалдын дүвүренчиг апарып, орус чуртунда ак хаанны дүжүр октаан, хувискаал деп чүве өөскээн, ону Лендей деп угаанныг кижи баштап үнген дээн чажыт чугааларныӊ дыӊналып кээп турар апарганын Суваӊ улуг оглу Араптан-биле сайгарып чугаалажып, Ленинниӊ изин истезе эки деп чүвени угаап билип олурарлар.

Ол дүшкүүрлүг үеде  байларныӊ  албан-дүжүлгезин, эт-хөренгизин чидиреринден корткаш, мөгүдеп, девидеп, баш сугар чер тыппайн халчып тургулаанын  дараазында деӊнелгелерде сомалаан: «Суваӊ бодап олурарга, чүвениӊ байдалы ындазында черле хөлзээзиннии кончуг апарган. Чүнүн-даа мурнунда байлар, оон адыгга чазарладыпкан кызыл- кымыскаяктар дег, имиӊейнип эгелээн».  « Ажыкайга четпес дээрден башка, ында база-ла кылын хөренги бар болгай, ынчангаш, хоран чипкен ыт дег, дывылап турары ол-дур ийин деп, Суваӊ ашак бодап орган.»  Бо деӊнелгелерде кызыл-кымыскаяктарга болгаш  ытка кыдыындан бир-ле чүве хора чедирген деп утка бар, берге байдалга таварышкан ол кээргенчиг амытаннарныӊ кызыл тыны дээш девидеп, мөгүдеп, хилинчектенип турган  байдалын байларныӊ  чаржынчыг, ыядынчыг кылдыр көстүп турарынга деӊнээн.

Эки хүннүӊ кел чыдарынга сеткил өөрүп орган Суваӊнын өг-бүлезинге Хүрен-Чейзенниӊ тараа шамнап келгени улуг согуг болган. Байларныӊ дорамчылаар, бастыр, нүгүлдээр бир-мөзүлеш овур-хевири Хүрен-Чейзенниӊ овур-хевиринден көстүп келир: «Ийи-үш-даа хонмаанда, Хүрен- Чейзен ак солааннар эдертип алган, уруг-дарыг бастырып каггы дег, карак-кулак чок шаап келген.» Байларныӊ бир-мөзүлеш овур-хевирин деӊнелге эӊ-не тода кылдыр көргүзүп турар. Феодалдарга  оруунга чаш уруг-дарыг бастырып каары-даа хамаан, а бир шоодай тараа  үнелиг дээн хоптак, харам, ажырымчы сеткили көстүп кээр.

А ядыыларныӊ коргар-сүртээр, эттедир, дорамчыладыр бир-мөзүлеш овур-хевирин Суваӊнын оолдарыныӊ коргуп халчып турганын чураан дараазында домакта деӊнелгеден көөр бис: «Ашактыӊ бичи оолдары, үнгүрүнче суг кудупкан күскелер дег, баш сугар чер тыппайн маӊнажып турганнар.»

Октябрь революциязыныӊ чалбыраажы феодалдарны канчаар мөгүдедип, девидедип турганын, арын-нүүрге дүүшпес кандыг- даа нүгүлдү кылып болурунга беленин адыгуузун малдыӊ кылдынынгларынга дөмейлээнинден көрүп болур: «Дүжүмет ийи солааны-биле өглерниӊ барба-савазын чиӊчерлеп каапкан, эмдик теве дывылаан чүве-биле дөмей-ле

Дараазында Суваӊ адашкыларны нүгүлдээни, ак солааннарныӊ оларны хилинчектеп турары, Ус-Аксынга эккелгени чогаалдын сюжеттиг шугумунуӊ шыпшык бажынга келгени-дынзыгыышкын, орус хлебтиӊ ачызы-биле Тарак-оолдун дезип үнгени, адазынын боолаттырганы, Араптан алышкыларныӊ тулчуушкунга киришкеш, тиилелгени чаалап алгаш, төрээн Кара-Суунга келгеш, тараа тарып амыдырап эгелээни-биле чогаалдыӊ болуушкуннарыныӊ оожургап батканы (чештиниишкини) болур. Бо эгелерде чогаалчы деӊнелгелерни ховар ажыглаан.

Төнчү сөс азы эпилог. Чаа Советтиг Тывага Суваӊ ашактыӊ оолдарыныӊ бажыӊдан кыра мурнакчы ажылчыннар болган. Оон  херечизи-  Тарак-оолдун Москваже делегация-биле кады чорааны. Тыва кижиниӊ бүдүүлүк амыдыралдан уштунгаш,  хостуг, чоргаар, бодунга бүзүрелдиг  кылдыр алдынар апарганын  поездиге Тарак-оол биле америк хамаатыныӊ  аразында чугаадан билип ап болур. «Фримэнниӊ байдалы баксырап эгелээн. Америк дээрги кодан чодазы ышкаш чоон таакпызын бурулаткаш олурупкан.» Мында кодан чодазы хире чоон үннүг таакпы - уе-шагныӊ сайзырап келгениниӊ бадыткалы. Тыва кижи  кандыг-даа омак-сөөктүг кижи-биле хостуг чугаалажып, чамдыкта тулдура, ыяттыра кааптары безин мыяда деп чүвени чогаалчы Фримэнни Тарак- оолдуӊ тулдуруптарындан, америк туристиӊ эпчок байдалга таваржы бээрин  деӊнелгенин дузазы-биле ойзу илереткен: « -Америк улуска силерниӊ аас-кежикти күзээнинерни дамчыдар мен-деп, Тарак-оолдун чугаазынын сөөлгүзү чокка чугаалааш, чырыктарын, хөл дузу кире берген чүве дег, ажырганып сыртылаӊнаткаш, шляпазын ужулгаш, америк дээрги тыва колхозчу араттыӊ мурнунга мөгейген.»

Москвадан ээп келген дораан, Тарак-оол Ус-Аксынга барып, орус өӊнүктеринге ужуражыр. Адазынын мага-бодунуӊ артынчызын кызыл партизаннар хөөрүнче көжүргеш, Тывадан апарганы тараазын адазыныӊ хөөрүнүӊ кырынче чажып каан. «… «Арат Суваӊ» деп атты бижээш, мындыг домакты, бышкан тараа ышкаш, алдын өӊнүг үжүктер-биле сиилбип бижип кааннар: «Тарааны камнаӊар, ол дээш амы-тынывысты берип чораан бис.» Бышкан тараа ышкаш алдын үжүктер-хүндүткелдиӊ эӊ-не дээди чадазын илередип турар, арат Суваӊ тараа-биле он оглун доруктуруп өстүрген, тараа оорлаан дээш шамга киргеш, амы-тынындан чарылган , хүндүткелге ол төлептиг. Маадырлыг өгбелеривистиӊ алдар-адын тараа ышкаш алдын-сарыг өӊнүг үжүктер-биле сиилбиир ужурлуг-даа бис.

Тоожуда деӊнелгелерни чүвени тода чуруурунуӊ эптиг аргазы кылдыр көрүп, чогаалчывыс оларныӊ дузазы-биле болуушкуннарны, овур- хевирлерин долу, чедингир кылдыр чуруп көргүскен. Ук тоожунуӊ дыл-домаан ам-даа сайгарып пөкпес бис. Чогаалда  деӊнелгелер ол үениӊ тыныжын хора соп турар кылдыр чедимчелиг ажыглаттынган.

Ажыглаан литературалар:

  1. К.Б.Куулар. К.-Э.Кудажыныӊ «Ыы» деп тоожузунуӊ лексиктиг онзагайы. //«Башкы», №1, 2000 чыл.
  2. С.С.Сүрүн-оол, С.Б.Байыр-оол. Тыва чогаал. 8- ки класстыӊ номчулга ному, Кызыл, 2001чыл.

Предварительный просмотр:


Подписи к слайдам:

Слайд 1

Муниципалдыг бюджеттиг ниити өөредилгени ң албан чери Та ң ды кожуунну ң Кызыл-Арыг ниити өөредилгени ң ортумак школазы «Чогаал кичээлдеринге техниктиг херекселдерни болгаш көргүзүг материалдарын ажыглаары » Тыва дыл болгаш чогаал башкызы Куулар Долаана Доржуевна

Слайд 2

Техниктиг херекселдерни болгаш көргүзүг материалдарын ажыглаарынын сорулгалары: Ѳѳреникчилерни чогаал делегейинче хаара тутпушаан, чечен чогаалдарны системалыг номчуурунга, номга ынак болурунга, ооң дугайында бодалын шын, тода илередип, сайгарып билиринге, номчаан, кѳрген чүүлүн шын хүлээп алырынга база билиринге чаңчыктырары,аудитория мурнунга бодун алдынып, арнын чазыктырары.

Слайд 3

Техниктиг херекселдерни болгаш көргүзүг материалдарын ажыглаарыны ң принциптери: Уругларның хар – назынынын аайы-биле, сонуургалын барымдаалаар.Техниктиг херекселдер болгаш көргүзүг материалдары ѳѳреникчилерге билдингир, тода болур ужурлуг. Техниктиг херекселдер болгаш көргүзүг материалдары класска ѳѳренген материалдар-биле сырый харылзаалыг болур. Боттуг амыдырал-биле сырый харылзаалыг болурун башкы үргүлчү утпаза эки,чүге дээрге үе-шагны ң хөгжүлдезиниң аайы-биле уругларның сонуургалдары база өскерлип турар, чаа чүүл угаанынга танмаланып артып калыр.

Слайд 4

Кичээлге ажыглаар техниктиг херекселдер: 1.ПК азы ноутбук 2.Проектор 2.Проигрыватель 4.Магнитофон 5.Кодоскоп 6.Фонохрестоматия 7.Эпидоскоп 8.Автосвито

Слайд 5

Кичээлге ажыглаар көргүзүг материалдары: 1.Чуруктар 2.Схемалар 3.Альбомнар 4.Пластинкалар, кассеталар 5.Кроссвордтар,анавордтар, чайнвордтар 6.Оюннар 7.Карталар 8.Портреттер болгаш оон-даа өске.

Слайд 6

Техниктиг херекселдерниң болгаш көргүзүг материалдарының ундезини: 1.Башкының бодуну ң чогаадып кылганы көргүзүг материалдары. 2.Ѳѳреникчилерниң чогаадып кылганы көргүзүг материалдары.

Слайд 7

Техниктиг херекселдерниң болгаш көргүзүг материалдарының ажыглалы: 1.Массалыг 2.Бөлүктерге 3.Бот-хуузунда

Слайд 8

1.Массалыг ажыглалдын техниктиг херекселдери болгаш көргүзүг материалдарынын ажыглалы: 1. Будун класска ажыглаар. 2.Школанын шупту оореникчилеринге ажыглаар. 3.Кожуун азы республика чергелиг ажылдарга ажыглаар.

Слайд 9

Техниктиг херекселдерниң болгаш көргүзүг материалдарының болуктерге ажыглалы: Кичээл уезинде бичии болуктерге ажыглаар. Кадыкшылынын аайы-биле тускай болуктун уругларынга ажыглаар. Болгумнер ажылдарынга ажыглаар.

Слайд 10

Техниктиг херекселдерниң болгаш көргүзүг материалдарын уруг бурузунге бот-тускайлан ажыглаары: Уругларнын боттары номчууру, улустун аас чогаалын чыыры, бот чогаадылга ажылын бижиири, кѳрген чүүлдеринге үнелел бижиир, номчукчунуң дневнигин чорудары, номчаан чогаалынга хамаарыштыр кроссвордттар тургузары, номчаан чогаалынга хамаарыштыр чуруктар чурудары, чогаалчыларнын чогаадыкчы намдарынга хамаарыштыр презентациялар кылыры.

Слайд 11

Туннел. Чогаал кичээлдеринге уругларнын назы-харынга, сонуургалдарынга, кичээлдин темазынга таарыштыр шилип ажыглаан чаа шагнын техниктиг херекселдери болгаш коргузуг материалдарынын моорейин республиканын тыва дыл ,чогаал башкыларынын аразынга эрттирери негеттинип келген деп туннелге келдивис.Чыгдынган материалдарны тускай чыынды видео, аудиобижидилгелелер, номнар, альбомнар кылдыр ундурери чугула. «Хой баш чангыс баштан дээре» дижир болгай, ынчангаш бо талазы-биле ажыл ам-даа ургулчулевишаан.

Слайд 12

Дыннаанынар дээш, четтирдивис! Чогаадыкчы чедиишкиннерни кузедивис!


Предварительный просмотр:


Подписи к слайдам:

Слайд 1

«Тыва дылга мактал» Тыва дыл хүнүнге тураскааткан 5-11 класстар аразынга мѳѳрей

Слайд 2

I чада – Командалар таныштырылгазы Класс бурузунден 5-5 оореникчи болук болуп алгаш, моорейге киржир. Болуунун адын, кыйгырыын таныштырар.

Слайд 3

II чада – Айтырыг-харыы Болуктерге айтырыг салырга, шын харыызын бээр, харыылап шыдавайн баар болза, сан ажылдап алыры-биле оске болук харыылап болур.

Слайд 4

1. Ниити билиглер. 5-6 класстарга айтырыг Ийи ун илередир состерни айтыр. А) хая, езу, дугую, оек; Б) чаъс, чуък, чоъп, каът; В) сыын, чаак, каар, уургене

Слайд 5

7 класстарга айтырыг Хамаарылга хевиринде чуве аттарын тодарадынар: А) тайганын, хевистин, аалдын; Б) тайгавыс,хевизи, аалы; В) тайгала, хевистиг, аалда.

Слайд 6

8 класстарга айтырыг Укталган хевиринге кадыг демдек (ъ) биживес, укталбаан хевиринге ъ демдек бижиир состерни айыт. А) каътта, аъдын, оъттуг, эъткир; Б) чаъска, дуъште, чоъву, аъш-чемни, чуъкту; В) баш, орт, одек, дааш.

Слайд 7

9 класстарга айтырыг Куштелдирер чадада демдек аттарын тодарат. А) аккыр, сап-сарыг, дыка чараш; Б) когулдур, шыксымаар, чугажак; В) чайгы, хаттыг, куску, часкы.

Слайд 8

10-11 класстарга айтырыг Укталган чуве аттарын тодарат. А) асфальт, банк, конспект; Б) сараатка, аргадан, кижилер, шынаазы; В) бижик, аргыкчы, идегел, даянгыыш.

Слайд 9

2. Фразеологизмнер делегейи . 5-6 класстарга айтырыг Бердинген состерге фразеологизмнерден тывынар: А) Томаанныг- Б)Кортук-

Слайд 10

7 класстарга айтырыг Бердинген быжыг сос каттыжыышкыннарынын антонимнерин ада. А) уйгу токтур – Б) дон баарлыг – В) кара сагыштыг – Г) холу бош –

Слайд 11

8 класстарга айтырыг Бердинген быжыг сос каттыжыышкыннарынын синонимнерин тып. А) кызыл дустаан – Б) Хырны тотса-даа, Караа тотпас - В) Узун эдек бутка ораажыр, Узун дыл башка ораажыр -

Слайд 12

9 класстарга айтырыг Бердинген состерге тааржыр быжыг сос каттыжыышкыннарын тып. Дозээр, ожежир, томаанныг. А) бажын ооруп алган, ыдынын кежин андара кедер, чыткан хой тургуспас; Б) изин базар, ак хар ашкан, бажы курттуг; В) бажы каткан, баш миннир, чези костур.

Слайд 13

10-11 класстарга айтырыг Орус дылда бердинген сос каттышыышкыннарынга тыва дылда утказы чоок фразеологизмнерден тывынар . А) тише воды, ниже травы – Б) большое сердце – В) держать язык за зубами -

Слайд 14

3. Морфология ораны. Команда бурузу бердинген схемага торээн школавысты алгап- йорээген сос каттыжыышкыннарындан чогаадынар . Демдек ады+ чуве ады Чуве ады+ кылыг созу

Слайд 15

4. Синквейн Синквейн – 3 одуруглуг домак тургузар. 1 одуруг – 3 демдек ады; 2 одуруг – 1 чуве ады; 3 одуруг – 3 кылыг созу; 4 одуруг – домак;

Слайд 16

Чижээ: 1 одуруг – эргим, торээн, ынак; 2 одуруг – дылым; 3 одуруг – чоргаарланып чор мен,ыдыкшыдып чор мен, камнап чор мен ; 4 одуруг – Эргим торээн ынак дылым, чоргаарланып чор мен, ыдыкшыдып чор мен, камнап чор мен!

Слайд 17

Онаалгазы – синквейн чогаадыр . 5-6 класстарга- торээн чурт дугайында ; 7 класстарга- ава дугайында ; 8 класстарга - найырал дугайында ; 9 класстарга – ада дугайында ; 10-11 класстарга – тыва дыл дугайында .

Слайд 18

III чада– Тыва дылга реклама Команда бурузу янзы-буру аргаларны ажыглап тургаш, торээн дылын алгап-мактап рекламалаар. 2-ги планнын киржикчилери туруп болур.

Слайд 19

IV чада – «Болбас тенек бодун мактаар». Янзы-буру аргаларны ажыглап тургаш, чечен чогаалдын бир маадырынын овур-хевирин тургузуп, мактаар. 2-ги планнын киржикчилери туруп болур.

Слайд 20

V чада «Аас чогаалынын аалынче аян-чорук » 5-6 класстар : «Эжишкилер найыралы эртине дагны тургузар» 7 класстар: «Сагыш бакта сайзыравас » 8 класстар: «Кежээнин мурнунда- хунду, чалгаанын мурнунда- кочу» 9 класстар: «Аалга кирген кижи аяк эрии ызырар,арга кирген кижи саат дайнаар» 10-11 класстар: « Торел билбес- турээр, тоогу билбес –тоорээр»

Слайд 21

Туннел сос Торээн дылывыс – байлаавыс, Торээн дылывыс – кучулуг чепсээвис.

Слайд 22

Моорейге идепкейлиг киришкенинер дээш, улуу-биле четтирдивис!!! Торээн дылынарга ынак болунар, унелеп чорунар!



Предварительный просмотр:

Муниципалдыг бюджеттиг ниити өөредилгениң албан чери

Таңды кожууннуң Кызыл-Арыг ниити өөредилгениң ортумак школазы

« Чүгүрүк Сарала»-баштайгы тыва роман»

Монгуш  Кенин- Лопсаңның « Чүгүрүк Сарала»

деп романынга чаа тема тайылбырының ажык кичээли

Кызыл-Арыг ниити өөредилгениң ортумак

 школазының тыва дыл болгаш чогаал

 башкызы Куулар Долаана Доржуевна

Кызыл-Арыг

Тема: М. Б. Кенин- Лопсан « Чугурук Сарала»-

баштайгы тыва роман

Сорулгалары:

  • «Чугурук Сарала» деп чогаал- биле таныжар, оон тыва                 литературада ээлеп турар туружу, тема, идеязы- биле таныштырар;
  • Тыва чогаалдын тоожу жанрынын баштайгы сайзыралы- биле таныштырбышаан, чогаалга сонуургалын бедидер; аът- биле холбашкан делегей коруушкунун сайзырадыр;
  • Аас, бижимел чугаа сайзырадылгазы

         Дерилгези:

                  1) Плакатта улегер домактар

                            2) Осур-оол Монгуш «Чугурук Сарала» // «Шын», 2005 ч. Февраль 26.

                          3) Чогаалчынын хорек чуруу

                          4) Хронологтуг календарь

                          5) Ыры «Эзир- Кара»(созу Ч.Кара- Куске,аялгазы «Дамба- Доржу Саттыы).

Чорудуу:

I.Организастыг кезээ

                                                       1) Мендилежир

                                                        2) Кичээлдин тема, сорулгаларын таныштырар.

    II.Чаа тема тайылбыры

                                                        1.Башкынын созу

      Тыва литературада онзагай уннуг, чогаалдарынын чончузу- биле оскелерниинден онзагай ылгалдыг, ТР- нын культура уран- чуулунун сайзыралынга улуг- хуузун киирген болгаш киирип чоруур чогаалчы бар. Ол делегейнин дириг эртинези, улустун чогаалчызы хундулуг аттарнын эдилекчизи, Хондергейнин оглу М.Б. Кенин- Лопсан- дыр. Оон «Чугурук Сарала» деп чогаалы тыва чечен чогаалда шылгарангай дээн романнарнын санынга хамааржыр.

     Бир эвес С. Сарыг- оолдун «Ангыр-оолдун тоожузу»- тыва чоннун тоогузунун «энциклопедиязы» болза, а М. Кенин- Лопсаннын «Чугурук Саралазы» - боттун амыдыралдын корунчуу, чоннун эрткен оруунун бадыткалдыг тоогузу болур. Ынчангаш, эргим оореникчилер база олуржуп турар башкылар, богунгу кичээливиске М.Б. Кенин- Лопсаннын «Чугурук Сарала» деп романы- биле таныжып, бижиттинген тоогузунун онзагайын чугаалажыр-дыр бис.

