9 класс, Туган (татар) теленнән БРТга әзерләнү өчен ярдәмлек

1 вариант                                                     1нче бүлек

              Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны (мәгънәви кисәкләрне)                       билгеләгез.

  Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген    бирергә     кирәклеген истә тотып эшләгез.

  Изложениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.

  Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

1. нче бүлек

1. Кайларда шулай озак югалып йөрдең?- дип төпченде Афзалниса карчык, Вәлиулланың кайтып керүенә куанган төсмер белән. 2)- Төзелешне һәм шәһәрне гизеп кайттым әле менә,- диде кунак кеше.- 3) Берочтан авылга кирпечләр дә кайтарырга туры килде. 4) -Алары нәрсәгә тагын? 5) -Бөек Ватан сугышы корбаннарына куелган истәлек һәйкәле бик нык тузган, ашалган ич. 6) Иртәгедән менә шуны яңартмакчы булам. 7)- Әй Аллам, изге эшкә тотынгансың икән, Вәлиулла. 8) Хәвеф-хәтәрсез генә ерып чыгулар насый... булсын үзеңә!

      9)...Ай көймәсе  галәм бишегенә кырын яткан да, җирне һәм кешеләрне талгын гына күзәтә кебек. 10) Ләкин аның сагышлы карашында шом, борчылу, хәвеф төсмерләре дә аермачык ярылып ята. 11) “Әй, кешеләр, нишлисез сез? 12) Елга күлләрне, эчәр суларыгызны агулыйсыз, яшәр җирегезне бозасыз... 13) Үзен шулай рәнҗеткән өчен табигать сезгә рәхмәт әйтмәс”.

     14) Ә кешеләргә нәрсә- алар моны ишетмиләр дә, колакларын чукраклык галәмәте баскан. 15) Абзар-курасы исән-сау булса, иртә белән кояш чыкса- аларга шул җиткән. 16) Яшьләр куак яисә капка төбенә сыенып үбешергә ярата, ай нуры аларга сизелер- сизелмәс бер хатирә генә. 17) Кешеләр дөнья куа, ләкин аларның тырышлыгы бүген бар, иртәгә юк. 18) Урманнар киселә, елгалар агымын үзгәртә, җирләр аркылы-торкылы актарыла- менә шуннан соң табигать аларга нинди рәхим-шәфкать белән җавап бирергә тиеш соң?

     19) Кешеләрнең кайсылары яхшы, кайсылары начар. 20) Кемнәрдер җир йөзендә гөлбакча ясый, таш өстендә чәчәкләр үстерә, кайберләре исә балта-пычак белән дөнья матурлыгына кизәнә. 21) Ә инде туплар, ракеталарның шартлавын, халыкларның үзара сугышуын әйтәсе дә юк. 22) Нәрсә җитми кешеләргә?

    23) Ай шаһит иде, ләкин ул да таң атканда ук үзенең офыгына кереп югалды. 24) Иртән Вәлиулла җиңнәрен сызганып һәйкәл каршына килеп баскан иде, имәнеп китә язды. 25) Урлаганнар, цементы-ние белән бергә бер төн эчендә кирпечләрне кемдер урлаган! 26) “Кыл яхшылык, көт яманлык” дигәннәре шушы микән?

   27) ...Ул гомер буе кешеләрнең ни өчен яхшы яки явыз булуларын аңларга тырышып яшәде. 28) Яхшылык җиңсен өчен нишләргә, кешеләрнең аңын ничек уятырга (...) 29) Бу нәрсә Вәлиулланың кулыннан килми иде...  

(Ришат Низами буенча)

     8 нче җөмләдә  ерып чыгу фразеологик әйтелмәсенең мәгънәсен  табыгыз.

             1) авырып китмичә;

             2) су ерып чыгу;

             3) эшне төгәлләү;

             4) кире әйләнеп кайту;

             Рәхим-шәфкать сүзенә туры килгән синоним сүзне  билгеләгез.

1. яхшылык;
2. бурыч ;
3. шәфакъ;
4. рәхимсез;

Кайсы сүздә киң әйтелешле сузыклар бар.