      Бистин ооренип таныжарывыс роман тыва литературада анаа- ла роман санын эжелеп турар  эвес, а роман жанрынын эн- не баштайгы эгезин салган «дун» чогаал болгаш чырык черге бодарап келгеш, белен эвес салым- чолду чурттап эрткен. Ам Осур- оол Монгуштун «Чугурук Сарала» деп «Шын» солунга унген шулуу- биле кичээнгейлиг таныжып корээлинер. «Чугурук Сараланын» чажыттарын, канчап билир, моон билип аптар чадавас бис (Слайд коргузер).

«Чугурук Сараланын» бижиттинген тоогузу

           М. Б. Кенин-Лопсан 1947 чылдан 1952 чылга чедир Ленинградтын (Санкт-Петербуг) Куруне университедин чоон чук факультединге ооренип тургаш, «Чугурук Сараланы» бижип доозупкан турган. Ук романын ооренип турганы университеттин литератор эртемденнеринге коргускен. Жирмунский деп эртемден мындыг унелелди берген: «Этот роман навечно» («Назын билбес роман-дыр») дээн. А. Наделяев: «Поздравляю вас с выходом на свет вашего первого романа». 1952 чылда университетти доозупкаш, торээн Тывазынга ээп чанып келген. Кандыг-даа чогаал чырыкче унеринин бетинде, Тыванын чогаалчылар Эвилелинин баштаар черинге ийикпе азы чурттун баштаар черинге хынылданы эртер, чопшээрелди алыр турган. Ол уеде С. Тока баштаан даргалар «Чугурук Саралага» хамаарыштыр хирлиг, кара бодалдарны удаа-дараа чугаалап турган:  «Тыва чоннун дайын мурнундагы амыдыралын долузу-биле коргузер бодаан, ынчалза-даа ону ынчалдыр когуспээн, социал чорулдээлер кошкак, романны тондурбээн».

               Чуге «Чугурук Сараланы» кызагдап турганыл? Чуге дизе ол уеде С. Токанын «Араттын созу» деп чогаалын тыва литературада баштайгы роман деп санап турган. Ынчаарга, бир талазында, С. Тока бодунун алдар-адын, чогаалын бирги черге салыр дээн эжелекчи болгаш бирги черге туруксаан сеткили-биле «Чугурук Сараланы» кызып-кыйып турганы ол чадавас. Ол кызагдаашкыннын соолунде, он ийи чыл эрткенде, бир мун тос чус алдан беш чылда М. Кенин-Лопсан романын «Улуг-Хемнин шапкыны» деп ат-биле тускай ном кылдыр ундурген.

                «Чугурук Сараланы» долгандыр болган шуугаашкыннар тодузу-биле читкен соонда, чогаалчывыс романынга баштайгы адын эгиткен. Ынчангаш «Чугурук Сарала» деп аттыг чогаал- тыва литературада баштайгы роман деп санаттынып турар.

«Чугурук Сараланы» кол утказы

                     Делегей литературазында Ч.Айтматовтун «Сараланын салымы»,Л .Толстойнун «Холстомер» дээн ышкаш чогаалдарда чугле аъттын овур-хевирин чуруп коргускен  болза, «Чугурук Саралада» ындыг эвес.

                     Романнын маадырлары - ТАР уезинин араттары, темазы-оларнын амыдыралы, ажыл-херектери.  Романда болуушкуннар боттуг амыдыралдан алдынган.

Чогаалдын кол маадыры Саадактын прототиви Сат Сандак деп арат болур.

                     Ада-чуртун Улуг дайыныын уезинде  ТАР-нын арат чону ССРЭ- ге, маадырлыг Кызыл шеригге дузалаар дээш кайы- хире карак-кызыл дун-хун чокка ажылдап турганынын дугайында романда бижээн.Саадак- бергелерге ундаравас, оларны куш-ажылы-биле ажып-тиилеп чанчыккан, угаанныг арат. Эртем-билии чок-даа болза, чоннун чаагай чанчылдарын,кижинин толептиг шынарларын синирген маадыр болур.

                     Саадактын эргелиг эжи , малы бар . Ол болза Сарала. Ол чарыштарга мурнунче чангыс-даа аьт эрттирбээн , ээзинин сиген, тараа ажылдарынга кол дузалакчызы. Фронтуже эки аьттар шилип эгелээрге ,Саадак амы-тыны дег унелиг Саралазын белекке чорудупкан.

Роман 3 номдан тургустунган:

1.«Частын кыдыраажы »

2.«Ынакшылдын кыдыраажы »

3.«Салымнын кыдыраажы »

III.Быжыглаашкын.

1.Улегер домактар- биле ажыл

                                              «Эштигде- эки, аъттыгда- амыр»;

                                              «Эки аът- эр кижинин эжи»;

                                              «Эш чокта- кут чок, аът чокта- бут чок».

                             (оореникчилер улегер домактарнын  уткаларын сайгарып чугаалаар)

                      Тыва кижинин чажындан- на амыдыралы аът- биле тудуш. Коште- душте авазы чаш толун кавайы- биле унгерип алыр. Чаш толунун озуп олурар аайы- биле авазы баштай мурнунга, оон сооонда эзер соонга ушкарып чоруур апаар. Бичии кижи союп каан чыткан эзерни мунуп, чуген, чулар, кымчы- биле ойнап эгелээр. «Аът» болуп ойнаар. Эзер бажындан туттунуп, ыдык- челден сирбектенип, чааш аъттарны мунуптар апаар. Эзенгиге бут чедерге- ле, эр болганы ол. Ынчангаш тыва кижи аътка ынак, ону ырлап, алгап, кожамыктап чоруур.  

2. Викторина

1. Аът дугайында кандыг ырлар, кожамыктар билир силер?

2. Аът деп состун синонимнерин аданар.

3. Аътты сарыг шажында болгаш ТР- нын Ыдык демдээнде кандыг уткалыг хереглеп турарыл?

                                                          3.Турнир

                Классты 2 болукке узуптер, онаалгаларлыг чагаа хаптарын шилиир. Тода, долу, шын харыыларлыг болукке «5» демдекти салыр.

1-ги чагаа  хавында онаалгалар

1. Чылгы мал- биле холбашкан тыва чоннун езу- чанчылдарын аданар

2. ТАР уезинин сурагжаан чугурук аъдын аданар (тоогузун чугаалаар)

3. Малдын он- чузунун, аажы- чанын барымдаалап адаан аттарындан аданар.

4. Чылгы малдын аажы- чанынга хамаарыштыр бодалдарынар

2-ги чагаа хавында онаалгалар

1. Амгы уеде аът- биле холбашкан байырлалдар, оюннарны аданар

2. Малдын чоруктары кандыг болурул?

3. Малдын дериг- херекселдерин аданар.

4. Малга хамаарышкан езу- чанчылдардан чугааланар

4.Словарьлыг диктант.

«Аът» деп состун тывылган тоогузу

                Аът деп сос турк дылдын укталган. Ол сос бугу турк дылдарда бар. Эртемденнернин санап турары- биле алырга, аът кижиге 5000 хире чылдарнын иштинде эн кол транспорт бооп келген (М.Х.Манай- оол. Улуг- Хорумнун чажыттары. Кызыл, 1995 чыл).

                                                             5.Туннел

                 М.Кенин- Лопсаннын «Чугурук Сарала» деп романынын бижиттинген тоогузу, эрткен оруу, утказы- биле танышпышаан, ыдыктыг малывыс- аъттын дугайында билир, билбес айтырыгларывысты сайгарып чугаалаштывыс. Ол уеде, 40-50 чылдарда,  бугу  чуртка ханныг репрессия чылдары турганын билир  бис. Кижилерни « орус» деп состу  адапканы дээш ийикпе азы лама- хам кижинин угу- салгалы дээш актыг черге тудуп- хоругдап, «контр» деп коргунчуг атты тыпсып турган. Ындыг салым литератураны база оюп эртпээнин «Чугурук Сараладан» билип алдывыс, уруглар. Ол 13 чылдын нуурунде кандыг- ла – бир дарганын столунун иштинге чыткан. А чырыкче унген дораан 100-100 номчукчунун сонуургалын хаара тудуп, ооредилге номнарында безин унуп келгени оорунчуг. Чогаалды келир кичээлден эгелеп номчуп таныжып эгелээр бис

V. Хогжумнуг уделге.

Созу Ч.Кара- Кускении, аялгазы Д.Саттыы «Эзир- Кара»

VI. Онаалга бээри

1.Романны номчуур,дылынын уран-чеченин сайгарар;

2.Чогаадыг-боданыг «Баштайгы тыва роман чогум кайызыл…»

VII. Демдектер салыры.

Ажыглаан литература:

  1. Б.Казырыкпай. Эр чол. Кызыл, 2003
  2. М.Кенин- Лопсан. Тыва чоннун бурунгу ужурлары. Кызыл, 2002
  3. О.Монгуш. Эзир- Кара. ( «Шын» 2005, декабрь)
  4. «Матпаадыр»
  5. Лекция кыдырааштары

Предварительный просмотр:


Подписи к слайдам:

Слайд 1

Муниципалдыг бюджеттиг ниити өөредилгени ң албан чери Та ң ды кожуунну ң Кызыл-Арыг ниити өөредилгени ң ортумак школазы Сылдыс шагы «Салчак Тока- Тываны ң улустуң чогаалчызы» (10-11 класстарга мөөрей) Кызыл-Арыг ниити өөредилгени ң ортумак школазыны ң тыва дыл,чогаал башкызы Куулар Д.Д. тургускан.

Слайд 2

I -ги тур С.К.Тока чуу чылында торуттунгенил? а) куске; б) инек; в) улу. 2. С.К.Токанын кырган-ачазы кайы чер чуртугул? а) Каа-Хемнин Дерзиг-Аксы; б) Тожунун Тоора-Хем; в) Монгун-Тайганын Мугур-Аксы. 3. С.К.Токанын иезинин шын ады кымыл? а) Салчак Тас-Баштыг; б) Кол Куштунгу.

Слайд 3

4. Тас-Баштыг каш уруглугул? а) 4 б) 5 в) 7 5. С.К.Токанын баштайгы чогаалынын ады? а) «Каргыга чорааным» б) «Мээн сактыышкыным» в) «Кинчини чаа шапканы» 6. «Араттын созунде» Мерген хем кайы хемче агып чыдарыл? а) Улуг-Хем б) Каа-Хем в) Бии-Хем

Слайд 4

II -ги тур «Араттын созу» каш дылче очулдурттунганыл? а) 30 б) 26 в) 23 2. С.Тока КУТВ-ту каш чылда доосканыл? а) 1929 б) 1927 в) 1925 3. С.Тока кайы сылдыстын адаанга торуттунгенил? а) Меркурий б) Сатурн в) Марс

Слайд 5

. Кымнын портредил, тодарадынар «… бедик, тырын сынныг, чоон кара чаштыг, кирбии карангы кашпал ышкаш сагындырар болза-даа, карактары чырып кыпкан шолбан ышкаш чидиг, откут» а) «Араттын созунде» Албанчынын б) «Араттын созунде» Веранын в) «Араттын созунде» Тас-Баштыгнын 5. «Борулерни аннаары» деп чогаалда Улуур-Херел кандыг боолугул? а) дуурге б) бырдаан в) винтовка

Слайд 6

III -ку тур С.Тока каш харлыында байларга холечиктеп эгелээнил? а) 6 б) 12 в) 9 2. С.Токанын ынак чогаалчызы: а) М.Горький б) Н.Доможаков в) М.Шолохов 3. «Араттын созу» деп трилогиязынын I -ги ному дээш автор кандыг шаннал алганыл? а) ССРЭ-нин Куруне шанналы б) Тыва АССР-нин куруне шанналы в) Тыва АССР-нин улустун чогаалчызы деп атты

Слайд 7

4. Кымнын портреди-дир, тодарадынар «Олбук кырында баскактанып олуруп алган, мойнун куду дери токтуп баткан, дери бусталган, арны кызыл кос дег апарган, тонунун моюндуруу тарлаанындан ышкыштап, суттуг шайын аартап олурар. … холдарында хой тожу ийикпе, азы ужа тудуп алган, эъдин сыырып, канчаар-даа аажок амданнанган, … шыдаар аргажок ышкымнаан олурар» а) «Араттын созунде» Даш-Чаланнын б) «Донгур-оолда» Семис-Ламанын в) «Араттын созунде» Тожу хелиннин 5. Улуур-Херел биле Чамыян чангыс черге каш боруну боолаарыл? а) 2 б) 3 в) 5

Слайд 8

IV -ку тур С.Тока кайы торел болуктен унгенил? а) Бараан б) Иргит в) Кол 2. С.Тока кандыг аарыгдан чок апарганыл? а) хан базыышкыны б) чигир диабеди в) чингелээр 3. Чогаалчы каш ажы-толдун адазыл? а) 3 оол, 2 кыс б) 1 оол, 3 кыс в) 4 оол, 1 кыс

Слайд 9

IV -ку тур 4 . С.Тока «Араттын созун» каш чыл иштинде бижип келгенил? а) 20 б) 25 в) 15 5. С.Токанын ыры апарган шулуунун ады? а) Мерген-Хемим б) Калдак-Хамар в) Кызыл хоорай 6. С.К.Тока чуну аннаарынга ынак чорааныл? а) дилги б) кундус в) бору

Слайд 10

V -ки тур Тиилекчи-биле оюн «Араттын созунун» 3 номунун бижиттинген чылдары? С.Токанын шанналдары, алган аттары ?

Слайд 11

Тиилекчиге -алдар, ойнакчыларга- чедиишкинни кузедивис!


Предварительный просмотр:

Предварительный просмотр:


Предварительный просмотр:

Муниципалдыг бюджеттиг ниити ооредилгенин албан чери                                                                                            Танды кожууннун Кызыл-Арыг ниити ооредилгенин ортумак  школазы

«Келир уеже базым»                                                                                                                                              эртем- практиктиг конференция

Шинчилел ажылынын темазы:                                                                                                                                      «Салим Сурун-оолдун «Озалааш хем»                             деп чогаалында таарымча чок маадырны                                                                           чуруп коргускен состер»

 Кызыл-Арыг ортумак ниити                                                                                                             ооредилге школазынын 8-ки клазынын                                                                                                   оореникчизи Ортунай Ая кылган.                                                                                                      Удуртукчузу: Кызыл-Арыг  ортумак                                                                                                            ниити ооредилге школазынын                                                                                                                            тыва дыл, чогаал башкызы Куулар Д.Д.

Кызыл-Арыг-2015 чыл

Допчузу

  1. Киирилде __________________________________________________________3

  1. Таарымча чок маадырны чуруп коргускен состернин сайгарылгазы_________4-7

  1. Туннел_____________________________________________________________8

  1.  Ажыглаан чогаал ному_______________________________________________9

  1. Кызырылдалар данзызы ______________________________________________10

Киирилде

           Бистин шинчилел ажылывыстын темазы «Салим Сурун-оолдун «Озалааш хем» деп чогаалында таарымча чок мааадырны чуруп коргускен состер». Бистин ажылывыстын шинчилээр объектизи- таарымча чок маадырны чуруп коргускен состер.

           Ажылывыстын сорулгазы- чогаалда таарымча чок маадырны чуруп коргускен состерни тодарадыры. Сорулгавысты чедип алырда, кылып чорудар ажылдарывыс:

  1. Таарымча чок маадырны чуруп коргускен чурумалдарны чогаал иштинден ушта бижиир;
  2. Ушта бижиттинген чурумалдарны темалыг болуктерге хуваар;

а)  таарымча чок маадырнын эт- севинге хамаарылгазын илереткен чурумал;

б)  таарымча чок маадырнын сонуургалдарын чуруп коргускен чурумал;

в)  таарымча чок маадырнын даштыкы хевир-дурзузун чураан чурумал;

г)  таарымча чок маадырнын чурттап орар оран- савазынын чурумалы;

д)  таарымча чок маадырнын оске кижилерге хамаарылгазын коргускен чурумал.

  1. Хувааттынган темалыг болуктээшкиннернин иштинден таарымча чок маадырнын овур-хевирин тургузуп, тодарадып турар состерни тывар;
  2. Тыпкан состер  маадырнын аажы- чанынын кандыг талаларын чуруп коргузеринге ажыглаттынып турарын тайылбырлаар,  авторнун ындыг состерни чуге ажыглаанын сайгарып тургаш, маадырнын овур-хевирин бугу талазы- биле тодарадып  ундурер.

Ажылывыстын чаа чуулу-  «Озалааш хемнин»  таарымча чок маадырынын дугайында  сайгарылга ажылы-биле  номчуп танышпаан бис, ынчангаш бо ажыл тыва чогаалым башкызы-биле кылган  шенелде сайгарылгавыс болур . Ажылдын чугулазы-ооренип турар чогаалдарывысты хандыр билип алыр дизе, оларнын дыл- домаан сайгарып, ында овур-хевирлерни состун дузазы- биле ажыдып, тодарадып ооренири чугула.

Ажылывыстын ужур- дузазы- 8-ки класстын чогаал кичээлинге С.Сурун- оолдун «Озалааш хем» деп чогаалынын маадырларын сайгарып тургаш, ажыглап болур.

Ажылывыс киирилде, кол , туннел кезектерден, ажыглаан чогаал номунун, кызырылдаларнын данзызындан тургустунган.

Таарымча чок маадырны чуруп коргускен                                                   состернин сайгарылгазы

 Тыванын улустун чогаалчызы Салим Сазыгович Сурун-оолдун «Озалааш хем» деп чогаалы-биле сески класска  танышкан бис. Ында чук-чугунден кижи болган эрте албас, орук-чирик чок бедик сыннар мунгаштап алган турар Ак деп озалааш хемнин эриин чурттаан араттарнын амыдырал-чуртталгазын чуруп коргускен. Актын чурттакчыларынын кайы- даа чук-биле харылзаазы барык узук,оларнын кулаа дулей, кара согур чуве дег, делегей кырында хамаанчок, боттарынын кожуунунда чуу- даа болуп турарын  билбес, удаан кижилер дег чурттап чорааннар. Оларнын мээ- медерелинге Октябрь хувискаалынын, Лениннин дугайында медээлер орай-даа бол домей- ле шургуп кирип келген. Байлардан хамаарышпайн, оларга базындырбайн, хостуг чурттаары- тыва- даа, орус- даа араттарнын кузел- соругдалы. Ынчаарга, байлар биле бодуун чоннун аразында харылзаа душкуурээн.

             Чогаалды номчуштуг болдуруп турар чуул-  таарымчалыг (Узун-Анчы,Арган-оол, Хуралбай) болгаш таарымча чок маадырларнын (Думчук-Кожай, Мыкылай) аразында чорулдээлиг харылзаалар.Ниитилелге кайы-даа уеде толеп чок, мозу чок кижилер тургулаан. Оларнын аажы-чанында шоодунчуг, каттырынчыг, бир чамдыкта коргунчуг, багай талаларны эскерип каар бис. Олар,чогаалга болза, чогаалдын утказын ханыладып, солун болдуруп  чоруур  маадырлар болур. Ынчангаш  бо шинчилел ажылывыска «Озалааш хемде» таарымча чок маадырларнын бирээзи- Думчук-Кожайны шилип ап, оон овур- хевирин сайгарар сорулганы мурнувуска салган бис.

            Думчук-Кожай- чогаалда кол болгаш солун маадырларнын бирээзи.Чогаалдын оске маадырларынын ажыл-амыдыралы, салым-чолу кожайдан дорт хамаарылгалыг, болуушкуннар оон бодун болгаш одээн долгандыр болуп турар. Ол- Баян-Колдун кол улуг байы.

             Оон овур-хевирин чуруурда, чогаалчынын кандыг состер ажыглаанын, ол состер маадырнын аажы- чанынын кандыг талаларын тайылбырлап чоруурун сайгарып тургаш, Баян-Колдун улуг байынын мозу- будужун тодарадып ундурер ужурлуг бис. Ону кылырда, баштай, чогаал иштинден кожайга хамаарышкан чурумалдарны ушта бижигилеп алган бис. Ук чурумалдарны дараазында болуктерге хуваап ,  оларнын иштинде онзагай состерни сайгарар бис.

 

I . Кожайнын бодунун эт- севинге хамаарылгазын илереткен чурумал:

       …Боо болза, шынап- ла, кожайныы. Ону шаг- шаанда бир садыгжы татардан шары- биле садып алган чуве- дир. Оозунга кожайнын харамы чуден артык: коску черге тургуспас, оске кижиге- даа тудуспас. Боонун дээри- даа сагыш-ла, эки анчы кижи болза, будун чылда эът успес. Харалаан, Думчук-Кожай аннап билбес. Оон уламындан ан эъди чиксей бергенде, сыын мыйызынын уезинде азы аалынга аалчылар келир деп барганда, чугле Узун-Анчыны айбылаар, чамдыкта далаштыг апарганда, аъдын- даа мундуруптар, харын-даа хунезинин- даа бериптер. А Узун-Анчынын аннаары ол сумуга алдаржаан.Ол чорупкан соонда, аашкынза- даа ажырбас: куруг келир деп ужур чок, ээзинин хереглээн шаа- биле эндере- ле эккээр, сугар- шыгжаар чер-даа, барба-сава-даа чедишпейн баргылаар.

           Ол хиреде кожайнын покпези кончуг. Ашак аалче кирип олурда- ла, Думчук-Кожай уткуй маннай бергеш, шыптак карактары- биле анчынын чуктеп алган олчазын эргилдир коргулей каапкаш, чуну олурдун-даа дивес, дурген-не боозун алдыртып алыр. Оон соонда чажырыптар.Бир эвес ону чыткан черинден уштуп, оон- биле бержи бээр болза, шорузу: кымчы-савааш сыынайны-ла бээр, эът-кешке салаа -салаа дег куржангылар чергелештир чыдыптар. Оон ужун ону тудар кижи чок- шупту коргар…(арын 89-90,ТЧ)

          Устунде чурумалдан болбас хевирде кылыг состеринин арбын хереглеттингенин эскерип каар бис. Чуге ол кылыг состерин автор  колдадыр ажыглаааныл? Чуге дизе, ук кылыг состери маадырнын аажы- чанынын кадыг-ла-бир талазын ажыдарынче угланган деп санап турар бис:

  1. Харам деп утканы илереткен кылыг состери: коску черге тургуспас; оске кижиге тудуспас; алдыртып алыр; чажырыптар.
  2. Кожайнын ажыл кылып чанчыкпаанын коргускен : аннап билбес.
  3. Оске кижинин ажылын, кызыл дерин унелеп билбес, кижилерни дора коор деп утканы илередип турар  кылыг состери: покпези кончуг; чуну олурдун- даа дивес.
  4. Бодунга ажыктыг чуве кылдырар деп барганда,  харам чок апаар деп уткада хереглеттинген состер: чиксээр,айбылаар, мундуруптар, бериптер.
  5. Бай кижинин эди кучулуг, шынарлыг болур ужурлуг деп чувени коргускен состер: эът успес (боо).
  6. Кожайнын каржы-хажагайын коргускен: кымчы- савааш сыынайны- ла бээр, салаа- салаа дег куржангылар чыдыптар. Мында кожай кижилерни эттеп-эриидээрде, чангыс херексел- биле эвес, а холунга туттунганы-биле-ле  кагар- согар деп утканы кымчы-савааш деп нарын чуве ады, кам-хайыра чок улдаар, согар деп утканы салаа- салаа дег куржангылар деп каттыжыышкын коргузуп турар.

Кожайнын шары ортектиг боозунга хамаарылгазындан оон харамын, ажыл кылып чанчыкпаанын, оскелернин ажылын унелеп билбезин, бодунга ажыктыг чуве кылдырар деп барганда, харам чок апаарын, каржы-хажагайын 19 состун дузазы- биле тодарадып алдывыс.

II. Кожайнын сонуургалдарын чуруп коргускен чурумал

       …Думчук-Кожайда кевин-херекчок чуве ужурунда, ырак чер барып, чиде бээр чан чок. Чугле сыын мыйызынын уезинде, боду аннавас-даа болза, анчылар эдертип алгаш, тайга унеринге ынак. Ынчаарга Сегитмаага туруп алгаш, он-он хонуктарда чидип, аалынга келбестеп турганын чон билир… (арын 90,ТЧ)

  1. Кожайнын ырак-узак черлер шоолуг чорбас, чугле чугула херектигде чер чоруур, олутпай чоруун коргускен состер: кевин-херекчок, чиде бээр чан чок.
  2. Тайга унуп, аннаарынга сонуургалдыын коргускен каттыжыышкыннар: анчылар эдертир; тайга унеринге ынак.
  3. Аныяк, чараш херээжен кижилерге ынагын коргускен состер: чидер, келбестээр.

Думчук-Кожайнын олутпайы, (боду боо боолап билбес-даа болза) аннаарынга сонуургалдыы, аныяк,чараш херээженнерге ынагы 12 состун дузазы-биле тодараттынган.

III. Кожайнын даштыкы дурзу- хевиринин чурумалы

…Кожайнын чугаазы чассыг, чогум хааш эвес: думчуу андарык, оон уттери онгак кара кылдыр костур, а чогум ортузу, эзер ышкаш, узук- боолук кылдыр кертийип кире берген. Оон ужун-на боор, чон ону Думчук-Кожай деп шолалап алган…(арын 95,ТЧ)

  1. Чассыг деп демдек ады кожайнын чугаазынын аянын коргузуп турар;
  2. Кожайнын арын-шырайында оске кижилерден ылгалдыг костур кезээ- думчуу болуп турарын коргузерде, автор андарык, онгак кара деп демдек аттарын болгаш эзер ышкаш деп деннелгени ажыглаан.Ук состер «хевир чок» деп утканы илередип турар.
  3.  Узук-боолук, кертийип кире берген деп состер кожайнын думчуу торумелинден ийикпе азы кандыг-ла-бир чувеге ускенинден урелген деп утканы илередип  турар.

Кожайнын чугаазы чассыг, чуге ындыгыл деп айтырыгга автор думчуктун чурумалы-биле харыыны берген (андарык,уттери онгак кара, эзер ышкаш кертийип кире берген). 7 ангы состун дузазы-биле кожайнын хевир- дурзузу тодараттынган.

IV. Кожайнын чурттап олурар оран-савазынын чурумалы

…Кожайнын оо улуг болгаш ак. Ол кезээде оскелерниинден озалааш турар, ол чугле манаа эвес, хонаш бурузунге ындыг.Ядыылар кара-кара оглерин оон чанынга тикпес… . Кожайда ак оонден ангыда, ийи ог бар.Бирээзинде аныяк кадайы олурар, ушкузун артык-ог дээр.Анаа колдуунда-ла аъш-чем кылыр- чуве олуртурер, хойтпак тиктирер, чалчалар, хоначалар хонар…(арын 96,ТЧ)

  1. Кожайнын бай-шыдалдыын, эт-севинин хойун коргускен состер: улуг, ак, ийи, бирээзи, ушкузу;
  2. Ядыылардан ческинерин, бай мен дээш ору кордунерин коргускен состер: озалааш, чугле;
  3. Кожай кижи чалчаларлыг, олары бугу ажылды кылыр деп чувени болдуруушкун залогунда кылыг состери илередип турар:олуртурер, тиктирер.

             9 ангы состун дузазы-биле кожайнын бай-шыдалдыын, ядыылардан ческинерин, ажыл кылыр чалчаларлыын тодарадып алдывыс.

V. Кожайнын оске кижилерге хамаарылгазын коргускен чурумал

Ол кежээ Думчук-Кожай салып турда, адак- бышкаанын чиигин кижи кайгаар.Казыра дег, канчаар-даа аажок улуг иртти боду айтып берген. Эъттин быжарынга четтикпейн, ийи ог аразынга та чеже катап маннаан.Моон мурнунда оон ынчап турганын кым корген деп, харын-даа бир езуда солун. Келген санында хейде-ле шыжыгар: «Чуу кончуг ожал тайигилей шилей! Дуйгеденей!».Оон хой чуве-даа чугаалавас, дораа-ла уне халыыр, удатпаанда дедир-ле дидиредип келир.Адак соонда, ханны, оон соонда эътти база-ла боду бузун бурулады кодуруп алгаш чоруткан… (арын 96,ТЧ)

  1. Кожайнын кортуун коргузуп турар состер: казыра дег, аажок улуг (ирт). Бир эвес оон аалынга октуг-боолуг ак солааннар келбээн болза, Думчук-Кожайнын казыра дег аажок улуг иртти олурери чогенчиг турган чадавас.
  2. Бодундан куштуг, октуг-боолуг кижилерден кортканындан, оон аажызынын дурген оскерлиичелин, бодун уптедип алырындан корткаш, чашпаа-авыяастыг чоруун коргускен состер: четтикпейн, маннаан, дораа-ла, дедир-ле;
  3. Кожайнын бодуун кижилерни кижи санынга албас, кончуттунар, хыйланыычалын коргускен сос: шыжыгар.

Кожайнын кортук, чашпаа-авыяас, ядыыларны кижи санынга албас, ору кордунер чоруун 8 янзы состун дузазы-биле тодараттывыс.

Туннел

           Сайгарылга уезинде, ниитизи- биле, 55 янзы- буру уткаларда хереглеттинген состернин( демдек аттарынын, сан аттарынын, кылыг состеринин) дузазы-биле  кожайнын аажы-чанынын болгаш даштыкы хевиринин 18 янзы шынарларын  тодараттывыс. 18 янзы аажы-чанынын илерээшкиннери 5 ангы кожайга хамаарышкан темалыг болуктээн чурумалдарны таварыштыр тодараттынган.

  1. Кожайнын эт-севинге хамаарылгазындан 19 состун дузазы-биле 6 аажы-чанын талаларын тодараткан.
  2. Кожайнын сонуургалдарындан 12 состун дузазы- биле 3 янзы шынарын тодараткан.
  3. Кожайнын даштыкы хевир-дурзузун 7 состун дузазы-биле тодараткан.
  4. Кожайнын оран-савазынын чурумалындан 9 состун дузазы-биле 3 шынарын тодараткан.
  5. Кожайнын оске кижилерге хамаарылгазындан 8 состун дузазы-биле аажы-чанынын 3 ангы шынарын тодараткан.

           Ынчангаш, Думчук-Кожайнын овур-хевиринин долузу-биле ажыттынарынга, чогаалчынын чедимчелиг ажыглаан состери, состер каттышыышкыннары чугула рольду ойнаан деп туннелге кээп, автор феодалдыг Тыванын  байларынын бир-мозулеш овур-хевирин сайгарган маадырывыстын овур-хевирин дамчыштыр чуруп коргузуп шыдапкан деп бодалга доктаадывыс.

Ажыглаан чогаал ному:

С.Сурун-оол, С.Б.Байыр-оол. Тыва чогаал. 8-ки класска ооредилге ному.-Кызыл: ТывНУЧ., 2001 чыл – арын 89-117

Кызырылдалар данзызы:

ТЧ.- С.Сурун-оол, С.Б.Байыр-оол. Тыва чогаал. 8-ки класска ооредилге ному.-Кызыл: ТывНУЧ., 2001 чыл



Предварительный просмотр:

Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение

Средняя общеобразовательная школа села Кызыл-Арыг

 Тандинского кожууна Республики Тыва

Кожуунная научно-практическая конференция

«Шаг в будущее»

Исследовательский проект

по теме:

«Стихи красноречивого предка»

Выполнила ученица 5-го класса

 МБОУ СОШ с.Кызыл-Арыг Тюлюш Норжун.

Руководитель:

учитель родного языка и литературы

 Куулар Долаана Доржуевна

Кызыл-Арыг- 2015 год.

ПАСПОРТ ПРОЕКТА.

Сроки проекта: с 12 января по 27 января 2014г.

Тип проекта: по доминирующей в проекте деятельности: информационный.

По содержанию: обучающий, исследовательский.

По числу участников проекта групповой (1 учащихся +1 руководитель).

По времени проведения: краткосрочный (2 недели).

По характеру общения: учащиеся  и информатор, т.е.К.Д.-С.Тулуш.

По характеру участия учащихся в проекте: участник от зарождения идеи до получения результата.

Состав проектной группы: руководитель проекта - учитель, учащиеся и Тулуш К.Д.-С.

Цель проекта: познакомить учащихся, односельчан с биографией и творчеством земляка, старожила нашего села К.Тулуш.

ЗАДАЧИ ПРОЕКТА

1.Познакомить массу читателей  с биографией и творчеством  земляка К.Тулуш;

2.учить учащихся анализировать литературные произведения;

3.развивать грамотную речь ;

4.суммировать стихотворения предка;

5. сгруппировать стихи по темам;

6.организовать выставку тетрадей стихотворений и фотографий  по теме: «Биография и творчество К.Д.-С.Тулуша» в школе ;

7.участвовать исследовательской работой в НПК;

8.выпустить брошюру»Стихи красноречивого предка».

Актуальность проблемы. Сколько среди нас непрославивщихся «хозяев» художественного слова, их перечислить и определить нелегко. К « хозяевам» красноречия смело можно отнести проживающего в поселке Кызыл- Арыг Тандинского кожууна Тулуша Кенденбиля Дамба-Суруновича. Вот у этого старожила, незрячего Акына (предка), стихи ни разу не выходили в печать, а его литературные творения хранятся в личном архиве. А поклонники его творчества пришли к выводу, что надо выпустить сборник стихов в свет.

Исследовательский проект.

Подготовительный этап.

Разработка стратегии реализации проекта. Интервью самим предком, посещение его семьи. Подбор материала о К.Тулуш (Фотографии поэта, выставка тетрадей «Биография и творчество К.Д.-С.Тулуша».

Составление плана основного этапа, определение целей и задач проектной деятельности.

Основной этап.

1.Рассматривание альбома с фотографиями К.Тулуша.

2. Знакомство с биографией поэта.

3.Рассматривание  выставки тетрадей К.Тулуша и фото выставки «Родословная К.Тулуш».

4.Выразительное чтение его стихотворений.

5.Художественно-прдуктивная деятельность по прочитанным произведениям.

Заключительный этап

 Исследовательская работа по теме «Стихи красноречивого предка», просмотр слайдов и презентаций. Выпуск брошюры ««Стихи красноречивого предка», выступление в НПК с исследовательской работой

Этот проект значим для всех его участников.

Учащиеся: получение новых знаний, проявление творческой активности в процессе выполнения продуктов деятельности, проявления любви к чтению книг.

Учителя: продолжение освоения метода проектирования – метод организации насыщенной  деятельности, который дает возможность

 расширять образовательное пространство, придать ему новые формы, эффективно развивать творческое и познавательное мышление учащихся.

Жители с. Кызыл-Арыг: получение новых знаний, ознакомление с творчеством земляка ,расширение возможности сотрудничества со своими детьми, применяя полученные знания, чтение совместно с детьми.

Предполагаемое распределение ролей.

Учитель:

- занимается подбором нужного материала.

-организует интервью с предком;

- эффективно развивает творческое и познавательное мышление учащихся;

-составление портфолио проекта;

-знакомство с биографией поэта.

- рассматривание  выставки тетрадей К.Тулуш и фото выставки «Родословная К.Тулуш».

Учащиеся:

- участвуют в познавательной деятельности, применяя полученные новые знания;

- участвуют в интервью;

- участвуют в разборе произведений;

-выполняют продуктивную деятельность.

План

Введение

1часть. Кто он Тулуш Кенденбил Дамба-Сурунович?

II часть. Тематика стихов Тулуша Кенденбиля Дамба-Суруновича

Вывод

Введение

Виктор Шогжапович Кок-оол, СалчакКалбакхорекович Тока- они основоположники тувинской литературы, об этом скажет каждый поклонник литературы. Они успели посвятить  литературные творчества многочисленным читателям, произведенияэтих тувинских писателей народ читает и по сей день.

А сколько среди нас непрославивщихся «хозяев» художественного слова, их перечислить и определить нелегко. К « хозяевам» красноречия смело можно отнести проживающего в поселке Кызыл- Арыг Тандинского кожууна Тулуша Кенденбиля Дамба-Суруновича. Вот у этого старожила, незрячего Акына (предка), стихи ни разу не выходили в печать, а его литературные творения хранятся в личном архиве. А поклонники его творчества пришли к выводу, что надо выпустить сборник стихов в свет. Из этого следует понимать актуальность исследовательской работы по теме «Стихи красноречивого предка»

Цель работы: кто он Кенденбил Дамба-Сурунович Тулуш, ознакомить массу читателей его творческой деятельности и определить тематику стихотворений. Объектом данной работы является стихи К.Д.Тулуша и их тематика. Чтобы достигнуть цель, мы перед собой поставили задачу:

  1. Надо суммировать стихотворения 85- летнего предка К.Д-С.Тулуша;
  2. Сгруппировать стихи по темам;
  3. Дать возможность учащимся и учителям познакомиться с творчеством односельчанина К.Тулуша.

Практическое значение работы; Чтобы на уроках тувинского языка и литературы, истории учителя могли использовать данную работу при разборе литературных произведений, для патриотического воспитания учащихся, для изучения истории нашего села.

Исследовательская работа состоит из двух частей, введения и вывода.

I часть. Кто он Тулуш Кенденбил Дамба-Сурунович?

Его автобиография нигде не написано. Знаем только, что он отец 9 сыновей и 1 дочери, он работал здесь, в Кызыл- Арыге. Народ Кызыл- Арыга не знает настоящую автобиографию своего преклонного возраста предка, о его литературном таланте знают только близкие, большинство населения самого Кызыл- Арыга не знает. А спустя 50 лет он вновь приехал в Кызыл- Арыг.

Он родился 17 сентября 1924 года в местечке Кежиг-Аксы Дзун-Хемчикского кожууна вблизи гор Чадана, в семье многодетного арата. Наш предок давно стал незрячим, по сей день его мысли трезвые. Литературный язык определенно прямой.

« В 1943 году в городе Кызыле, окончив 7 класс, прибыл в село Кызыл- Арыг. Здесь жила моя бабушка . По прибытию в Кызыл- Арыг вскоре начал педагогическую деятельность в Кызыл- Арыгской начальной школе. Потом меня направили учителем в УУ-Шынаа Тес- Хемского кожууна, а через 2 года опять в Кызыл-Арыг. В 1944- 1945 г.г. был направлен в летние курсы повышения учителей в город Кызыл. Когда возвратился с летних курсов, умерла бабушка. Тогда директором школы был Куулар Кызыл-оол. Он оказался в тюрьме, сказал, что «не выпустят меня». В 1946 году распустил школу. Опечалившись, вернулся в Дзун – Хемчикский кожуун, там развернулось совхозное движение,повсеместно шли собрания. Узнав, что я учительствовал, меня на собрании избрали бухгалтером, после чего отправили учиться в сельскохозяйственную школу, а это школа находилась в 1 уране. В Хондергее 4 года был бухгалтером, 2 года работал в магазине. Распрощался с педагогической деятельностью. Нашел будущую жену там, в Хондергее». Вот воспоминания предка из своей автобиографии. Далее, в разных уголках Тувы, среди детей жил и работал наш предок.

А как он оказался на тропе литературы, и по какому поводу он заинтересовался литературой, почему его произведения не видали свет, он объясняет вот так: «Начало моего стихотворения отнести к 1945-46 годам. Эти были года зова моего литературного таланта. В 1993-94 годах скончалась мать моих детей, с того момента в голову не приходит ум- разум, талант стихосложения взял вверх. А чтобы выпустить сборник своих стихов, такая мысль не приходила  в голову. Мне хорошо писалось в тихое ночное время. Не успел выпустить сборник стихов. В личной жизни 1990-е года были самыми тяжелыми. Потерял жену- мать 9 сыновей, одной дочери, после сороковой совместной жизни, лишился зрения». В эти годы страдания он писал стихи и тем самым успокаивал душевные невзгоды. Все- таки, у Т.К. Дамба-Суруновича характер скромного и простого тувинца и эти качества характера полностью относятся к нему. Да, он мог идти к начальствам книгоиздательства и добился бы напечатания своих стихов. Но он писал стихи для себя и своего таланта, с помощью своих стихов он обретал душевное спокойствие.

Итак, мы бегло ознакомились с автобиографией К.Д.Тулуша. Во имя его, к его сочинениям, мы, его земляки, должны гордиться его творчеству. Желаем, что художественное перо нашего Акына не остановилось и в дальнейшем ждем его свежих стихотворений.

II часть. Тематика стихов Тулуша Кенденбиля Дамба-Суруновича

Эреге дег чуглу берген эрткен ойге,

Ээлчээн манаан чуглуп келир келир ойге,

Ээп оскен эргеленген авайымга,

Эдээ ишкир, эртинелиг танды- сын га,

Ээ корген, эриг-баарлыг эргим кыска,

Назы билбес ынакшылга,

Ыглап орар ылым чашка,

Чалгын-чакпа чедир унмээн ангыр кушка,

Ээлдек чанга, эки ырга ынак-тыр мен.

(Т.Кенденбил. 07.06.2004 чыл)

Из личного архива поэта нам досталось лишь 93 стихов. Суть стихотворного жанра Тулуша К.Д., строки стихов открывают обширный внутренний мир поэта, именно такой своеобразный талант должен быть у нашего предка. Анализируя специфику тематики стихов, мы заметим, что они посвящены любви к родному краю, о человеке и о его судьбе. Рассматривая творчество писателей можно увидеть каким путем они создавали произведения о родной земле. Мы попытаемся проанализировать несколько стихотворений из творчества К.Тулуша.