1. Вәлиулла;
2. кешеләрнең;
3. туплар;
4. ракета;

28 нче җөмләдә (...) тамгасы урынына  нинди  тыныш билгесе куела.

1) нокталы өтер;

2) өндәү;

3) сорау;

4) нокта;

               Текестның язылу стилен күрсәтегез.

1. хатлар стиле;
2. рәсим эш стиле;
3. публицистик стиль;
4. әдәби стиль;

20 нче җөмләнең төрен билгелә.

1. гади, җәенке, ике составлы җөмлә;
2. иярченле кушма җөмлә;
3. тезмә кушма җөмлә;
4. катнаш кушма җөмлә;

  Сүзнең дөрес язылышын күрсәт.

1. Бөек  ватан сугышы;
2. Бөек Ватан сугышы;
3. Бөек Ватан Сугышы;
4. бөек Ватан  сугышы;

 Тексттан космос сүзенә тәрҗемә сүзне табыгыз.

              Җавап:__________

Кайгыру сүзенә   синоним  сүзләр кулланылган җөмләнең номерын күрсәт.

Җавап:__________

Текстта парлы сүзләр кайсы  җөмләләрдә кулланылган .

Җавап:______________

16  нчы җөмләдән  инфинитифны яз.

Җавап:_____________

        Билгесезлек алмашлыгы белән башланган җөмләнең номерын яз.

                 Җавап:______________

24-26 нчы җөмләләрдән кушымчалау ысулы белән ясалган исемнәрне язып ал.

Җавап:______________

9 нчы җөмләдә бирелгән кебек  сүзенең сүз төркемен билгелә. 

Җавап:________________

           23 нче җөмләдән чиратлашу күренеше булган  сүзне яз  .

Җавап:_______________

        8 нче җөмләдә билгеләнгән сүзнең  нокталары урынына нинди хәреф языла?

     Җавап:_________________

3 нче бүлек

...Ул гомер буе кешеләрнең ни өчен яхшы яки явыз булуларын аңларга тырышып яшәде.  Яхшылык җиңсен өчен нишләргә, кешеләрнең аңын ничек уятырга(...) Бу нәрсә Вәлиулланың кулыннан килми иде... 

       Фикерләрегезнең дөреслеген раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал  китерегез. Бу вакытта файдаланган җөмләләрнең номерларын языгыз яки  текстан цитата китерегез.

       Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

       Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

1 нче вариант

I бүлек

 1 Текстны тыңлагыз hәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез. Тулы текстның hәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 50 сүздән ким булмаска тиеш.

Изложениене чиста  hәм танырлык итеп языгыз.

I I бүлек

Әни

1)Без әни белән урманга корыган ботаклар җыярга килдек. 2)Басу капкасыннан чыккач, кызыл яр кырыенда авыру кешедәй саламга төренеп утырган иске өебезне җылыту өчен, без көн саен шулай җилкә белән утын ташыйбыз. 3)Кышын да шулай, көзен дә.

4)Әнинең кулында – озын ыргак. 5)Ул аны корыган ботакка эләктерә, һәм без аңа икәүләп асылынабыз. 6)Ботак шартлап сынгач, башка төшмәсен дип, читкә тайпылабыз.

7)Шулай маташа торгач, көн дә кичекте. 8)Урманга кичке караңгы сирпелә башлады, ә безнең кайтасы җир ярыйсы ук ерак (урманнан авылны ике чакрым дип йөриләр).

9)Мин үзем күтәрәсе бәйләмне киндерә белән бәйләдем дә әнигә булыштым. 10)Ул үзенә иң авыр ботакларны җыйган. 11)Шуның өстенә тагын миннән калган чыбык-чабыкны да үз бәйләменә сыйдырмакчы булып азаплана.

12) – Җитәр инде, әни, бик авыр була, - дигәч, күтәрелеп карады. 13)Шул сүзне әйткәнгә күңеле булгандыр, күрәсең, елмаерга итте. 14)Тик, әллә бервакытта да көлеп гадәтләнмәгәнгә, әллә елыйсы килгәнгә, аның чырае яктырмады, әллә ничек кызганыч булып җыерылды гына.