Стихи об Отечестве, о родной природе

У каждого человека есть родное местечко. Неповторимость красоты родного края окрыляет любого человека, вдохновляет дух и настроение. Даш-Кужур, Хондергей, Теве-Хая для К.Тулуша священны и неразрывно связаны с его пупком.

Торуттунгеш давып оскен,

Торээн черим менээ эргим.

Ынча-мынча ырай бергеш,

Ыым келип, ырлаксаар мен.

Ырда кирген Хондергейге

Ынаам кыска манаа душтум.

Амыдырал аас-кежиин

Ала чайгаар шаннаан черим.

Чазы келир-чингир ногаан,

Кузу келир-алдын-сарыг.

Кыжын донмас кара суглуг,

Чайын соолбас аржааннарлыг.

Даштыг-Кужур оскен черим,

Даайларым, энелерим чурту-ла ийин.

Уе-дуптен эрги чуртдеп бадыткалы

Уужеленген одек кыштаг эрги соргаа.

(«Даштыг-Кужур»)

          В Даштыг-Кужуре прошло детство предка, он здесь познакомился с матерью своих детей. А отцовское родословие пошло с Теве-Хая Дзун- Хемчикского кожууна.

Азырап каан авазы дег,

Алые черин канчап уттур.

Уйгу, душке чарыш болган

Уттундурбас Теве-Хаям.

Дамыр-ханда сине берген

Даайым чурту чурээмге чоок.

Ырда кирген сарыым чери

Ынак чуртум Теве-Хаям.

Кадай малы кара- ла шаар,

Кадып болбас кара суглар,

Тараан тара савазыраар,

Таан-дааэргим Теве- Хаям.

Шапкан аъттар чилчиин узер,

Чалбак шыктыг Теве-Хая

Эрте шаг дан орус, тыва торел дежии

 Эл-хол болуп чурттап чораан.

Аннап, дииннеп, балыктаарда,

Аарып, аржып бергедээнде,

Ээ корген орус чоннуг

Эргим чуртум Теве-Хаям.

(«Теве-Хаям»)

«Полет птенца открыт везде, дитя человека побывает везде» так гласит пословица. Наш предок работал в разных уголках Тувы. Об этом подтверждают его стихи как «Самагалтай», «Чадаана», «Шагаан-Арыг»,

«Бай-Тайга», «Монгун-Тайга». О многом говорит стихотворение «Шагаан-Арыг».

Сайгылгааны болган-на чок оже бээрге,

Чашпан тырткан наркоманнар амыраарлар.

Технарын ижип алган сарыым уну

Дээл диген киштээни дег, Шагаан-Арыым.

Дудускекче дулну берген Хайыракан

Дурзу-турун коргунчуг бооп турар- дыр сен.

Ынчалза-даа рыноктун ырма сынчыг хиндиин тевер,

Ылгын аътка эзер салыр шаанчок- тур, Шагаан- Арыг

Хону делгем кудумчулар карангылааш,

Когээзинниг наркоманнар ковудей бээр.

Келир салгал, ажы-толун, чырык орун мандыдар дээш,

Келир ойже челе- буду чуткуду-ле, Шагаан- Арыым.

Албан-хаакчыт эжиин ажып, аккыр олбуун доженипкен,

Ажы-толун, дарга-бошкан ковудээн- дир.

Ынчангаштын аранчула аъдын мунгаш,

Ажыл-иштин далайынче шымнып- ла кор, Шагааан- Арыым

Стих о «Шаган-Арыге» хотя написан не один десяток лет назад, в нем затронут злободневный вопрос сего дня. В настоящее время правительство  Тувы разрабатывает комплексный план работы против алкоголизма, наркомании табакокурения. Это предвидел наш красноречивый предок.

Помимо стихов о родине, в которых воспевал гордости и прекрасной мысли, есть строки огорчения, печали и тоски. Все это правдиво изображает наш сегодняшний быт и жизнь, и еще раз он подтверждает и беспокоит о грядущей будущности родной Тувы.

Стихи о своем родстве и близких

Герои его стихотворений – это люди, работающие на благо Родины, их светлые и красивые нравы и цели, их стремления направить на преобразование жизни в лучшую сторону. Это люди близкие к автору, его дети, современники и земляки.

Есть у любого самый уважаемый и почитаемый человек. Кто он? Конечно, это мать. Об искусности рукоделия матери ярко изображено в стихотворении «Авам ширтээ».

Кара-Дыттын кежиг аксы Хам-Дыт ынчаар

Кажан шагдан ада-огбемч урту чувейн.

Сарыг-Алаак, Белдир- Шыгы, Бедик- Хавак

Чашкы шаамдан союп, давып оскен ширтээм.

Ажыл аагын ол-ла ынчаар танып билип,.

Ажыг дерим шак ол ойде токтум ийин.

Амыраамнын арнын ынчан

Анаа баштай дужуп, билдип алдым ийин.

Сарыг-Алаак ачам шаны

Сарыым-биле эргеленчип хонганым дун

Сыгыр данда чылгычынын хоомей ыры

Сыртык кожа ийи бисти оттурупчук.

Ур-ле болду, оон бээр- ле

Уе манны унуп, кирип шуужуп эртти.

Ачам тараан ыргак шетчик

Алдан чылдар нуурун корун, чоон дыт болду.

Эстин, чидин эрте берген узун оруум

Эскит чамдыын сактып ор мен.

Кундун авам сырып каган ширтээбезин

Куурарып чугалааштын эвирерди.

Когда-то смастерила его мать – Кундун войлочный коврик, со временем он изнашивался. Но коврик сшитый матерью до сих пор сохранился, на этом коврике наш предок играл и прыгал.

 Следует отметить, что есть и стихи, посвященные Тулуше Сендине,  жене и матери- героине, которой родила и воспитывала 9 сыновей и одну дочь.

          Арга чернин дарган ээзи

Адыг оглу таан чараш.

Дазыл тыртып тарап оскен

Ажы-толум ажы- толу таан чараш.

Энгимелиг туруглардан харап алган

Чунма, телер таан чараш.

Аккыр оонде уруун ааткан эргим кыстын

 Аялгалыг опей ыры таан чараш.

Тулаа шыгын ээн кагбас

Дуруяанын эткир уну таан чараш.

Турум чуртун ээлеп шыдаан

Дунда кара ынаам чараш.

Чижик куштар аразындан

Сайда хонган сайлык чараш.

Чинге-ле суук ырлай бээрге,

Чинге карам уну чидиг.

Кара сугда кожуп ойнаан

Кара байлан таан чараш.

Хана-ла оонде дидим чаннаан

 Карам эжим чаны таан чараш.

Куу дыттан курттар тыпкан

Пулеметтаан торга чараш.

Кудай дээрден кежик дилээн

Кускун карам курай ыры таан чараш.

Ужар кушта ус куш чараш,

Уя чараш, бопук чараш.

Уруг-дарыг аразынга

Ушта чаннаан Сендим чараш.

«Внуку» - это стихотворение адресовано Монгушу Найдану, который живет и работает в сердце России- в городе Москве.

Бомбурзектин монге чурээ монгун шивээ Москвада

Тулуштернин туленчиги, салчактарнын кежик сартыы-Монгуш Найдан

Экономист дужулгезин ээлеп алыр айы, хуну

Эртен, кежээ хылдын кыры болду-ла ийин.

 Экономист- Азий дипте Тыва черге

Аът бажы алдындан-даа унелиг чоп.

Амгы шагнын салгалынга адап четпес адааргал- дыр

Авазынын, ачазынын турег корген човуланын

Дууштур бодааш толежи бээр элеп читпес эртине-дир.

«Черное родимое пятно» повествует о черной родинке, которая была на носу тети (родная сестра матери), появилась и на щеку дочери предка (как черное зернышко), далее родинка появилась на затылке сына предка. Пусть родимое пятно повторяет последующее поколение Кенденбилов.

Эрте шагдан эскергеним

Эне кижи даай-авам

Борбак думчук бажынга бир

Борбак кара менниг чораан.

Кижи туржук малдын безин

Кичээнгейлиг уктаар болза,

Домейлешкек чузун-ону

 Торел дамчаан уктуг, достуг.

Кырган-авам кара мени

«Кызыл-дустаан» кырган- биле

 Кара черже кады кирген

Харааданчыг, халактанчыг.

Онуп читпес кара мен кээп,

Ол- ла хевээр чидип- чидип,

Авам торээн ортун кыстын

Арнындан кээп «олут» чазаан.

Уттундурган кара мен им

Угун салбайн чорза-чорза,

Улуг уруум чаагындан

Улуг арбай орнун ээлээн.

Элдеп чуве эскербээним

Эът-кештен унер меним

Ийи-ле оглум бирээзинин

Иледиле чушкуузундан сомаланган.

Угун салгаан элдеп меним

Ушкарганнай аалга чедир,

Уруг-дарыым бажын санай

Уламчылап бодаразын!

(«Кара меннин салгалы»)

Стихи о жизни, человеке и о его судьбе

В обществе есть не до решенные социальные проблемы и недостойные поведения граждан пронизывает сердце автора. Человек человеку друг и товарищ, а не враг друг другу- этот девиз преобладает о добром взаимоотношении людей между собой.

Бо- ла чораан дириг чораан назынымда,

Бодум чонум олуржурге олгу дег мен.

Болай берген салгалдарны сактып келгеш,

Боо-бижек коор безин хоннум чок ийин.

Бомбук ышкаш ортемчейде монге чуве чогу- ла шын

Богун дириг, даарта олуг, ынчалза-даа

Чуртталга деп чырык чаагай делегейнин

Чулуун амзааш, орнун берип чоруур херек.

Чуртувуска аар-берге хуннер кээрге,

Чудуктува чудуруувус суккаш чоор бис.

Богда бурган бисти кайын оскускааптар,

Бодаралдын эки хуну унер болгай.

Эки-бакты денге коруп, чуктеп чорааш,

Эктивистен холдарывыс салдынышпаал.

Эргим черни иевис дег камнап чорааш,

Эки ырдан аян тудуп ырлажыпкаал.

К.Тулуш в этих стихах призывает народ к сплоченности, совместной дружной жизни . Нет человека вечно молодого, как говорят, старость не радость. Наш предок признает, что в своем преклонном возрасте много невыполненных жизненно важных дел и он справедливо просит от своего преклонного возраста, чтобы осуществить недоработанные дела.

Кыраан назын хомудавайн, оршээп корем,

Кырым сын ар сенче корнур чайым чогул.

Чангыс-даа ыры сенээ тудуп четтикпедим,

Чалыылардан адырлып ап чадап кагдым.

Шалын донуп, башкы хыраа душкелекте,

Сарыг буру салдырткайнып хадаалакта,

Эргим кыстын, эрте частын дугайында

Эгелеп каан узун ырым тондуруп каайн.

Кыраан назын сенден чайлаар орук бар бе?

Эртен эрте, орай кежээ, бир-ле хун уткужар бис.

Чалыыларга амдыызында бараан болуп,

Частый чечээн, ынакшылды ырлап берейн.

Кыраан назын ынча дыка хорадава,

Чалыыларга баран болуп,

Чаагай эрткен, хомудал чок чуртталгамны,

Чалыы шаамда ынакшылым ырлап бээр мен.

(« Кыраан назын», 21.11.2008 чыл)

Судьба может человека подвергнуть  ко всякому: к радости, к страданию.Когда он потерял зрение, пишет о своем несчастии :не видеть образ самых близких людей.

Авам  торээн ийи караам шоозу,имистелип,чиде берди

Хыл кырында быт ышкаш, кыр кырында бору ышкаш,

Кижилернин шишкииртизи болганымга дуктуг бажым турег корген.

Ынчангаштыи эр адым, арын-нуурум оскунмас дээш,

Ында-мында хан- горел кижилернинказапчазынартапкирип,

Эвээш- биче «капиталдан» хайырлаарынкузепчорууркырган- дыр мен.

Произведения поэта – ожизни и о судьбе людей - можно еще продолжить, так как наш красноречивый предок продолжает свое творчество.ограничиваться рано.

Вывод

Нет специального литературного образования у Тулуша Кенденбиля Дамба-Суруновича, но его произведения близки к простому народу. Свое творчество начал с 1945-1946 годах, но всерьез начал писать стихи 1993-94 годах.

Нам, молодому поколению, он дал сиои 6 тетрадей, где он написал свои стихи. В общем, их 93 стихотворения на различных темах. Тематика и цель стихов охватывают настрой о родине, родных людях, жизни общества- эти вечные темы создают основу его литературной деятельности. В стихах воплощены настроения надежды, упования, гордости и ласки. Нет сомнения, вскоре в будущем эти стихотворения нашего предка или сборник стихов выйдет  в свет, привлекут многочисленных читателей.

Наш соотечественник, хотя не видит и сидит у себя дома, но все же с помощью своих детей, невест и внуков, пишет свои задушевные стихи. Мы обязуемся продолжить исследовательскую работу литературной деятельности нашего предка



Предварительный просмотр:

Муниципалдыг бюджеттиг ниити өөредилгениң албан чери                                                                                            Таңды кожууннуң Кызыл-Арыг ниити өөредилгениң ортумак  школазы

Эртем- практиктиг конференция

«Келир уеже базым»    

                                                                                                                                         Шинчилел ажылы

 темазы:                                                                                                                                      «Тываның литературлуг картазы»

 Кызыл-Арыг ортумак ниити                                                                                                             өөредилге школазының 8-ки клазының                                                                                                   өөреникчизи Куулар Ай-Суу кылган.                                                                                                      Удуртукчузу: Кызыл-Арыг  ортумак                                                                                                            ниити өөредилге школазының                                                                                                                            тыва дыл, чогаал башкызы Куулар Д.Д.

Кызыл-Арыг-2012

Допчузу

Киирилде ________________________________________________________________2

Кожууннар аайы- биле чогаалчыларнын данзызы _____________________________3- 8

Туннел__________________________________________________________________9

Ажыглаан литература______________________________________________________10

Киирилде

Литературлуг карта дээрге чогаалчыларнын кожууннарынын аайы- биле данзызы болур. Тыва чогаалчыларывыс торээн чонунун амыдыралы, ажыл-херээ, сагыш-сеткили- биле тудуш,кайгамчык чараш чечен чогаалдарны бижээннер. Олар дег  чончу, уран-чечен дылдыг, уян хооннуг кижилер чок.Тыва чогаалчыларнын намдар- тоогузун,чогаалдарын ооренип, шичилээри - аныяк салгалдын дорт хулээлгези деп санап турар бис.

Торээн черинин амыдыралы, тоогузу,культуразы,агаар-бойдузу,чонунун чанчылдары чогаалчынын чогаадыкчы ажылынга улуг салдарлыг.Чогаалчы биле оон торээн черинин аразында кончуг нарын болгаш чараш харылзаа турар.Ынчангаш торээн чери-  чогаалчы кижинин чогаадыкчы хей-аъдынын унген дозу болур.

         Бистин шинчилел ажылывыстын темазы «Тыванын литературлуг картазы». Сорулгавыс - тыва чогаалчыларнын чер-чурт аайы-биле данзызын тургузары.Объектизи- тыва чогаалчылар, шинчилел предмеди- чогаалчыларнын торуттунген черлери. Материалы- чечен чогаал номнарында,солун-сеткуулдерде чогаалчылар дугайында материалдар.Салдынган сорулганы чедип алырда, кылыр ажылдар:

1.  Чогаалчыларнын долу ат-сывын тодарадыр;

2.  Чогаалчыларнын торуттунген черлерин тодарадыр;

3.  Чогаалчыларны кожууннар аайы-биле болуктээр;

4. Литературлуг картага чогаалчыларнын кожууннар аайы- биле данзызын демдеглеп айтыр.

Ажылдын чаа чуулу: чогаалчыларнын допчу-намдарын тайылбырлап бижээн эртем ажылдары,чечен чогаал номнары,солун-сеткуулдерде материалдар бар-даа болза, оларнын торуттунген чер-чуртунун аайы-биле данзызын тургускан ажыл чырыкче унмээн. М.А.Кужугеттин «Литературлуг чурт шинчилелин школага чорудары» деп ажылын шинчилел ажылывыска удуртулга кылдыр алган бис.

Ажыглаан методтар болгаш аргалар- дилеп- тыварынын методу,статистика аргазы.

Ажылывыс киирилдеден, кол кезектен, туннел, литература данзызындан тургустунган.

                                       

Кожууннар аайы- биле чогаалчыларнын  данзызы

Тыванын чогаалчыларынын кожууннар  аайы-биле данзызын Тыванын географтыг картазынга коргузуптерге, Тывада  литературлуг байдалдын чуруу тода коступ келир.

Чогаалчыларнын чер-чурт аайы-биле данзызын тургузары- нарын, харыысалгалыг болгаш солун ажылдарнын бирээзи болду,чогаалчыларга кымнар хамааржырын, оларнын долу ат-сывын, торуттунген черлерин тодарадыры- ажылдын эн- не нарын чадазы болган. Ук ажылга Россиянын, Тыванын Чогаалчылар эвилелдеринин болгаш Россиянын, Тыванын Журналистер эвилелдеринин кежигуннери болур чогаалчыларны алган бис. Оон ангыда,  кайы- даа эвилелдерже кирбейн турар, кожууннарда, суурларда чогаалга сундулуг ,  чыындыларын чырыкче ундуруп алган чоруур « аныяк уннернин» саны эвээш эвес. Чижээлээрге, бистин Кызыл- Арыг суурувуста кайгамчыктыг салым- чаяанныг, уран состун ээлери чурттап чоруур. Оларга Ортунай Кертик- оол Баазанович, Чамзы Хулер- оол Кыргысович хамааржыр. Бо огбелеривис чогаалдарынын чыынды номнарын чырыкче чоокта чаа ундургеннер.  Оларнын ады- сывы тодаргай кожуун, суур иштинде билдингир.

 Чогаалчы бурузунун  торуттунген черин барымдаалап данзыны тургузар болганда, кожуун,чер-чурт дугайында медээлерни тоогу езузу-биле ооренип коору база негеттинип келген.Чамдык чогаалчыларнын, ылангыя тыва чечен чогаалдын ундезилекчилеринин, торуттунген кожууннары Даа, Бээзи, Салчак, Амбын кожууннар деп демдеглеттинип турар.   Даа, Бээзи, Салчак, Амбын, Хаазут, Тожу кожууннарга Тыванын девискээри  чээрбиги чус чылдын эгезинге чедир хувааттынып турганын барымдаалааш, чамдык чогаалчыларнын торуттунген кожууннарынын эрги аттарын хевээр арттырган болуп турар. Чижек кылдыр дараазында данзыны корээлинер:

Даа кожуун

1. Донгак Барынаан Хуралбаевна – Танды- Тывазынын Даа кожуунунун Хондергейде Бедик- Хавак деп черге торуттунген.

2. Самба-Люндуп Салчак Кок-Каракович- Танды-Тыванын Даа кожуунунун Шемиге торуттунген.

3. Саган-оол Олег Карламович – Танды – Тыванын Даа кожуунунун Шемиге торуттунген.

4. Идам- Сурун Монгуш  Ыдыраанович- Тнды – Тыванын Даа кожуунунун Хондергейде Кара-Суг деп черге торуттунген.

5. Тамба-Сурун Александр Чаш-оолович – Танды –Тыванын Даа кожуунунун Шемиде Узун-Кара-Суг деп черге торуттунген.

6. Сегленмей Феликс Шаажан-Хооевич – Танды – Тывазынын Даа кожуунунун Доскар деп черге амгы Бажын – Алаак суурнун чоогунда торуттунген.

Салчак кожуун

1. Салчак Тока  Калбак-Хорекович – Танды – Тыванын Салак кожуунунун  торуттунген.

2. Ховенмей Байкара Двмчаевич- Танды-Тыванын Салчак кожуунунун Баян-Колга торуттунген.

3. Эренчин Василий Лудупович- Танды-Тыванын Салчак кожуунунун Калбак-Хады деп черге торуттунген.

4. Мунзук Кара-Кыс Намзатович – Танды-Тыванын Салчак кожуунунун Элегес Кожээлиг-Хавак деп черге торуттунген.

5. Салчак Тамба Одекеевич-Танды-Тывазынын Салчак кожуунунун Каа-Хемнин Оштан деп черге торуттунген.

Бээзи кожуун

1. Пюрбю Сергей Бакизович

Амбын кожуун

 1. Иргит Бадра Ужуней оглу- Танды-Тывазынын Амбын кожуунунун Чыргаланды деп черге торуттунген.

         Оон ангыда, чамдык кожууннар чангыс кожуунга хамааржыр турганын дараазында чижектерден коор бис:

Овур, Сут- Хол кожууннар

Чоон- Хемчикке хамааржыр турган

1. Монгуш Доржу Баянович –Чоон-Хемчик кожууннун Овурде Солчурга торуттунген.

2. Монгуш Мадон Балдыжыкович- Чоон-Хемчик кожууннун Сут-Хол сумузунун Доргун-Белдирге  торуттунген.

3. Охемчик Ондар Дукурович- Чоон-Хемчик кожууннун Солчур сумузунун Чечектиг деп черге торуттунген.

4. Ондар Чан-оол Дозур-оолович- Чоон-Хемчик кожуунунун Сут-Хол сумузунун Доргун-Белдирге торутунген.

Барыын-Хемчик кожуунга Монгун-Тайга,

Бай-Тайга кожууннар хамааржыр турган

1. Тоюн Константин Чазапович-ТАР-нын Барыын-Хемчик кожуунун Алдыы-Чинге-Дагга торуттунген.

2. Чюдюк Борис Баадапович- ТАР-нын Барыын-Хемчик кожуунун Бай-Талда Калбак-Даш деп черге торуттунген.

3. Салчак Молдурга Бурушкекович- ТАР-нын Барыын-Хемчик кожуунун Монгун-Тайганын Мугурга торуттунген.

             Чогаалчыларнын торуттунген черлеринин дугайында медээлер номнарда домейлешпес база болуп турар. Сергей Бакизович Пюрбюнун торуттунген черин Улуг-Хем кожуунун Урбун, Кара-Суг азы Эъжим деп бижип турар. Пюрбюнун  торелдеринин сактыышкынында мынча деп турар: «Адыг-Тулуш Баккыстай оглу Бюрбю 1913 чылда кустун башкы айынын чеди чаазында Танды Тывазынын Бээзи кожуунунун Эъжим сумузунга торуттунген». Ынчаарга, торелинин сактыышкынынга даяныр апаар.

                   Тыванын эрги административтиг хуваалдазын барымдаалавайн, амгы       географтыг девискээринге болгаш административтиг хуваалдазынга даянып кылган  чогаалчыларнын кожууннар аайы-биле данзызы мындыг:

Чоон-Хемчик кожуун

1. Монгуш Кенин-Лопсан Борахович (Хондергейнин Чаш- Тал деп чер )

2. Монгуш Василий Борахович (Хондергей)

3. Саган-оол Олег Карламович (Шеми)

4. Ондар Сегленмей Шаажан-Хооевич ( Бажын-Алаак)

5. Ховалыг Маадыр-оол Бартыштаанович (Хорум- Даг сумузун Хола- Хараган)

6. Сувакпит Олег Одербеевич (Баян- Дугай)

7. Барыкаан Донгак Хуралбаевна (Хондергейде Бедик- Хавак деп чер)

8. Идам-Сурун Монгуш Ыдыраанович (Хондергейде Кара- Суг деп чер)

9. Куулар Аракчаа Мунзукович (Дагыр- Шеми)

                  10. Сагды Клара Чамыяновна (Шеминин Кожагар- Одекке)

                  11. Ондар Аракчаа Чулдумович (Баяжынын Бозага деп чер)

                  12. Тамба-Сурун Александр Чаш-оолович (Шемиде Белдирээш деп чер)

                  13. Куулар Черлиг-оол Чашкынмааевич (Хорум- Даг сумузунун Шеми-                Аксынга)

                     14.  Саая Таспай Одербеевич ( Баян- Дугай)

                     15. Чулдум Чап Монгушевич (Хорум- Дагнын Кош- Терек деп чер)

                     16. Ойдан-оол Ховенмей Монгушевич (Дагыр- Шеми)

                     17. Монгуш Эргеп Санчыевич (Хондергей)

                     18. Куулар Сарыг-оол Тамба-Сурунович ( Шемиде Бедик- Одек деп чер)

                     19. Шаравии Валерий Севилбаевич (Чадаана хем кыдыында Чудук- Кожаа )

                     20. Монгуш Кожелдей Борбак- оолович (Чыргакы)

                     21. Байсалова Зоя Семис- ооловна ( Шеми)

                     22. Ондар Чылгычы Чимит- Доржуевич (Бош- Даг деп чер)

                     23. Ооржак Лидия Хорагаевна (Чыраа- Бажынын Шанактыг- Одек деп кыштаг)

                     24. Тамба- Сюрюн Раиса Александровна (Шеми)

Овур кожуун

           1. Кок-оол Виктор Шогжапович (Торгалыг)

                 2. Сарыг-оол Степан Агбаанович  ( Кадыгбай деп чер)

                 3. Серен-оол Владимир Седипович (Торгалыг)

                 4. Донгак Бегзи Одай-Сурунович ( Торгалыг)

                 5. Монгуш Доржу Баянович (Солчур)

                 6. Тулуш Кызыл-оол Тадар-оолович ( Торгалыг)

                 7. Монгуш Мадон Балдыжыкович (Солчур)

                 8. Доржу Чургуй-оол Михайлович (Торгалыг)

                       9.   Донгак Эдуард Людупович ( Дус- Даг)

                      10.  Донгак Сылдыс Баазанович  (Торгалыг)

                      11.  Серенот Нина Даш- ооловна (Дус- Даг)

                      12.  Куулар Николай Шагдыр-оолович (Торгалыг)

                      13.  Деспил- оол Сагды

                      14.  Кызыл- оол Сагды

                       

Бай-Тайга кожуун

                 1.  Самба-Люндуп Салчак Көк-Каракович (Көп-Сөөк)

                 2.  Тоюң Константин Чанзанович (Хөл сумузу)

                 3.  Чюдюк Борис Бааданович (Бай-Тал)

                 4.  Салчак Сарыг-оол Чалбыышович(Көп-Сөөк)

                 5.  Комбу Сайлыкмаа Салчаковна (Бай-Тал)

                 6.  Кара-Сал Владимир Бораевич (Кара-Хөл)

                 7.  Чүлдүм Каң-оол Салчакович (Көп-Сөөк)

                 8.   Иргит Лидия Херлиевна ( Шуй сумузунун Сайыр- Аксы деп чер)

                 9.   Комбу Сайлыкмаа Салчаковна (Бай- Тал)

   10.  Ооржак Менги Ногаан- оолович ( Бай- тал сумузунун Устуу- Чээн- Ой )

               11. Хертек Айланма Мылдыргыновна (Бай- Тал)

                     12. Очур Тайгана

Сүт-Хол кожуун

                 1.Танова Екатерина Дүктүг-ооловна (Суг-Бажы)

                 2. Куулар Шомаадыр Дойлуевич (Хөр-Тайга)

                 3. Куулар Черлиг-оол Чашкынмаевич (Суг-Аксы)

                 4. Даржай Александр Александрович (Суг- Аксы)

                       5. Ондар Биче-оол Лопсан-Серенович (Хөр-Тайга)

                 6. Ондар Чаң-оол Дозур-оолович (Ийи-Дыт)

                 7. Ондар Каң-оол Ирикпеевич (Үстүү-Ишкин)

                 8. Түлүш Карыма Шыырапович (Кызыл-Тайга)

                 9. Ондар Охемчик Дукурович (Суг-Аксы)

                       10. Ховалыг Артык Хом- Оттуковна (Суг- Аксы)

                       11. Куулар Борис Хөөкүй-оолович (Кара-Чыраа)

                 12. Монгуш Алдын-оол Мандыкович (Шом-Шум)

                 13. Ондар Дарыма Киш-Чалааевич (Манчүрек)

                 14. Ооржак Делгер-оол Айдың-Хооевич ( Чодураалыг- Сайыр деп чер)

                 15. Ондар Бораш Серемаевич ( Алаш- Аксында Улуг- Одек деп чер)

                 16. Ондар Бавуужап Чадамбаевич ( Кок – Терек деп чер)

Мөңгүн-Тайга кожуун

                  1.Салчак Молдурга Бүрүшкекович (Мугур-Аксы)

                  2. Саая Майнак Онанович (Мугур-Аксынын Кок- Доргун деп чер)

                  3. Мандыынчы Чкалов Сааяевич (Хүрең-Тайга)

                  4. Казырыкпай Борис Оюлуевич (Кызыл-Хая)

                         

Тожу кожуун

                   1. Кюнзегеш Юрий Шойдакович (Арбык)

                   2. Чадамба Леонид Борандаевич (Хоң-Шөл)

                   3. Мендүме Михаил Кылаевич

Тес-Хем  кожуун

                         1. Иргит Бадра Үжүнеевич (Чыргалаңды)

                   2. Чамыяң Көк-оол Топуевич (Орукку-Шынаа)

                   3. Чооду Кара-Күске Күнзекович (Самагалтай)

                   4. Доюндуп Биче-оол Сержиевич (О-Шынаа)

                   5. Чиңмит Өөлет Эртинеевич (О-Шынаа)

                   6. Тирчин Моторк Айыжыевич ( Берт- Дагнын Деспең деп чер)

                   7. Шоюң Александр Саң-оолович (Берт-Даг)

                   8. Самдан Зоя Байыровна (Самагалтай)

                   9. Донгак Зоя Шөмбүловна (Самагалтай)

Улуг-Хем кожуун

                   1. Пюрбю Сергей Бакизович (Эъжим)

                   2. Кудажы Кызыл-Эник Кыргысович (Ийи-Тал сумузунда Чээнек деп чер)

                   3. Хуурак Алексей Агбаанович (Шагаан-Арыг)

                   4. Сарыкай Дандар-оол Дыртыкович (Арыскан)

                   5. Натпий-оол Кара-оол Донгакович (Чодураа)

                   6. Туң-оол Октябрь Кыргысович (Эйлиг-Хем)

                         7. Мижит Эдуард Байырович ( Торгалыг)

Барыын-Хемчик кожуун

                    1. Салим Сазыгович Сурун-оол ( Ак)

                     2. Сагаан-оол Виктор Биче-оолович (Даштыг- Хол)

                     3. Донгак Дыртык Чанзанович (Эрги- Барлык)

                     4. Намзырай Зоя Алдын-ооловна (Шекпээр)

                     5. Кужугет Мария Амын-ооловна (Аянгаты)

                     6. Уержаа Антон Кужугетович (Хонделен )

                     7. Куулар Сара Телбин-ооловна (Кызыл- Мажалык)

                           9.    Салчак Сарыг-оол Чалбыышович (Коп- Соок)

                         10.  Самба-Люндуп Салчак Кок-Каракович  (Коп- Соок)

                         11.  Хомушку Василий Ууртакович (Устуу- Тулаа- Кара деп чер)

                   12.  Дуюнгар Михаил Монгушевич (Ак)

                   13.  Ооржак Николай Болустаевич (Ак)

                   14.  Кара- Сал Владимир Бораевич (Кара- Холде Арысканныг- Алаак)

                   15.  Чулдум Кан- оол Салчакович ( Коп- Соок сумузунун Улуг- Ооруг )

                   16.  Монгуш Виктор Чоптун- оолович ( Барыын- Хемчиктин Теве- Хая )

                   17.  Бегзин- оол Алексей Сарыгларович ( Хонделен- Аксынын Буга- Саар- Алаак)

Чаа-Хөл кожуун

                    1. Монгуш Өлчей-оол Кунгаевич (Ак-Хем)

                    2. Кечил-оол Экер-оол  Түлүшевич (Ак-Хем)

                           3. Суваң Шангыр- оол Монгушевич (Ак- Туруг сумузунун  Чыраа- Бажы)                                                                                                                                                                                                           .                        4.Даржай Шоома Молоскокович

                    5.Алдын-оол Булак

                    6.Эртине Нина Тулушовна

Кызыл кожуун

                           1. Байкара Хөвеңмей Дамчаевич (Баян- Кол)

                           2.  Ирбижей Чечен Бай- Караевич (Баян- Кол)

   

Кызыл хоорай

                    1. Бадра Игорь Иргитович

                    2. Бузыкаев Вячеслав Алексеевич

                    3.Емельянов Кондратий Анатольевич

                    4. Принцева Галина Ивановна

                    5. Донгак Уран Алдын- ооловна

Бии- Хем кожуун

                    1. Маспык- оол Кара- оол Андреевич

                         2. Маады Болат Бурунаевич

Каа- Хем кожуун

                    1. Салчак Тока Калбак- Хорекович ( Мерген)

                           2. Салчак Тамба Одекеевич (Оштан)

                    3. Калзан Антон Коваевич (Кундустуг- Аксы)

Эрзин кожуун

                           1. Эренчин Василий Лудупович ( Калбак- Хады)

                    2. Комбу Бижек Дойдулович ( Эрзин суур)

                    3. Лудуп Роман Дамдынович (Нарын)

Танды кожуун

                     1.Арапчор Алексей Дугерович (Межегей)

                     2.Мунзук Кара- кыс Намзатовна (Элегест)

                     3.Оюн Кодур- оол Тарымаевич (Могай)  

Тере-Холден  чогаалчыларнын  чогун ук кожууннун  чонунун чугаазы колдуунда моол дыл кырында чоруп турарындан  деп санап турар бис. Литературулуг картадан алгаш коорге, Чоон- Хемчик ( чогаалчыларнын саны- 24),  Барыын- Хемчик ( 17 чогаалчы), Сут- Хол ( 16 чогаалчы), Овур ( 14 чогаалчы), Бай- Тайга ( 12 чогаалчы) кожуунардан чогаалчыларнын саны хой болуп турар. Кижинин чогаалчы апаар салымы ие- черинден, агаар- бойдузундан, ада- ызыгуурундан салгал дамчып кээр. Устунде кожууннар эн- не хой чурттакчыларлыг болурундан ангыда, шаанда онзагай салым- чаяанныг тоолчуларнын, ыраажыларнын, уран состун ээлеринин  ук кожууннарга чораанын аас чогаалынын тоогузу бадыткап турар. Ниитизи- биле , сайгарылгага 130 чогаалчынын чер- чуртун тодараткан бис. Кожууннар аайы- биле чогаалчыларнын сан- чурагайын корээлинер:

1. Чоон- Хемчик кожуун - 24 чогаалчы

2. Барыын- Хемчик кожуун – 17 чогаалчы

3. Сут- Хол кожуун – 16 чогаалчы

4. Овур кожуун- 14 чогаалчы

5. Бай- тайга кожуун- 12 чогаалчы

6. Тес- Хем кожуун – 9 чогаалчы

7. Улуг- Хем кожуун- 7 чогаалчы

8. Чаа- Хол кожуун – 6 чогаалчы

9. Кызыл хоорай- 5 чогаалчы

10. Монгун- Тайга кожуун- 4 чогаалчы

11. Тожу кожуун – 3 чогаалчы

12. Каа- Хем кожуун- 3 чогаалчы

13. Эрзин кожуун- 3 чогаалчы

14. Танды кожуун -3 чогаалчы

15.Бии- Хем кожуун – 2 чогаалчы

16. Кызыл кожуун – 2 чогаалчы

Бистин тургускан данзывысче  ады кирбээн болгаш амгы салгалдын чогаалчылары хой, оларнын долу ат- сывын, торээн чер- чуртун тодарадыр сорулгалыг бис.

Туннел

Шинчилел ажылында Тыванын, Россиянын чогаалчылар болгаш журналистер эвилелдеринче кирип турар 130 чогаалчынын  торуттунген кожууннарынын аайы- биле данзызын тургускан бис.  Тыва чогаалда чогаалчыларнын чер- чурт аайы- биле данзызын тургускан ажыл чок.  Чугле литературлуг чурт- шинчилелинин дугайында М.А.Кужугеттин ажылы бар. Ук ажылда литературлуг чурт шинчилелинин хевирлеринин бирээзинге- литеатурлуг картаны тургузары хамааржыр дээрзин айыткан. Ынчангаш М.А.Кужугеттин ажылынга даянып алгаш, шинчилел ажылын кылып чоруткан бис. Литературлуг картага чогаалчыларнын кожууннар аайы- биле данзызын демдеглеп коргузуптеривиске, Тыванын литературлуг  байдалы тода коступ келген:

1. Чоон- Хемчик кожуун - 24 чогаалчы

2. Барыын- Хемчик кожуун – 17 чогаалчы

3. Сут- Хол кожуун – 16 чогаалчы

4. Овур кожуун- 14 чогаалчы

5. Бай- тайга кожуун- 12 чогаалчы

6. Тес- Хем кожуун – 9 чогаалчы

7. Улуг- Хем кожуун- 7 чогаалчы

8. Чаа- Хол кожуун – 6 чогаалчы

9. Кызыл хоорай- 5 чогаалчы

10. Монгун- Тайга кожуун- 4 чогаалчы

11. Тожу кожуун – 3 чогаалчы

12. Каа- Хем кожуун- 3 чогаалчы

13. Эрзин кожуун- 3 чогаалчы

14. Танды кожуун -3 чогаалчы

15.Бии- Хем кожуун – 2 чогаалчы

16. Кызыл кожуун – 2 чогаалчы

 Устунде сан- чурагайлардан мындыг туннелдерни ундурген бис:

1. Чоон- Хемчик, Овур, Сут- Хол, Бай- Тайга, Барыын- Хемчик кожууннар чогаалчылары- биле элбек болуп турар. Шаандан тура- ла ук кожууннарга  аас чогаалынын кайгамчыктыг уран эдилекчилери чурттап чораанындан ийикпе, азы ие- черинден   бедик кучу- куштун , ада- ызыгуурдан салгал дамчаан салым- чаяаннын тевиинден чогаалчыларнын хой болган деп тайылбырлап турар бис.  

2.  Танды. Каа- Хем, Бии- Хем, Кызыл кожууннарда тыва чон шаандан тура- ла   орустар- биле кожа чурттап, орус чоннун культуразын, дылын шингээдип  ап чораанындан чогаалчыларнын саны эвээш болган деп санап турар бис.

3. Тере- Хол кожуундан чогаалчы чок  деп тодараткан бис. Оон чылдагааны - моол дыл кырында харылзажылга  улуг салдарлыг болуп чорууру магатчок.

Литература данзызы

1. Калзан А. К. Тыва литература. 8- 10 класс. Кызыл, 1987.

2. Кужугет М.А. Литературлуг чурт шинчилелин школага чорудары // «Башкы», № 1, 2010.- ар.46- 48.

3.Ортунай К.Б. Эрээн- шокар эскериглер. Кызыл, 2002.

4. Салчак В.С. Чогаалчылар дугайында демдеглелдер. Кызыл, 2000.- ар. 7-8.

5. Ховалыг М.Б. Тыванын чогаалчылары. Кызыл,2000.

6.Чамзы Х.К. Чуртталгамдан демдеглелдер. Кызыл, 2009.

7. «Шын» солуннун ангы- ангы чылдарда ундурулгелери



Предварительный просмотр:

Муниципалдыг бюджеттиг ниити өөредилгениң албан чери                                                                                            Таңды кожууннуң Кызыл-Арыг ниити өөредилгениң ортумак  школазы

Шинчилел ажылы

темазы:

« Оор  чорукту тыва чогаалда

 чуруп көргүскени».

Кызыл-Арыг ортумак ниити                                                                                                             өөредилге школазының 8-ки клазының                                                                                                   өөреникчизи Куулар Ай-Суу кылган.                                                                                                      Удуртукчузу: Кызыл-Арыг  ортумак                                                                                                            ниити өөредилге школазының                                                                                                                            тыва дыл, чогаал башкызы Куулар Д.Д.

Кызыл-Арыг-2012

Допчузу

Киирилде_________________________________________________________2

1 эге. Шажын ооредиинде оор чорук дугайында_______________________3-4

2 эге. Тыва чогаалдарда оор чорукту чуруп коргускени_________________5-7

Туннел___________________________________________________________8

Хураангайлаан аттар данзызы_______________________________________9

Ажыглаан чогаалдар данзызы_______________________________________10

Киирилде

           Кижизидилгеде болгаш ниитилел амыдыралында чидиг айтырыгларнын бирээзинге оорлаар чорук хамааржыр. Тыва чечен чогаалда оор чорукту чидии- биле чуруп коргускен чогаалдар эвээш эвес.

 Шинчилел ажылывыстын темазы « Оор чорукту тыва чогаалда чуруп коргускени». Амыдыралдын ол чидиг айтырыын сайгарган материалдар, шинчилээн эртем ажылдары чогундан, шинчилел ажылынын чугулазы билдинип турар.

            Шинчлел ажылывыстын сорулгазы- оор чорукту тыва чогаалдарда чуруп коргускенин сайгарары. Ынчангаш сайгарылганын объектизи- оор чорук, предмеди- оор чоруктун тыптып кээп турар чылдагааннары. Салдынган сорулганы чедип алырда, кылыр ажылдар:

1)Ангы- ангы чогаалдардан оор чоруктун тыптып кээп турар чылдагаанннарын илередип тодарадыры;

2)Оор чоруктун кижилерге болгаш ниитилелге чедирип турар хоразын тодарадыр.

         Ажылдын материалы кылдыр Ш.Суваннын, В. Ондарнын, К. Чамыяннын чогаалдарын алган бис.

             Ажылдын чаа чуулу. Оор чорук дээрге эн айыылдыг аар кем- херек уулгедиишкиннеринин эгези бооп болурун тодараттывыс.

Ажылдын практиктиг ужур- дузазы - чогаал башкылаашкынынга, класстан дашкаар кижизидилге шактарынга ажылдын туннелдери болгаш сайгарттынган чогаалдар ажыглаттынып болур.