15) – Нишлим соң, улым? 16)Инде бер килгәч, күбрәк кайтсын дим. 17)Көннең-көн саен утын ташып син дә бик йөдәдең, әллә берәр көн килми калырбызмы диюем иде, - диде.

18)Аның бәйләменнән бер-ике ботакны үземә алырга сузылгач, ул аларны бирмәде.

19) – Инде мин чирлисен чирләгән, улым, мине кайгыртма. 20)Син дөнья көтәсе кеше, гарип булып калма... сеңелләрең дә синең өстә... – 21)Әни сүзен әйтеп бетермәстән кинәт туктады, аркамнан сыйпап: – Синең буыннарың ныгымаган әле, шуңар гына әйтәм, - дип төзәтеп куйды.

(Гомәр Бәширов)

2. Татар сөйләменең үзенчәлеге булган ирен гармониясенә буйсынган  сүз кулланылган  җөмләне күрсәтегез.

1. Алар мәңгегә синең белән.

2. Беренче укытучысын хөрмәт белән искә алмаган кешене минем очратканым юк.

3. Яшьлектә алган сабаклар онытылмый.

4. Сәер хәл бит!

  Җавап:___________.

3. Сөйләмнең сәнгатьлелеген арттыру максатыннан фразеологик әйтелмә кулланылган җөмләне күрсәтегез.

1) Аның бәйләменнән бер-ике ботакны үземә алырга сузылгач, ул аларны бирмәде.

2) – Инде мин чирлисен чирләгән, улым, мине кайгыртма.

3) Син дөнья көтәсе кеше, гарип булып калма... сеңелләрең дә синең өстә...

4) Әни сүзен әйтеп бетермәстән кинәт туктады, аркамнан сыйпап: – Синең буыннарың ныгымаган әле, шуңар гына әйтәм, - дип төзәтеп куйды.

Җавап:___________.

4. 12-15 нче җөмләләрдән  иялек килешендәге зат алмашлыгын күчереп языгыз.

Җавап:___________.

5. 4-8 нче  җөмләләрдән  аныклагыч булган җөмләнең санын языгыз.

  Җавап:___________.

6.  12-14 нче җөмләләр арасында кереш сүз булган җөмләнең номерын языгыз.

Җавап:___________.

7. 7 нче җөмләдәге грамматик нигез(ләр)нең санын языгыз.

Җавап:___________.

8. 2 нче җөмләдә тартым  белән  төрләнгән ничә исем  бар?

Җавап:___________.

9.  12-16 нчы җөмләләрдән кушма  сүзне  табып  языгыз.

Җавап:___________.

10.  17-19 нчы җөмләләрдән иярчен кушма җөмләнең санын күрсәтегез.

Җавап:___________.

III бүлек

11.1 “Инде мин чирлисен чирләгән, улым, мине кайгыртма. Син дөнья көтәсе кеше, гарип булып калма... сеңелләрең дә синең өстә... – Әни сүзен әйтеп бетермәстән кинәт туктады, аркамнан сыйпап: – Синең буыннарың ныгымаган әле, шуңар гына әйтәм, - дип төзәтеп куйды” юлларында әйтелгән фикерне сез ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау  өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез. Файдаланган җөмләләрнең номерларын  языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 50 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

11.2  Әни – җирдә иң зур кеше, - диелә татар җырында. Бу сүзләрнең мәгънәсен ничек аңлыйсыз? Шул турыда сочинение языгыз.Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал  китерегез.

Сочинениенең күләме 50 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

2 нче вариант

I бүлек

1 Текстны тынлагыз hәм кыска изложение языгыз. 

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез. Тулы текстның hәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 50 сүздән ким булмаска тиеш.

Изложениене чиста  hәм танырлык итеп языгыз.

I I бүлек

Совет сугышчысы

1)Карт сөйләргә кереште. 2)Ул русчаны начар белә иде. 3)Ләкин без әйтәчәк фикерләрне аның сүзләреннән генә түгел, аның интонациясеннән, аның торышыннан һәм аның барлык хәрәкәтеннән дә аңлап алдык.