Ажылывыстын теоретиктиг ундезини кылдыр Тыванын буддистер каттыжыышкынынын даргазы, хелин Тензин Чинбанын « Оорлаары – хай- бачыт алыры» деп чуулун алган бис.

Ажыглаан методтар болгаш аргалар – деннелге, анкета, тайылбырлаар метод.

Шинчилел ажылы ийи эгеден, киирилде, туннел, литература данзызындан, капсырылгалардан тургустунган.

3

I эге. Шажын өөредиинде оорлаар чорук дугайында

« Ийи буттуг кокай! Аштангы сойлук! Домей- ле эки  чурттавас- тыр ийин ол! Бугу назынында ооделиг чуве корбезин! Анаа хилинчек- човуланым чедер! Чус катап каражадазын!- дээн ышкаш халак- хилектин состерин бо- ла дыннаар бис. Ол оор кижинин дугайында чугаалап турар. Кандыг- даа шажын- чудулге, кижизидилге, чаагай чанчылдар оор чорукту хоруп турар болзажок аравыста оорларнын бары хомуданчыг.Ынчангаш Тыванын буддистер каттыжыышкынынын даргазы, хелин Тензин Чинбанын (Буян башкынын) оор чорук дугайында тайылбырын ажылывывстын теоретиктиг ундезини кылдыр алган бис.

         …Бо чер- делегейде кандыг- даа кижилер болгаш дириг амытаннарнын боттарынын ончузу турар. Ончу- хоренги анаа- ла дээрден дужуп келбес. Кижилерге хамаарыштыр алыр болза, оларнын ончузу ада- иезинден дамчып кээр азы боттары кызыл кужу- биле ажылдап алыр.Шак ынчан бодунун хууда ончу- хоренгизи болур. Ол бажан- балгат, машина- техника, эт- сеп, идик- хеп, аъш- чем дээш- ле, бугу- ле чуулдерни кижи бурузу бодунга херек боорга садып алыр, анаа чанчыга бээр. А ону чопшээрел чокка алыры дээрге- ле, оорлаары- дыр.

Чопшээрел чок алырынын кол утказы ийи талалыг болуп турар. Бирээде, оор херекти кылып турар кижи когараан таланы дыка улуг хилинчек- човуланга таварыштырып турары ол. Чуге дээрге бир- ле чувезин оорладып алган кижи амырап олурар эвес: хорадаар, ажынар, кылыктаныр, улус- биле маргыжар, халактаар, каргаттынар болгай. Чувезин чидирген кижи чус каралыг дээринде база утка бар, когараан кижи чус каразын  бодап тургаш, улуг бачыт ажылдап алыр. Ол бачытты ажылдап алганынын чылдагааны оорнун уулгедии болганда, ынчангаш оор кижи когараан кижинин ол бачыт- нугулун база бодунче ап алыр. Ийиде, оорлап алган чуулунун азы эт- хоренги, мал- маганынын хилинчээн база чуктээр. Чижээлээрге, 1000 акшаны оорлаан болза, ону оон соонда буруузун миннип эгитпес чуве болза. Айлар- чылдар дургузунда оон хуузу озуп- ле орар, чус- чус мун, миллион чедир ковудээр. Ынчангаш оор бир- ле хун ол хире акшаны азы бир- ле эт- хоренгини чидирер, когараар. Азы оон орнунга хилинчек, аарыг- човулан коруп, айыыл- халапка таваржып, ядыы, куурумчу болуп чурттаар, назынындан эрте чок болур. Ол дээрге кылган ууленин туннели болуп турар.

Бис чуну кылып турар бис, ол ис чок чиде бербес, албан туннелдиг болур. Эн- не коргунчуг чуве- оорлаттырган кижи база  хире хомудап кээрил, оорлаан кижи база ол хире хилинчекти коор. Бугу чуртталгазында- даа хомудап, халактап кээр улустар чоруур. Ынчангаш оорлаары дээрге, эн-не улуг хай- бачытты бодунче ап турары болур.  

Когараан кижинин нугул- бачыттарын оор кижи бодунче ап эдилээр болганда, ол оске кижилерге Бурган башкы ышкаш дузалажып турар. Чуге дээрге оорлап турар кижилернин бачыдын бодунче ап турар. Ынчалза- даа ол кижи Бурган башкы эвес болгаш ол нугул- бачытты угбайн баар, кызыгаар чок хилинчек коруп артар. Чижээлээрге, мал оорлары колдуунда кошкак кижилерни оорлаарлар. Ынчалза- даа кээргенчиг улус ожээн негеп шыдавас- даа болза, сагыш- сеткилинден хомудап, ыглап орар. Оларнын сагыш- човаа, хилинчээн оор эдилээр.

Бир моол херээжен кижибарба- барба баранын оорладып алгаш, дыка хомудаан. А бараанны оорлап алган кижи моолдун бараанын оорлаптым дээш амырап, мактанып турган. Эштери: « Оорланып алгаш чуну чедип алыр сен?» - деп чугаалаарга, оор кижи

4

 тургаш: «Тывага баяан моолдарны оорлаар мен»- диген. Соолунде ол кижи ай- даа четпейн, чингелеп аарааш, чок апарган. Ажы- толу, ог- булези хилинчек коруп арткан. Бир кижи оларга: «Ачанарнын оорлап турганы кижизинге барып буру миннип шыдавас- даа болзунарза. Сеткилинерде буруунар миннип, оршээлден диленер, харааданар, оон чуртталганар аайлажып, айыыл- халаптан ойлай бээр силер»- диген. Олар суме езугаар буруузун билингеш, озал- ондакка таварышпастаан. Ынчангаш буруузун миннип, оорлаан чувезин эгидиптер болза, багай ууленин хилинчээ туруптар.

Бис оорланмас- даа болзувусса, бистин чанывыска оор кижи турар болза, ол бистен оорланып болур. Ынчалза- даа  оорлаттырып алган кижилер база хорадап, халактап турбас болза эки, оор кижини кээргеп, чуве билбес кижи- дир, ол нугул- бачыдындан адырлып, чайлай бээр болзун деп кузээр болза, эн- не эки сеткил болур. Оорга ол буянныг сеткил чеде бээр, харын- даа ийи тала оннуктежип- даа болур. Ынчан ол оорже хорадаарынын орнунга, тайбын, дыштыг чурттаар болза эки ( ТЧ Ш 7).

 Кижилернин херек кырында оор чоруктун дугайында чуну бодап турарын ооренип коору- биле школа иштинге оореникчилер болгаш башкылар аразынга анкетаны чоруткан бис. Анкетага ниитизи- биле 16 кижи киришкен. Анкета оор чорук деп чул, кижилер кандыг чылдагаан- биле оорланыр ужурга таваржып турарыл, оор кижиге сээн хамаарылган дээн айтырыглардан тургустунган. Баштайгы айтырыгга анкетанын киржикчилери дараазында харыыларны берген:

1) Оор чорук дээрге оске кижинин ончу- хоренгизин чопшээрел чокка алыры ( 4 %) ;

2) Оор чорук дээрге хоойлу урээшкини (8%) ;

3) Чединмес чоруктан адырлып алырынын аргазы (8 %) ;

4) Арагачыларнын, наркоманнарнын кылыр чоруу ( 8%).

         Кижини кандыг чылдагаан оорланырынче албадаптарыл дээн айтырыгга  ог- булезинин чединмезинден кижилер  оорланып турар  дээн харыылар хой болган (20%).

Анкетанын туннелдерин алгаш коорге, оор чоруктун тыптып турарын  амгы амыдыралдын байдалы- биле, чурттун экономиказынын деннели- биле  холбаштырып болур. Чуртта дыка хой кижилер  ажыл чогундан, ог- булезинин байдалы кудукку деннелде. Ажыл чок  кижилер амыдыраарынын кандыг- ла бир аргазын дилеп тывары- биле, ажы- толун азыраары- биле  оор херекти кылырынче базымны кылып турар.

Оор кижиге хамаарылгалары ангы- ангы:

1) Оор кижи дээрге кээргенчиг кижи- дир,  оске кижилерде бар чуве ол кижиде чок;

2) Оор кижинин чанынга турбас болза эки, чуге дизе сени база ооржу дээш буруудады бээр;

3) Оор кижини ээтеп кааптар ;

4) Оор кижини шиидер болза эки ;

5) Арын- нуур чок кижи- дир, ынчангаш эдеришпес мен;

6) Багай кижи-дир, эдеришпес болза эки.

         Ниитизи- биле, оор чорукка кижилернин хамаарылгазы багай, амыдыралдын чединмес байдалындан оор чорук хойу- биле тыптып турар деп туннелдерни анкетанын киржикчилеринден ундуруп болур.  

5

2 эге. Тыва чогаалдарда оор чорукту чуруп коргускени

Тыва чечен чогаалда ханы социал, философчу, психологтуг база кижизидикчи утка- шынарларлыг  чогаалдар хой. Чоннун культуразын, езу- чанчылдарын чуруп коргускен чогаалдардан ангыда, амыдыралдын  «кара» талаларын – арагалаар, оорланыр, кара таакпы тыртар, ажыл кылбас чорукту буруу шаап турар чогаалдар база бар.

Шаанда эт- сеп, ог оорлаар чорук чок, ынчалза- даа мал оору турган        дээрзин улуг назылыг огбелеривистен, чогаалдардан дыннап, номчуп турар бис. Феодалдыг Тывага кижинин бай- шыдалын мал- маганындан, алдын- монгунунден хемчээр турганын чогаалдардан билип алыр бис. Ынчангаш малын ковудедири- биле байлар кожа- холбээ калга, дорбет чуртундан, ыраккы шыдал- быралыг аалдардан малды кончуг дээн экер- эрес, кашпагай эр  кижилерге сурдуруп алыр чораан.  Мал оорларын чон « кайгалдар» дижир чораан.

Байларнын боттарын оорлааш, кыдат садыгжылардан алган барааннарынын ортээн дуглап, феодалдарга, нояннарга удурланып чораан кайгалдар дугайында  «Тараачы» деп  чогаалда    бижип турар.( Б-БТ Т ) Тоожунун маадырлары- ол уеде бугу Тывага « кайгалдар» деп ады- сураа алдаржаан Тес- Хемден Адавастай, Киваа честешкилер база Овур- Торгалыгнын кайгал Тараачызы  болуп турар. А кажан феодалдарга удур тура- халыышкыннар чылдарында  бодун чоннун эрес- кашпагай, дидим оолдары байларнын малын оорлааш, бодуун чонга улеп берип турган. Ол чорук боттарынга ажык- кончаа суруушкуну кылдыр эвес, а чонун кээргээн сеткилдин илередии кылдыр билдинип турар.

        Уенин аайы- биле «кайгал» деп сос « мал оору» деп утказын чоорту чидирген. Кырган- дижен,бодуун  кижилернин ончу- хоренгизин оорлап алгаш, « кайгалдар» бис дижип чоруур кижилернин саны ковудээн.

        Ниитилелдин сайзыралынын аайы-биле оор чоруктун ангы- ангы хевирлери тыптып келгилээн. Бажын- балгат  эт- севи, идик- хеп, аъш- чем, машина- балгат, алдын- монгун, акша- тогерик оору ковудээн. Ынчангаш оор чоруктун тыптып кээп турар чылдагааннарын чогаалдар дамчыштыр илередип тодарадыр дээн оралдажыышкыннарны кылган бис.

         В. Ондарнын « Дунеки чорумал» деп чогаалында оорлаашкын темазы колдап турар. Алексей – чогаалдын кол маадыры. Оон авазы  Алеша бичии турда чок апарган. Адазы авазы дириг чорда- ла холчок арагалаар турган, кажан чок апаарга. Арагалаарын соксадыр туржук, харын мырынай чангыс- даа хун элээр эрттирбес апарган. Ынчап кээрге. Бичи школачы Алеша бергедеп, дужа келбиже чер кезип, хырнын тоттуруп чоруп берген. Школазы- даа уттундурган. Адазы оглун безин сурбээн- даа. Бичии школачы оолду ырак торели болур кижи ап алган. Ынчалза- даа даайынын кадайы Алешаны корбес болган. Бичии- ле оон сеткилинге таарышпас чуве кылыпкан болза, Алешаны шаанга киир эттээр.

         Алеша молдук- калдык чедиги классты доозупкаш, даай- кууйунун бажынындан дезиптер. Ол торээн хоорайынга чедип кээрге, адазынын олуг- дирии- даа билдинмес, сыр танывазы кижилер Алешанын бажынында чурттап турар болган. Алеша баш углаан уунче чер кезип чоруп каан. Чоорту ол боду ышкаш эштиг- даа апарган.Олар хоорайнын подвалдарынга, теплотрассаларынга дун чарып хонуп, таакпы хамаанчок, араганы ижиптер апарганнар. Ону садып алырда, акша херек апаар- ла болгай. Ынчап кээрде, акшаны албан ажылдап алыр апаар, а ол чер кезип чоруур, ада- иези чок ийи черлик оолду кым карактаарыл, кым ооредирил? Олар чоорту ээн бажыннардан аъш- чем, идик- хеп

6

аймаан оорлап эгелээннер. Чаа- ла он дорт харны ажа дужуп чорааш, Алеша эжи- биле куруне ончузун оорлааны дээш, туттургаш, ийи чылга назы четпээннер колониязынга хосталгазын казыдып шииттиргеннер. Ийи чыл болгаш хосталып унуп келгеш, база катап боданыр апарган…

         Садыг оорлааш, Алеша база катап туттурган. Аныяк оолду оорланырынче чуу чуве албадапканыл? Оор чорук- Алешага амыдыраарынын кара чангыс оруу апарганы болбайн канчаар. Ол эртежик- ле оскустун кээргенчиг салымын эдилеп, амыдыралдын аар- берге уулезин чуктеп эртер ужурга  таварышкан. Адазы арагалавайн, чангыс оглун ижиктирип, азырап чораан болза, оол школазын кагбас, чер кезивес, оорланмас турар ужурлуг. Ада- иелернин арагага сундуккаш, ажы- толунун салым- чолун бодавас, харыысалга чок апарганындан кээргенчиг толдери оорланыр ужурга таваржып турарын бо чогаал херечилеп турар.

        Алешанын салым- чолунга оске бир чогаалдын маадыры, Пар- оол Эрендиктин салымы чоокшулашкак. Пар- оол Эрендик, алдыгы класстын оореникчизи, адазынын, сонгу иезинин, школада эш- оорунун, клазынын башкызынын талазындан тоомча чок, каржы хамаарылгазындан оспаксырап, чааскаанзырап, багай кижизидилгелиг оолдарнын салдарынга алыскан оол. Эштеринин аайы- биле Пар- оол кожазы суурнун садыын уптээшкиниге киржир.

        Школачы бичии оолдун чаа озуп- сайзырап орар мээ- медерелинге чоок кижилеринин багай хамаарылгазы канчаар- даа аажок улуг согуг болганын чугаалаан- даа херээ чок. Ол бугу кижизиг, томаанныг оолду чоорту кем- херек уулгедиринче эккел чытканын эскерер бис.. Ынчалза- даа буянныг башкы Алексей Тооруковичинин  салдары- биле Пар- оол боданып, шын орукту шилип алыр тура- сорукту бодундан тып алыр.

        Кайы- даа чогаалдын маадырлары бичиизинде- ле амыдыралдын аар човуланынга  « бектедип» , шылгалдаларны эртерлер. Бирээзи оорланырын амыдыраарынын кара чангыс аргазы деп билип, чаш назынында хоругдал адаанче киргеш кээр. А оскези долгандыр турар кижилернин бак коруушкунунден мунгарап, сагыш- сеткил хоозураашкынынга таваржып, багай салдарга дораан алзыптар.

        Оон ангыда, оор чорук эн коргунчуг, дерзии кем- херек уулгедиглеринин эгезин салып болурун Ш.Суваннын « Кижи- араатан» деп тоожузундан номчуур бис. Чалаа- Кара биле Олчей – частып орар чечектер дег  чараш аныяктар. Оларнын кайызы- даа устуку класстын оореникилери.  Оларнын чаш ынакшылынга чуу- даа чуве доктар- моондак болбас дег. Ынчалза- даа уругнун иезинин хоруушкуну,  оолдун ада- иезинин оор езу- биле амыдырап чанчыкканы – чогаалдын маадырларынын салым- чолун чангыс хунде хеп- хенертен оскертиптер.

         Олчей ынаа кыстын аалынын чоогунга мотоциклдиг халдып келген.Олар ооренген чаны- биле суур кирип танцылаар бооп дугурушкан турганнар. Оор  чувелернин оглу халдып кээрге, уруунун далажыжыксап, белеткени бергенин эскерип кааш, Чалаа- Каранын иези уруун мурнай оонден уне халаан. «Оор чувелернин оглу! Сени уруум чанынче чоокшуладыр- даа хоннум чогул. Сен база ада- иен ышкаш оор чуве сен ыйнаан» дээн аарышкылыг состерни Олчейге чугаалай капкан. Чалаа- Каранын иезинин ол состери Олчейге чаннык душкени дег хенертен болган.

        Ол состер оолдун чурээн, сагыш- сеткилин доюлдуруп, хойну бодаарынче албадапкан.Олчейнин ада- иезинин малданып, шору балдырлыг улус диртип чорууру анаа эвес, ол бугунун оор езу- биле болуп турарын Олчей кайын билген деп. Ачазынын эжи

7

Сарыгбай деп кижини ол сактып келген. «Он ажыг бызаага молдургаларны ол орнап алгаш барган. Бурунгу чылын база бызаалар эккелди. А чуге ыяап- ла бистин аалывыстан бызааларга инектер орнап алыр кижил ол? Чоогунда оглерде бызааларга орнап алыр улуг мал чок бе? Азы…» деп, ада- иезинин дугайында багай бодалдарны бодавазын оол кызыткан. Ынчалза- даа Олчейнин авазынын «Оор чувелернин оглу!» деп соглээн аарышкылыг состери Олчейни олуртпастап, холеге дег, базым санында эдерип чоруур апарган.

        Ол  состер кандыг коргунчуг туннелдерге эккэрин аныяк Олчей кайын бодаан деп. Чангысклассчызы Саянанын торуттунген хунун демдеглеп турар черден араганы шыырак апкан Олчей душтуу кысче далажып аъттаныпкан. Эш- оору- даа тудуп четтикпээннер. Орук ара оолдун сагыш- сеткили дойлуп, «Оор чувелернин оглу деп чувени боларга коргузуптейн» дээн ожеш сеткил торуттунуп, Чалаа- Каранын акызынын аалынын коданынче чедире берген. Оордан корткан кадарчы оолду дуннун карангызында боолапкан. Чалыы мага- бот шыдашпайн барган.

         Чангыс оглунун ажыын ажып, чурээ кадыгланып калган Селикмаа дунмазы биле ашаан удуртуп алагша, оглун боолаан оолду олуруп, оон мага- бодунун мочулерин ангылааш ,черге хооп кааптар. Эриг- баарлыг ие кижини мындыг дерзии олуруушкунну кылырынче оглунун ажыы эккелгени шын. Ынчалза- даа оглунун оорланып чыткаш, амы- тынындан эрте чарылганынга боттарынын буруузу улуг. Оларнын байыырынын чиик аргазын тып, оор кижи- биле эдержип, оорлап эккелген бызаалар- биле малданып чорууру- бугу  хай- бачыттын унуп келген дозу болур. Оор езу- биле байыырынын бачыды чангыс оглун ышкындырарынга, дерзии олуруушкунну кылырынга эккелгенин бо чогаалдан коор бис.

        Тунней чугаалаарга, оор чоруктун унуп кээп турар чылдагааннары ангы- ангы болурун сайгарылга уезинде тодараттывыс. Ол чылдагааннар бот- боттарынга домейлешпес.

8

Туннел

Шинчилел ажылында оор чорук дугайында Ш. Суваннын, К.Чамыяннын, В. Ондарнын чогаалдарын сайгарып, оорлаар чоруктун тыптып кээп турар чылдагааннарын тодараткан бис. Оор чорук – кижилернин мозу- будужунун кандыг- ла- бир четпес талазындан эвес, а амыдыралдын байдалындан тыптып келген «аарыг» дизе частырыг болбас. Анкетадан болгаш сайгарган чогаалдарывыстан дараазында туннелдерни ундурерген бис:

1. Оор чорук- кижизидилгеде болгаш ниитилел амыдыралында когун узур шиитпирлеттинмээн берге айтырыгларнын бирээзи. Аныяк- оскенге оор чорукту кылыры- бодунга хай- бачытты ажылдап ап турарынын дугайында чугаалап берип база  толептиг аажы- чанныг болурунга   кижизидип, огбелеривистин чаагай езу- чанчылдарынын сагып чоруурун чагып суртаалдаар ужурлуг бис.