4) Елга буендагы төнге атышлардан соң, немецлар каты яраланган старшина Шәйхетдиновны шушы авылга алып кайтканнар һәм аңардан сорау алырга керешкәннәр. 5)Ләкин Шәйхетдинов аларга бертөрле дә җавап бирмәгән. 6)Шуннан соң аны ике немец кулларындагы резина таяклары белән аңыннан яздырганчы кыйнаган. 7)Егет егылган, канга баткан килеш пычракта озак аунап яткан. 8)Фашистлар, аны аңына китерергә теләп, өстенә салкын су сипкәннәр. 9)Егет аңына килгәч, немец офицерлары аңардан тагын сораган:

 - Иптәшләрең кайда синең? 10)Кая киттеләр алар? 11)Нинди мәгълүматлар алып киттеләр?.. – дигән.

12)Егет җавап бирмәгән.

13) – Юк, - дигән ул аларга нәфрәт белән, - мин сезгә, фашист этләргә, бертөрле дә җавап бирәчәк түгелмен!.. 14)Мин – совет сугышчысы! 15) Мин иптәшләремне, Ватанымны сатмыйм!..

(Гомәр Бәширов)

2. Татар сөйләменең үзенчәлеге булган ирен гармониясенә буйсынган  сүз кулланылган  җөмләне күрсәтегез.

1) Егет җавап бирмәгән.

2) Юк, - дигән ул аларга нәфрәт белән, - мин сезгә, фашист этләргә, бертөрле дә җавап бирәчәк түгелмен!..

3) Мин – совет сугышчысы!

4) Мин иптәшләремне, Ватанымны сатмыйм!..

Җавап________________________.

 3.  13 нче җөмләдәге нәфрәт сүзенә синоним сүзне языгыз.

   Җавап:___________________

 4. 6-9  нчы җөмләләрдән инфинитивны күчереп языгыз.

   Җавап:___________________.

 5. Калын хәрефләр белән бирелгән фигыльнең төркемчәсен языгыз.

Елга буендагы төнге атышлардан соң, немецлар каты яраланган старшина Шәйхетдиновны шушы авылга алып кайтканнар һәм аңардан сорау алырга керешкәннәр 

Җавап:_______________.

6. 6-8 нче җөмләләрдән  җылы сүзенә антоним булган берәмлекне табып языгыз.

Җавап:_______________.

7. 2 нче җөмләнең грамматик нигезен язып алыгыз.

8. 4-7 нче җөмләләр арасыннан инкяр җөмләнең номерын билгеләгез.

Җавап:_______________.

9. Аныклагычка бәйле куелган тыныш билгесенең  номерын языгыз.

   – Юк,(1) - дигән ул аларга нәфрәт белән, (2) - мин сезгә, (3) фашист этләргә, (4) бертөрле дә җавап бирәчәк түгелмен!..

Җавап:______________.

10.  8-11 нче җөмләләрнең кайсында кире сүз тәртибе күзәтелә?

Җавап:_______________.

III бүлек

11.1 «– Юк, - дигән ул аларга нәфрәт белән, - мин сезгә, фашист этләргә, бертөрле дә җавап бирәчәк түгелмен!.. Мин – совет сугышчысы!  Мин иптәшләремне, Ватанымны сатмыйм!..» юлларында әйтелгән фикерне сез ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау  өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез. Файдаланган җөмләләрнең номерларын  языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 50 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

11.2  “Батырлыкта – матурлык” дигән әйтемнең мәгънәсен ничек аңлыйсыз? Шул турыда языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал  китерегез.

Сочинениенең күләме 50 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Сочинениене чиста һәм  танырлык итеп языгыз.

3 нче вариант

I бүлек

1 Текстны тынлагыз hәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез. Тулы текстның hәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 50 сүздән ким булмаска тиеш.

Изложениене чиста  hәм танырлык итеп языгыз.

I I бүлек

Үлемнән көчлерәк

1)Немец тубы ата башлады. 2)Снарядлар бер ераграк, бер якынрак ярыла. 3)Ләкин Шамил әйтерсең боларны бөтенләй сизми дә иде. 4)Менә гитлерчылар кычкыра-кычкыра йөгерә башладылар. 5)Шул чакта Шамил ут ачты. 6)Гитлерчыларның сафлары төбеннән чалгы селтәп алгандай булды, берничә секунд эчендә эреп бетте.