2. Оор чоруктун унуп кээп турар чылдагааннары ангы- ангы болуп турар:

А) Акша- тогерик чедишпезинден, эртем- билиг чедип албаанындан, ажыл чогундан амыдыраарынын кара чангыс аргазы – оорланыры  деп   кижилернин  билип чоруурундан тыптып  турар;

Б) Долгандыр турар кижилернин тоомча чок, багай хамаарылгазындан школачылар, аныяктар багай салдарга алзып, оорланыр  кем- херекти уулгедиринче сундугуп турар;

В)   Ада- иезинин багай салдары, оор езу- биле амыдырап чанчыкканы чамдык аныяктарнын салым- чолунун шиитпирлеттинеринге улуг салдарлыг болуп турар;

Г)  Адааргак, ожеш сеткилдернин тевии- биле оор чорукту кылып турарлар.

        

        

9

Хураангайлаан аттар данзызы:

1. Бады- Байыр Тараачы . Кайгал. Кызыл, 1996.

2. Тензин Чымба. Оорлаары- хай- бачыт алыры- дыр // «Шын», № 141. Декабрь 8, 2011.

10

Ажыглаан чогаалдар данзызы

1.  В.Ондар. Дунеки чорумал. Кызыл, 1994

2. К.Чамыян. Ханы дазыл // Тыва чогаал, 8 класс, Кызыл, 2006

3. Ш.Суван. Кижи- араатан. Кызыл, 2006.



Предварительный просмотр:

Муниципалдыг бюджеттиг ниити өөредилгениң албан чери                                                                                            Таңды кожууннуң Кызыл-Арыг ниити өөредилгениң ортумак  школазы

Шинчилел ажылы

темазы:

«Сергей Пюрбюнуң ыры апарган шүлүктери».

Кызыл-Арыг ортумак ниити                                                                                                             өөредилге школазының 7-ги клазының                                                                                                   өөреникчизи Салчак Айлана кылган.                                                                                                      Удуртукчузу: Кызыл-Арыг  ортумак                                                                                                            ниити өөредилге школазының                                                                                                                            тыва дыл, чогаал башкызы Куулар Д.Д.

Кызыл-Арыг-2012

Допчузу

Киирилде _____________________________________________________3

1 эге. С.Б. Пюрбюнун ыры апарган шулуктеринин темалары__________4-5

2 эге. С.Б. Пюрбюнун шулуктеринге аялга чогааткан композиторлар___5-6

Туннел_______________________________________________________6

Ажыглаан чогаалдар данзызы____________________________________7

Киирилде

           С.Б. Пюрбю аравыста чок-даа болза, оон чогаалдары бистин-биле кады чурттап, хей-аът киирип, сеткил- сагыжывысты сергедип, уярадып чоруур. С.Пюрбунун намдары, колдуунда, чугле оон торуттунген чер-чурту, ооренип азы ажылдап чораан черлери-биле, чогаалдары-биле биске таныш. Оон намдарынын болгаш чогаадыкчы ажыл-ижинин дугайында ажылдар хой санныг болгаш янзы-буру талалыг. Ынчалза-даа чогаалчынын ыры апарган шулуктеринин дугайында чырыкче унген делгеренгей, тускай ажыл амдыызында чок деп болур. Устунде чугаалаан чуулден шичилел ажылынын чугулазы билдинип турар.

            Шинчилел ажылынын кол сорулгазы- ыры апарган шулуктеринин темаларын болгаш оларга аялгалар чогааткан композиторларны тодарадыры. Объектизи- С.Б.Пюрбюнун ыры апарган шулуктери. Салдынган сорулгаларны чедип алырда, шиитпирлээр айтырыглар:

  1. Ыры апарган шулуктерин тодараткаш, оларнын темалыг болуктээшкинин кылыр.
  2. Ук шулуктерге аялгалар чогааткан композиторларны тодарадыр.

             Шинчилел ажылынын чаа чуулу- бистин чангыс чер-чурттуувус, Тыванын Композиторлар Эвилелинин кежигуну, Ангырак Болат-оол Туматовичинин  С.Пурбунун созунге чогаатканы аялгаларын чырыкче ундурери

             Шинчилел ажылынын практиктиг ужур-дузузы- школаларда тыва дыл болгаш чогаал, ыры башкылаашкынынга ажыглаттынып болур.  

       

1 эге. С.Б.Пюрбюнун ыры апарган шулуктеринин темалары

           Тыва чон уе-дуптен бээр ажыл-херээн, амыдырал-чуртталгазын ыры-хогжумден хоора корбейн чораан: тос чузун малын малдап-даа чорааш, ширтээн сырып-даа оргаш, чаш толун кавайга аадып-даа тургаш сыгыт- хоомейин салып, уян ырын кынгырадыр бадырып чораан.

                      С.Б.Пюрбюнун эвээш эвес шулуктеринге аялгалар чогааттынгылаан. Кандыг темага бижиттинген шулуктеринге аялгаларны колдадыр чогаадып турганыл деп айтырыг бисти сонуургадып турар.Ынчангаш С.Б.Пюрбюнун ыры апарган шулуктеринин дараазында темалыг болуктерге хувааган бис.

  1. Чалыы назын, ынакшыл болгаш

аныяк кижинин кузел- соруунун

дугайында ырлар

              «Чалыы назындан чарылбайн чорааш, чонунун сураглыг шулукчузу апарган» деп М.Б.Доржу С.Б.Пюрбюну унелээн.Шынап- ла, С.Б.Пюрбюнун чалы назын, ынакшыл дугайында шулуктери композиторларнын болгаш чоннун сонуургалын хайныктырып турганын дараазында ырлыр апарган шулуктери бадыткап турар:

  1. «Куску сесерликке»
  2. «Дуруяалар чанып турда»
  3. «Совет Тыва чалыызы бис»
  4. «Сеткилимде чырып чор сен»
  5. «Чолу чаагай чалыылыр бис»
  6. «Чуну бодап ор сен, уруг?»
  7. «Белек»
  8. «Ошпес одум»
  9. «Эрги муруг, чараш уруг»
  10.  «Харыы»

           Кижинин кылып чоруур ажылынга бердингени, узел- соруу ажыл- ижин, ынакшылын дамчыштыр илереттинер деп бодал устунде ырларда синген.

  1. Куш- ажыл, кодээнин ишчилеринин  дугайында ырлар

          Кодээнин ажыл- ишчилери чыдын чытпас, олут орбас чон дээрзин база оларнын куш- ажылын алгап- мактаан шулуктери 40-50 чылдарда колхозтажыышкын, сууржудулга херээ бугу Тывага ооскээн уеде чоннун хей- аъдын кодуреринче кыйгырган ырлар апарган.

  1. Колхозчунун ыры
  2. Куш- ажылга мактал
  3. Аныяк кадарчылар дугайында ыры
  4. Кадарчынын таалал ыры

3.Ленин, Партия, Октябрь

революциязынын дугайында ырлар

           1950- 60 чылдарда Улуг Октябрьнын 50 болгаш 60 чыл байырларын, В.И.Лениннин торуттунгенинден бээр 100 чылын бугу Россия байырлыг демдеглеп эрттирген. Тывага В.И.Ленинни, Октябрь революциязынын салдарын коргускен шулуктер, чаъс соонда моогулер дег, хойу- биле коступ кээп, чоннун ынак ырлары апарып тургулаанын С.Пюрбюнун дараазында ырлары бадыткап турар:

  1. «Лениннин ачызында»
  2. «Лениннин чурээ»
  3. «Октябрьдан торуттунген хостуг чурт бис»
  4. «Партияга маннайлаткан»
  5. «Олум чок Ленин»

4.Торээн чер- чурт дугайында ырлар

          С.Б.Пюрбю торээн дылынга, Тывазынга ынакшылын илереткен шулуктери дээш кызагдаашкынга таваржып- даа турган болгай.Ынчалза- даа оон ол ыдык сеткилдерин кандыг- даа каржы- дошкун хоойлу- дурум моондактап шыдавааны дараазында ыры апарган шулуктеринден илден.

1. «Ак- Довурак- ынак хоорайым»

2. «Бистин Тыва»

3. «Хайыракан»

Чогаалчынын ырлары тема аайы-биле 4 болукке болуктеттинген.Чалыы назын, ынакшыл болгаш аныяк кижинин кузел- соруунун дугайында ырларга аялгалар хойу-биле чогааттынган болуп турар.

2 эге. С.Б. Пюрбюнун шулуктеринге аялга чогааткан композиторлар.

          Чогаалчынын ырларынга ниитизи-биле 16 композитор аялгаларны чогааткан болуп турар.Оларнын аразында бистин торээн суурувустун хундулуг чурттакчызы,композитор Ангырак Болат-оол Туматович база бары оорунчуг.Орус дылче очулдурттунган ырларынга Израйлевич Л., Полудина И., Ражникова В.чогаатканнар.

1.Аспан-оол Х.

2.Бюрбе С.М.

3. Мунзук М.М.

4. Ангырак Б.Т.

5. Танов А. С.

6. Ензак  Х. В.

7. Шактар Д. Б.

8. Дамба Х. К.

9. Ондар А.С.

10. Чыргал-оол А.С.

11. Базыр – оол С. К.

12.Баазан-оол К.Д.

14. Израйлевич Л.И.

15. Полудина И.

16 Ражникова В.

Туннел.

 Ниитизи-биле Сергей Пюрбюнун ыры апарган шулуктеринин саны 22 деп туннедивис.Ырлар тематика аайы-биле 4 болукке болуктеттинген, 16 композитор аялгаларны чогааткан.Чогаалчынын шулуктеринге аялгалар чогаадылгазы ам-даа ургулчулээр боор деп идегеливис улуг.

Ажыглаан литература данзызы

1.Ангырак Б.Т.- информатор, Кызыл-Арыг суур.

    2.»А.С.Пушкин» аттыг республика  библиотеказынын уран-чуул салбырындан алган материалдар.



Предварительный просмотр:

Тываның улустуң чогаалчызы, тыва чогаалдың үндезилекчизи С.К.Токаның  115 харлаанынга   тураскааткан «Чогаалчының чогаадыкчы мастерскаязында» деп чогаадыкчы тѳлевилелдер мѳѳрейи

Чураан чуруктар болгаш хол-биле кылган кылыг

тѳлевилели

 « Бичии Тывыкының тѳрээн кижилери болгаш ооң

хѳлечиктеп турган байлары»

Тѳлевилелди Таңды кожууннуң Кызыл-Арыг ортумак школазының

бѳлүк ѳѳреникчилери кылган: Тюлюш Норжун (7 класс), Баир-оол Саяна (7 класс), Байкара Серен-Доржу (9 класс).

Удуртукчу башкылары: тыва дыл болгаш чогаал башкызы Куулар Долаана Доржуевна, күш-ажыл башкызы Монгуш Аржаана Васильевна.

Декабрь16, 2016 чыл.

        Хүндүскүнүн мендизи-биле, хүндүлүг сарыг-сепчилер болгаш аалчылар!

       Тыванын улустуң чогаалчызы, тыва чогаалдың үндезилекчизи Салчак Калбакхѳрекович Токаның  115 харлаанынга тураскааткан «Чогаалчынын чогаадыкчы мастерскаязында» деп чогаадыкчы тѳлевилелдер мѳѳрейинге киржири-биле келгеш, чогаалчының ѳскен тѳрээн черинге,  ылаңгыя ооң Мерген хеминиң эриинге бис, Таңды кожууннуң Кызыл-Арыг ортумак школазының  ѳѳреникчилери, агаарлаар аас-кежиктиг болдувус. « Аалчы кижи сѳңнүг болур» дижир-ле болгай, ынчангаш  холувус-биле чураан болгаш тудуп кылган ажылдарывысты  силерге бараалгадып чедип келдивис.

         Тѳлевилеливисти « Бичии Тывыкынын тѳрээн кижилери болгаш ооң хѳлечиктеп турган байлары» деп адап алган бис. Тѳлевилел «Бичии Тывыкынын авазы -Тас-Баштыг», «Бичии Тывыкынын ѳг-бүлези», «Бичии Тывыкының хѳлечиктээн байлары» деп 3 кезектен тургустунган.

        «Араттын сѳзунүң» бирги номунуң «Тос чадырда», «Аас-кежии кайдал?» деп кезектеринде чогаалчы  ѳг-бүлезиниң болгаш  10 харлыында  хѳлечиктей берген байларының дугайында бижип турар. Чогаалчының чүгле  чашкы, бичии ол үези бисти сонуургадып, сагыш-сеткиливиске онза дээштиг болганындан бо теманы шилип алган бис. Ылаңгыя бистиң үе-чергевис болур бичии Тывыкының аштап, доңуп чорууру база хѳлечиктей берген байларының  оолду кээргел чокка кулактап, ыяш-биле артындан моорадыр хап турары карактарывыска чуруттунуп, дойлуп, кѳдүрлүп келген сагыш-сеткиливисти ама саазынга үндүр чуруурун шенеп кѳрдүвүс.

       Бичии Тывыкының тѳрээн кижилерин база феодалдарны чураан ажылдарывыс-биле таныштырып эгелээрин чѳпшээреп кѳрүнер!

Бирги толевилел:

 «Бичии Тывыкының авазы -Тас-Баштыг»

       Кымга-даа эн-не эргим,чоок кижи- авазы болур. Тывыкы билип кээрге-ле, ачазы чок турган. Авазының Куштунгу деп чиңгине адын адаар кижи-даа чок, кижи бүрүзү Тас-Баштыг деп шолалап турган. «Кандыг-бир  дүжүметтиң сѳс-домаан тооваан дээш, кеземче кѳргүскени-биле-даа азы кандыг-бир халаптыг аарыгга таварышкаш-даа ававыстың бажы  тазара бергени чадавас,  ону бис билбес бис. Ававыс ол дугайын биске черле чугаалап корбээн. Бис оон айтырып –даа кѳрбээн бис. Ававыс ол-ла  шолазы-биле бүгү назынын эрттирип келген»1- деп, чогаалчы иезинин дугайында ынакшыл долган состер-биле бижип турар.        

           Чогаалчы авазынын аар-берге салым-чолун тѳѳгүп бижип тура, даштыкы овур-хевирин мынчаар  чураан: «Ававыс чараш-даа эвес кижи чүве:  сыны чолдак, ооргазы арай бүшкүк. Оон кеткен хевин кижи хеп-даа дээр аргажок.кыыжын-даа, чайын-даа кедип алган чоруур тон дээр чүвези, кажан шагда мүн тон-на турган ыйнаан ол, мен кѳѳрумге дүгү тазарып калган, ол-бо талазында ойбак-самдар, ында-мында чуруктар ызырынгылаан чуве болдур ийин»2. Ынчалза-даа ол даштыкы хевирниң иштинде бурунгаар  тура-соруктуг, күштүг иенин сеткили хайныгып чоруур деп бодаар бис.  Күжүр иенин кол-ла сорулгазы- беш ажы-толүн бут кырынга тургузары, оларын кадыг-бергелерни ажып эртеринге ѳѳредири турган. Ол ажы-тѳлүнүң  хырнын дүптепки дег чем дилеп алыр дээш, байларга халас ажылдап, үндүр-киир  октаттырып, эттедип чораан.

         Ынчангаш хѳй-ажы-толун  бут кырынга тургузуп алыр дээш  феодалдар-биле  демисежип чурттап чораан бо эневистин чырыткылыг овур-хевиринге тураскаалды шаажаң (фарфор) деп холуксаадан сомалап кылган бис.

         Чогаалчының авазының чуруу бисте чок болганындан,арын-шырайын чогаалчынын бодунуң дурзу-хевиринге чоокшуладыр, а мага-бодун чогаалда чуруп кѳргускенинге даянып тургаш, ооң овур-хевирин тургустувус. Тураскаалды шаажаң деп холуксаадан кылган.Аңаа херек чүүлдер: крахмал, ыяш хырбазы, ус, «Гуашь» деп ѳннүг будуктар, ак демир, алгы.

______________________________________________________________

1 С.Тока.Чогаалдар чыындызы. IV том.-Кызыл: Тываның ном ундурер чери, 1980.- ар.9.

2 С.Тока.Чогаалдар чыындызы. IV том.-Кызыл: Тываның ном ундурер чери, 1980.- ар.9.

Ийиги тѳлевилел: «Бичии Тывыкының ѳг-бүлези»

          Ѳг-буле. Бос сѳсту адаптарга-ла эң-не чоок кижилериң: ада-иең, угбаң, акың, дунмаң, тѳргүл- тѳрелиң  кѳстүп кээр.Кандыг-даа  кижи бир-ле ѳг-булеге тѳрүттүнер, аңаа доругуп ѳзер.

          Бичии Тывыкының ѳг-булезинге 6 кижи турган: авазы Тас-Баштыг, угбалары Албанчы, Каңгый, акылары Шомуктай, Бежендей. Оларның ѳг-бүлези 3 ѳшкулуг, 1 Черликпен деп ыттыг турганнар. Улуг угбалары, ооң соонда акылары, адак соонда бичии Тывыкы 10 харлыындан эгелеп тыва, орус байларга хѳлечиктеп, аар-берге амыдырал- чуртталганы кѳрүп ѳзерлер. Ынчалза-даа олар кезээде демниг болуп,бот-боттарын карактажып чоруурлар. Каас-чараш чурумалдыг Мерген хемнин эриинге бистин уе-чергелеривис болур  бо бичии уругларның амыдыралы ындыг түреңги болганынга кым буруулугул, чуге ѳртемчей кижилерни ядыылар болгаш байлар деп  ийи аңгы кылдыр чаяаган чоор деп боданып эгелээр сен. Оларның амыдыралы бора бүдүн, ѳңгүр эвес, орбак-самдар, чурукка ол байдалды кѳргузери ындыг-ла амыр эвес болду.

           Авазы Тас-Баштыг. Бичии Тывыкының авазының овур-хевири чогаалда чураан овур-хевирден дүрзүлеп чуруттунган. Күжүр иениң кезээде ооргазынга шоодайын чуктепкен, аалдар аразында ырбаалап кылаштап чоруур овур-хевирин чуруп кѳргүстүвүс. Ол үргүлчү шимчээшкинде,  кадыг ажылдың ийикпе азы узун орукка үргүлчү кылаштап чораанынын уржуунда кужур иениң ооргазы бушкугур апарган деп билип турар бис.

         Улуг угбазы Албанчы. «Албанчының боду бедик, тырың сынныг, чоон кара чаштыг,карааның кирбии карангы кашпал сагындырар болза-даа,  чырып кыпкан шолбан ышкаш чидиг ѳткүт турган. Чоок-кавының оолдары кудалаар дээш кээп кѳруп, куда дүжүрерин эремелеп турганнар. Угбавыс бистерден чарылбазын бодааш, ону тоовайн баар»1. Чоорту оларның тос

чадырынга  Данила Потылицын деп боттары ышкаш ядыы орус тараачын

3 С.Тока.Чогаалдар чыындызы. IV том.-Кызыл: Тываның ном ундурер чери, 1980.- ар.11.

 кижи кээп турар апарган.Угбазы ооң-биле чурттай берген, ынчалза-даа

Данила удаваанда алдынчылар-биле тайгалап чорааш, черниң аар ажылынга шыдашпайн барган.Албанчы уруг божаан. Уругну Суруңмаа деп адап алганнар.

          Угбазы Кангый. 16 харлыг,бодунуң сѳѳгү шыырак,хевир-сыны аянныг.карактары бичежек сыгыр эвес, улуг чаагай, сактырга кандыг-бир солун чүве кѳрүп, магадап турган чүве ышкаш. Думчуу база-ла бедик чаагай,үнү дорт. 16 харлыында Сарыг-Септе Бора-Хопуйга хѳлечиктээри-биле чоруптар.

         Акызы Шомуктай. Тывыкынын бо акызы Тоора-Хемниң байларынче хѳлечиктеп чорупкан. Бо улуг акызынын дугайында чогаалда тодаргай чуруваан.Ынчалза-даа, ѳске угбалары ышкаш бедик сынныг, шевергин турган чадаавс деп даап бодаар-дыр бис.

         Акызы Бежендей. « Бежендейниң хары ынчаарда он ийи турган чүве. Кайнаар-даа баарда Бежендей мени кагбас, үргүлчү эдертип алыр чораан.Ол менден дыка узун- боду арган хирезинде сѳѳккүр чораан. Сактырга, оожум болгаш шыңгыы ышкаш, ынчалза-даа чаңы аажок кадыг, ажынчак чораан»4- деп акызының даштыкы дүрзү- хевирин болгаш аажы-чаңын мынчаар бижээн.Копту дүжүметтеринде хѳлечиктеп турар.

         Ниитизи-биле, Тывыкының ѳг-бүлезин чуруурунга ѳңгүр чараш будуктарның херээ чок болган, чүге дээрге кеткен орбак-дыдык идик-хевинден оларның ядыы-ядамык, түреңги байдалы кѳстүп турар.

Үшкү тѳлевилел:

 «Бичии Тывыкының хѳлечиктээн байлары»

      «Бир-ле чадырывыстан унуп кээривиске, авам чаа бажыңнарже кѳрүнгүлээш, чугаалай-дыр:

-Сени мен бо орустарга ажылдаары-биле бериптейн.Сен ам улуг оол апарган

______________________________________________________________

4 С.Тока.Чогаалдар чыындызы. IV том.-Кызыл: Тываның ном ундурер чери, 1980.- ар.48.

кижи ышкажыңчыл.

         Авамны дыңнааш, чѳпшээрээн мен.Харым он ажа берген-шынап-ла шору эр апарган мен»5- деп бижип турар. Ол чугааның соонда, байлар деп кижилерниң каржы-хажагай, дерзии  аажызын мага-бодунга бичии Тывыкы кѳруп эгелээн.

         Тывыкының назы-хар болгаш даштыкы хевир-дурзу талазы-биле ѳзулдези, ѳскерлиишкини байларга хѳлечиктээриниң мурнунда болгаш соонда үелерде болуп турар.Ынчангаш  байларны   ийи аңгы бѳлүкке хуваап турар бис:

1. Хѳлечиктээр мурнунда Тывыкының диленип чораан байлары

        Даш-Чалаң- Мерген, Дерзиг-Аксы ол кавының кол байы. Даш-Чалаңның овур-хевирин аңгы-аңгы  үзүндүлерден ундуруп ап болур бис: «Даш-Чалаң олбук кырында баскактанып олуруп алган, мойнун куду дери тѳктуп баткан, бусталган, арны кызыл пѳс дег апарган, тонунуң моюндуруу тарлаанындан ышкыштап, сүттүг шайын аартап олурар" 6. Ооң арны кезээде ыжык чуве ышкаш чоруур, думчук орнунда кызыл эът дѳңчүгеш!. Бичии Тывыкыны авазы эн-не баштай ооң ѳѳнге хѳлечиктедири-биле эккээрге, Даш-Чалаң  оглуң ам-даа бичии-дир дээш, Тас-Баштыгны үндүр сывырыптар, а  бичии оолду кулаандан туткаш, үндүр идиптер.

        Тожу-Хелиң. Албанчы, Тывыкы, Тас-Баштыг уш иешкинин ажыл дилеп чеде берген байы. «Кижи ортузу хире назылыг, бажын кылайтыр чүлүп алган, арган теве мѳгени ышкаш салдынып бады барган думчуктуг …кижи от кыдыында баскактанып олуруп алган, үстүнден куду бистерни харап, дѳңгүр бажын шала ынай-бээр борбаңнадып олурганын кѳѳрге, койгун теп алырын кедеп олурган кырган дээлдиген ышкаш болган»7.

_____________________________________________________________

 6 С.Тока.Чогаалдар чыындызы. IV том.-Кызыл: Тываның ном ундурер чери, 1980.- ар.17.

 7 С.Тока.Чогаалдар чыындызы. IV том.-Кызыл: Тываның ном ундурер чери, 1980.- ар.23.

2. Бичии Тывыкының хѳлечиктеп  турган байлары.

       Чолдак-Степан - Дерзиг-Аксының байы, 50 хар уезинде. Тывыкының 10 харлыында эң-не баштай хѳлечиктеп эгелээн байы. Бирги хунден эгелээш, каржы-дошкуну кѳступ эгелээр. «Авам-биле холдарвыстан туттунчуп алгаш, Чолдак-Степан деп байның бажыңынче кире бердивис. Санников сугларның Михайлов деп адап турганы ол болганыгай. Ооң бодунуң сыны чолдак боорга, ону «Чолдак» деп адап каан. Салы терең, калбак, ынчаарга ишти дээрге, бүдүн ѳг кидизин хѳйлеңиниң алдында дыгып алаган чүве ышкаш, уштунчак шѳртегер чүве»8.Тывыкы Чолдак-Степанга хѳлечиктеп турар үезинде, Вера-биле найыралдажып алыр, партизаннарның отрядынга кирер.

        Чогаалда байларның даштыкы овур-хевири тодаргай чуруттунган: семис-чаагай, арыннары ыжык, соок кѳруштуг, турамык чаңныг.Оон аңгыда, оларның бир-мѳзулеш овур-хевирин чүгле ижер-чиири, эттеп-эриидээри, арагалап-хѳглээри каттыштырып турар.

Түңнел.

         Бичии Тывыкының ынак авазының, тѳрээн кижилериниң база ооң диленип, эттедип- эриидедип чораан байларының овур-хевирлери чогаалда тодаргайы-биле чуруттунган. Маадыр бүрүзүнүң овур-хевири  назы-харынга, социал байдалынга дүгжүп турар.Тывыкының ѳг-булезинге  караңгы, куу , а байларга ѳнгур, чырык ѳннуг  будуктар ажыглаттынар болду. Оларның амыдыралы будуктарның ѳң-чүзүнүнден безин тодаргай кѳстүп турар. Кажан-бир шагда түреп чораан бичии Тывыкының амыдыралы ѳңнер-биле мынчаар чуруттунар –дыр.

        Кичээнгейлиг дыңнааныңар дээш улуу-биле четтирдивис!

Албанчы.С.Тока.Араттың сѳзү.

Чурукчулар: Тюлюш Норжун (7 класс), Баир-оол Саяна (7 класс), Байкара Серен-Доржу (9 класс).

Таңды кожуун. Кызыл-Арыг суур.

Тожу-Хелиң.С.Тока.Араттың сѳзү.

Чурукчулар: Тюлюш Норжун (7 класс), Баир-оол Саяна (7 класс), Байкара Серен-Доржу (9 класс).

Таңды кожуун. Кызыл-Арыг суур.

Каңгый. С.Тока.Араттың сѳзү.

Чурукчулар: Тюлюш Норжун (7 класс), Баир-оол Саяна (7 класс), Байкара Серен-Доржу (9 класс).

Таңды кожуун. Кызыл-Арыг суур.

Чолдак-Степан. С.Тока.Араттың сѳзү.

Чурукчулар: Тюлюш Норжун (7 класс), Баир-оол Саяна (7 класс), Байкара Серен-Доржу (9 класс).

Таңды кожуун. Кызыл-Арыг суур.

Тас-Баштыг. С.Тока.Араттың сѳзү.

Чурукчулар: Тюлюш Норжун (7 класс), Баир-оол Саяна (7 класс), Байкара Серен-Доржу (9 класс).

Таңды кожуун. Кызыл-Арыг суур.

Тывыкы. С.Тока.Араттың сѳзү.

Чурукчулар: Тюлюш Норжун (7 класс), Баир-оол Саяна (7 класс), Байкара Серен-Доржу (9 класс).

Таңды кожуун. Кызыл-Арыг суур.

Бежендей. С.Тока.Араттың сѳзү.

Чурукчулар: Тюлюш Норжун (7 класс), Баир-оол Саяна (7 класс), Байкара Серен-Доржу (9 класс).

Таңды кожуун. Кызыл-Арыг суур

Бичии Тывыкының авазы- Тас-Баштыг.

Кылган: Тюлюш Норжун (7 класс), Баир-оол Саяна (7 класс).

Таңды кожуун. Кызыл-Арыг суур

Шомуктай. С.Тока.Араттың сѳзү.

Чурукчулар: Тюлюш Норжун (7 класс), Баир-оол Саяна (7 класс), Байкара Серен-Доржу (9 класс).

Таңды кожуун. Кызыл-Арыг суур

Даш-Чалаң. С.Тока.Араттың сѳзү.

Чурукчулар: Тюлюш Норжун (7 класс), Баир-оол Саяна (7 класс), Байкара Серен-Доржу (9 класс).

Таңды кожуун. Кызыл-Арыг суур



Предварительный просмотр:

Тываның улустуң чогаалчызы, тыва чогаалдың үндезилекчизи С.К.Токаның 115 харлаанынга тураскааткан «Чогаалчының чогаадыкчы мастерсказында» деп аттыг республика чергелиг чогаадыкчы тѳлевилелдер мѳѳрейи

Эссе

«Арыг болгаш аас-кежиктиг ѳртемчейге

бистиң амыдыралывыс чүге ындыг ядыы-түреңги,

 караңгы болган чоор?»

Эссени Таңды кожууннуң Кызыл-Арыг ортумак школазының

6-гы клазының ѳѳреникчизи Дадар-оол Чайзат бижээн.

Удуртукчу башкызы: Кызыл-Арыг ортумак школазының

тыва дыл болгаш чогаал башкызы Куулар Долаана Доржуевна.

Декабрь 16, 2016 чыл

Эссе

Арыг болгаш аас-кежиктиг ѳртемчейге бистиң амыдыралывыс

 чүге ындыг ядыы-түреңги, караңгы болган чоор?

        Салчак Калбакхорекович Токаның «Араттың сѳзү» деп чогаалын улуг сонуургал-биле номчудум. Ында бичии маадыр Тывыкының амыдыралын дыка кээргенчиг, кижиниң карааның чажы тѳктүп кээр кылдыр кѳргүскен болду. «Мерген» деп эгеде Тывыкының чурттап чораан черинде Мерген деп хемин бижээн.

        Ол хем шапкын, дүрген агымнарлыг, кыжын боорга, доңа бээр турган. Хемниң чурумалын чогаалчывыс  чараш кылдыр кѳргүскен. Ынчалза-даа Мергенниң кыдыында ядыы-түреңги бичии уругларны караамга чуруптарымга, бүзүренчиг эвес чорду. Тывыкыны эң баштай авазы чадырдан үндүрүп эккээрге, бичии оол хемниң чаражын дыка-ла магадаан. А кыжын ооң эриинге ядыы оолдар, уруглар чуңгулап ойнаарлар. Бис болза кышты кедергей манап, «Чаа чыл байырлалы болур» деп ѳѳруур болгай бис. А Тывыкының үезиниң ажы-тѳлү? Тывыкы ышкаш ядыы оолдар, уруглар кышка шоолуг-ла ынак эвес турган деп бодаар мен. Чүге дээрге оларның чурттап турган ѳглери, тос чадырлары ойбак-самдар, дыдыктарындан соок үрүп кээр турган. А бай улустуң ѳглерин кидис-биле эки чылыглап каар-ла болгай. Кыштың соок, узун дүнелеринде Тывыкының иези Тас-Баштыг эневис уругларын доңурбас дээш, хондур одун одап тура хонар турган. Ону суг бодап кээримге, сагыжым дувуреп , муңгаранчыг апаар болду.

      «Арыг болгаш аас-кежиктиг  ѳртемчейге бистиң амыдыралывыс чүге ындыг ядыы-түреңги, караңгы болган чоор? деп бо айтырыгны Тывыкы бодунга бо-ла салып чораан. Мен бодаарымга, оолдуң ѳг-бүлези чеже-даа ядыы, чединмес турган болза, шыдамык, бергелерге тура дүшпес чорааннар. Байларга чеде бээрге, ѳглеринден үндүр октап, эттеп-эриидеп-даа турда, черле холу салдынмайн, катап-катап ажылды, чемни дилеп чедип келир турганнар. Амыдырал дээш демисел, боттарынга бүзүрел, чырык, тайбың үениң кээринге идегел оларга күштү берип турган деп бодаар-дыр мен. «Шыдамык кижилерден езулуг кижилер үнер» деп кырган-авам кезээде уругларынга чугаалап олурар кижи. Кырган-авамның ол сѳстери уткалыг, шын деп ам бодаар-дыр мен. Тывыкы база түреп, хилинчекти кѳрүп ѳскен-даа болза, бодунуң кызымак, ажылгырындан улуг дарга, улуг чогаалчы апарган. Чеже-даа түреңги чурттап чорза, ѳртемчейниң каас-чаражын магадап, сонуургап, муңгаралга черле дүжүп бербес турган болгай.

        Улуг чогаалчывыстың бо чогаалын эң-не баштай номчааш, караам чажы тѳктүп, кээргеп, «бо бичии Тывыкыга база оон авазынга чылыг идик-хептен, амданныг аъш-чемден чедирип берзимзе, оларны дорамчылап турар байларны кончуп, сургап кѳрзумзе» деп боданыр турган мен. Ол дугайында кырган-авамга чугаалаарымга, кырган- авам: «Ол эртип калган шагдагы үелер-дир. Тока деп чогаалчы бодунуң бичии чораанын бижип кааны ол-дур. «Ѳскүзүнден ѳлбес» деп үлегер домакта ышкаш, бо чогаалчы түреңги амыдыралды кѳрүп ѳскен болгаш эртем-билигни боду кызып чорааш чедип алгаш, улуг дарга, улуг чогаалчы апарганы ол-дур, уруум. Сен база шак-ла бо чогаалчывыс ышкаш, бергелерге таварышкаш, черле мунгарава, кызыл дериң-биле, угааның-биле шупту чүүлдү бодуң чедип алыр сен»- деп чугаалады. Шынап-ла, мээң бодумнуң кырган-авам база хѳй ажы-тѳлдүг , кажан кырган-ачам аныяк тургаш, чок апаарга, 6 уруун чааскаан түреп чорааш азырап алган-на болгай.Ам кырган-авамның ажы-тѳлү шупту улгаткан, ажыл-агыйлыг, амыр-менди амыдырап чурттап чоруурлар.

        Эрткен үени, эрткен тѳѳгүнү номдан номчуурга, дыка-ла солун-дур. «Араттың сѳзүнде» чараш бойдустуг черде ядыы Тывыкы дугайында бо-ла бодап, кээргей бээр-дир мен. Чараш, арыг ѳртемчейде, бир-ле черде, караңгы, ядыы-түреңги оол ам-даа чурттап чоруур ышкаш… кээргенчиин…

        


Предварительный просмотр:


Подписи к слайдам:

Слайд 1

Тыванын улустуң чогаалчызы С.К.Токаның 115 харлаанынга тураскааткан « Чогаалчынын чогаадыкчы мастерскаязында » деп чогаадыкчы төлевилелдер мөөрейи Эссе « Арыг болгаш аас-кежиктиг ѳртемчейге бистиң амыдыралывыс чүге ындыг ядыы-түреңги , караңгы болган чоор ?» Таңды кожууннуң Кызыл-Арыг ортумак школазының 6-гы клазынын өөреникчизи Дадар-оол Чайзат бижээн .

Слайд 2

Хүндүскүнүн мендизи -биле, хүндүлүг сарыг-сепчилер болгаш аалчылар ! Тыванын улустуң чогаалчызы , тыва чогаалдың үндезилекчизи Салчак Калбакхѳрекович Токаның 115 харлаанынга тураскааткан « Чогаалчынын чогаадыкчы мастерскаязында » деп чогаадыкчы тѳлевилелдер мѳѳрейинге киржири -биле келгеш , чогаалчының ѳскен тѳрээн черинге , ылаңгыя ооң Мерген хеминиң эриинге агаарлаар аас-кежиктиг болдум . « Аалчы кижи сѳңнүг келир » дижир-ле болгай , ынчангаш чогаалчының « Араттын сөзү » деп чогаалынга бижээн эссемни силерге таныштырып чедип келдим .

Слайд 3

Чогаалчынын « Араттын сѳзу » деп чогаалынын « Тос чадырда » деп бирги кезээнде чогаалчы ѳг-бүлезиниң ядыы - түреңги амыдыралының дугайында бижээн . Чогаалчының чашкы , бичии ол үези кончуг кээргенчиг болуп , мээн сагыш-сеткилимни доюлдурупкан . Ылаңгыя мээн үе-чергем болур бичии Тывыкының аштап , доңуп чорууру база хѳлечиктей берген байларының оолду кээргел чокка кулактап , ыяш -биле артындан моорадыр хап турары караамга чуруттунуп келген . Бичии Тывыкы долгандыр турар байларнын болгаш амыдыралдын кадыг-бергезин ылгап , медереп билип , « Арыг болгаш аас-кежиктиг ѳртемчейге бистиң амыдыралывыс чүге ындыг ядыы-түреңги,караңгы болган чоор ?» деп бо -ла боданы бээр турган . Ынчалза-даа аңаа харыыны тыппас чораан . Бичии Тывыкынын ол айтырыын мен база бодумга салып , анаа харыыны тыварын оралдаштым .

Слайд 4

Салчак Калбакхорекович Токаның « Араттың сѳзү » деп чогаалын улуг сонуургал -биле номчудум . Ында бичии маадыр Тывыкының амыдыралын дыка кээргенчиг , кижиниң карааның чажы тѳктүп кээр кылдыр кѳргүскен болду . « Мерген » деп эгеде Тывыкының чурттап чораан черинде Мерген деп хемин бижээн .

Слайд 5

Ол хем шапкын , дүрген агымнарлыг , кыжын боорга , доңа бээр турган . Хемниң чурумалын чогаалчывыс чараш кылдыр кѳргүскен . Ынчалза-даа Мергенниң кыдыында ядыы-түреңги бичии уругларны караамга чуруптарымга , бүзүренчиг эвес чорду . Тывыкыны эң баштай авазы чадырдан үндүрүп эккээрге , бичии оол хемниң чаражын дыка -ла магадаан .

Слайд 6

А кыжын ооң эриинге ядыы оолдар , уруглар чуңгулап ойнаарлар . Бис болза кышты кедергей манап , « Чаа чыл байырлалы болур » деп ѳѳруур болгай бис. А Тывыкының үезиниң ажы-тѳлү ?

Слайд 7

Тывыкы ышкаш ядыы оолдар , уруглар кышка шоолуг -ла ынак эвес турган деп бодаар мен. Чүге дээрге оларның чурттап турган ѳглери , тос чадырлары ойбак-самдар , дыдыктарындан соок үрүп кээр турган . А бай улустуң ѳглерин кидис -биле эки чылыглап каан болур . Кыштың соок , узун дүнелеринде Тывыкының иези Тас-Баштыг уругларын доңурбас дээш , хондур одун одап тура хонар турган . Ону суг бодап кээримге , сагыжым дувуреп , муңгаранчыг апаар болду .

Слайд 8

« Арыг болгаш аас-кежиктиг ѳртемчейге бистиң амыдыралывыс чүге ындыг ядыы-түреңги , караңгы болган чоор ? деп бо айтырыгны Тывыкы бодунга бо -ла салып чораан . Мен бодаарымга , оолдуң ѳг-бүлези чеже-даа ядыы , чединмес турган болза , шыдамык , бергелерге тура дүшпес чорааннар . Байларга чеде бээрге , ѳглеринден үндүр октап , эттеп-эриидеп-даа турда , черле холу салдынмайн , катап-катап ажылды , чемни дилеп чедип келир турганнар .

Слайд 9

Амыдырал дээш демисел , боттарынга бүзүрел , чырык , тайбың үениң кээринге идегел оларга күштү берип турган деп бодаар -дыр мен. « Шыдамык кижилерден езулуг кижилер үнер » деп кырган-авам кезээде уругларынга чугаалап олурар кижи . Кырган-авамның ол сѳстери уткалыг , шын деп ам бодаар -дыр мен. Тывыкы база түреп , хилинчекти кѳрүп ѳскен-даа болза , бодунуң кызымак , ажылгырындан улуг дарга , улуг чогаалчы апарган . Чеже-даа түреңги чурттап чорза , ѳртемчейниң каас-чаражын магадап , сонуургап , муңгаралга черле дүжүп бербес турган болгай .

Слайд 10

Улуг чогаалчывыстың бо чогаалын эң -не баштай номчааш , караам чажы тѳктүп , кээргеп , « бо бичии Тывыкыга база оон авазынга чылыг идик-хептен , амданныг аъш-чемден чедирип берзимзе , оларны дорамчылап турар байларны кончуп , сургап кѳрзумзе » деп боданыр турган мен. Ол дугайында кырган-авамга чугаалаарымга , кырган - авам : « Ол эртип калган шагдагы үелер-дир . Тока деп чогаалчы бодунуң бичии чораанын бижип кааны ол-дур . « Ѳскүзүнден ѳлбес » деп үлегер домакта ышкаш , бо чогаалчы түреңги амыдыралды кѳрүп ѳскен болгаш эртем-билигни боду кызып чорааш чедип алгаш , улуг дарга , улуг чогаалчы апарганы ол-дур , уруум . Сен база шак -ла бо чогаалчывыс ышкаш , бергелерге таварышкаш , черле мунгарава , кызыл дериң -биле, угааның -биле шупту чүүлдү бодуң чедип алыр сен»- деп чугаалады .

Слайд 11

Эрткен үени , эрткен тѳѳгүнү номдан номчуурга , дыка -ла солун-дур . « Араттың сѳзүнде » чараш бойдустуг черде ядыы Тывыкы дугайында бо -ла бодап , кээргей бээр-дир мен. Чараш , арыг ѳртемчейде , бир-ле карангы черде ядыы-түреңги оол ам-даа чурттап чоруур ышкаш … кээргенчиин …

Слайд 12

Тывыкының бичии чорааш көрүп чорааны аарышкы , муңгарал , түрегдел делегейниң ажы-төлүн оюп чорзун !