7)Шул чакта дзот янәшәсендә бер-бер артлы ике снаряд ярылды. 8)Шамил пулемётны тупка каршы борды. 9)Шамил ата башлау белән, снаряд та амбразурага тиеп ярылды...

10)Шамил һәлак булган.11)Соңыннан миңа сөйләделәр: Шамил үлгәндә дә пулемётын кулыннан ычкындырмаган.

12)...Айлар, еллар үтәр. 13)Ротадагы бик күп автоматчылар кайсы кая таралып бетәр. 14)Карт солдат Василий Веденин да, яшь солдат Ибраһим Төхфәтуллин да җиңүдән соң өйләренә тыныч хезмәткә кайтып китәрләр. 15)Ротага яңа сугышчылар килерләр. 16)Шамил Әнвәров һәрвакыт исемлектә булыр. 17)Иртәнге һәм кичке проверка вакытларында уң флангтагы сугышчы горур тавыш белән һәр көн саен:

               - Сержант Шамил Әнвәров Ватан даны өчен һәлак булды! – дип кычкырыр.

18)Батырның исеме мәңге онытылмас. 19)Ул күктәге балкыш кебек һәрвакыт нур чәчеп торыр.

 Габдрахман Әпсәләмов

2. Татар сөйләменең үзенчәлеге булган ирен гармониясенә буйсынган  сүзләр кулланылган  җөмләне күрсәтегез.

1)Немец тубы ата башлады.

2)Снарядлар бер ераграк, бер якынрак ярыла.

3)Ләкин Шамил әйтерсең боларны бөтенләй сизми дә иде.

4) Шул чакта Шамил ут ачты.

Җавап____________.

3.  Кайсы җөмләдә антоним сүзләр кулланылган?

1) Снарядлар бер ераграк, бер якынрак ярыла

2) Шамил ата башлау белән, снаряд та амбразурага тиеп ярылды...

3) Соңыннан миңа сөйләделәр: Шамил үлгәндә дә пулемётын кулыннан ычкындырмаган.

4) Ротадагы бик күп автоматчылар кайсы кая таралып бетәр.

 Җавап_____________.

4. 10-12 нче җөмләләрдән чыгыш килешендәге исем булган җөмләнең номерын языгыз.

Җавап:____________.

5. 16 нчы җөмләдән тамыр + ясагыч кушымча + бәйләгеч кушымча  схемасына туры килгән сүзне языгыз.

Җавап:______________

6. 12 нче җөмләдәге хәбәрне нинди синоним сүз белән алмаштырып була?

7.  9 нчы җөмләдә ничә грамматик нигез бар?

 Җавап:_____________.

8. 9-11 нче җөмләләрдән иярчен тәмамлык җөмләнең номерын язып алыгыз.

Җавап:_____________.

 9.  Бирелгән җөмләләрнең кайсында өтер ике җөмлә чигендә куелган?

1) Снарядлар бер ераграк, бер якынрак ярыла. 

2) Гитлерчыларның сафлары төбеннән чалгы селтәп алгандай булды, берничә секунд эчендә эреп бетте.

3) ...Айлар, еллар үтәр. 

4) Шамил ата башлау белән, снаряд та амбразурага тиеп ярылды...

10. 17-19 нче җөмләләрнең кайсында чагыштыру алымы кулланылган?

III бүлек

11.1. «Батырның исеме мәңге онытылмас. Ул күктәге балкыш кебек һәрвакыт нур чәчеп торыр” юлларында әйтелгән фикерне сез ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез. Файдаланган җөмләләрнең номерларын  языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 50 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

11.2 Батыр яуда сынала, диелә халык мәкалендә. Бу мәкальнең мәгънәсен ничек аңлыйсыз? Шул турыда сочинение  языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал  китерегез.

Сочинениенең күләме 50 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Сочинениене чиста һәм  танырлык итеп языгыз.

ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МӘГАРИФ ҺӘМ ФӘН МИНИСТРЛЫГЫ

ТУГАН ТЕЛДӘ БЕЛЕМ БИРҮ ОЕШМАЛАРЫ УКУЧЫЛАРЫ ӨЧЕН ТУГАН (ТАТАР) ТЕЛДӘН ДӘҮЛӘТ ЙОМГАКЛАУ АТТЕСТАЦИЯСЕНӘ ӘЗЕРЛӘНҮ ӨЧЕН КУЛЛАНМА

9 СЫЙНЫФ

(81 нче код)

КАЗАН-2024

81 НЧЕ КОД БУЕНЧА БИРЕМНӘР

1 вариант

Эш үтәү өчен күрсәтмә

Татар телендә гомуми белем бирү оешмаларының 9 нчы сыйныфын тәмамлаучы укучылар өчен, туган (татар) телдән дәүләт йомгаклау аттестациясенә 3 сәгать 55 минут  (235 минут) вакыт бирелә. Биремнәр 3 бүлектән тора.

        Беренче бүлек 1 биремнән тора. Анда 2 тапкыр тыңланган текстның кыскача эчтәлеге (изложение) языла. Бирем 2 нче номерлы җавап бланкында эшләнә.

        Икенче бүлек 7 биремнән тора (2-8 биремнәр). Биредә сүз, җөмлә, текстка төрле типтагы анализ күзаллана.

2-8 нче биремнәрнең җаваплары сүз яки цифрлар белән бирелә. Аларны 1 нче номерлы җавап бланкына язарга кирәк.

Өченче бүлектәге биремнәр укучылар 2 нче бүлектә укыган текст нигезендә башкарыла. Эшли башлаганчы, тәкъдим ителгән (9.1 һәм 9.2) биремнәрнең берсен сайларга һәм үз фикереңне дәлилләп, эзлекле рәвештә киңәйтелгән җавап бирү кирәк. Бирем 2 нче номерлы җавап бланкында эшләнә.

Биремнәрне үтәгәндә, орфографик сүзлекләрдән файдаланырга рөхсәт ителә.

Биремнәрне эшләгәндә, караламадан файдаланырга мөмкин, әмма андагы язулар тест эшенә билге куйганда исәпкә алынмый.

Биремнәрне тәкъдим ителгән эзлеклелектә эшләргә киңәш ителә. Җавап бирергә авырсынган бирем очраса, аны калдырып, башкаларын эшли торырга мөмкин. Вакыт кала икән, аларны яңадан уйлап, эшләп карарга мөмкинлек туа.

Үтәлгән биремнәр өчен куелган баллар бергә кушыла. Мөмкин кадәр күбрәк биремгә дөрес җавап биреп, югарырак балл җыярга тырышыгыз.  

Эшне тәмамлагач, һәр җавапның 1 нче һәм 2 нче номерлы бланкларга дөрес номер белән куелганлыгын тикшерергә онытмагыз.

Сезгә уңышлар телибез!

I бүлек

Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез.

 Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.  

Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

II бүлек

Текстны укыгыз. Җөмләләрнең оештыручы үзәкләре (грамматик нигезләре, баш кисәкләре) дөрес күрсәтелгән очракны билгеләгез. Җавап номерын языгыз.

1. Зөһрәнең әнисе (1 нче җөмлә)
2. ул алыштырмаячак (2 нче җөмлә)
3. бергә яшәсәләр дә (3 нче җөмлә)
4. бик нык әйбәт (4 нче җөмлә)
5. гүзәллеккә ия (6 нчы җөмлә)

Җавап: _______________ .  

Текстны укыгыз.

Кече тел охшашлануы күзәтелгән сүз кулланылган җөмләне табыгыз. Җавап номерын языгыз.

Җавап: _______________  .  

Текстны укыгыз.

Өтерләр куелырга тиешле җөмләләрне табыгыз. Җавап номерларын языгыз.

Җавап: ______________  .

Текстны укыгыз.

Кушма исемне табып языгыз.

Җавап: _______________ .  

1) Якты күл үзенә бу исемне кайчан һәм кем кушканын да хәтерләми инде. 2) Монда килеп чыккан һәркем аның яшел чирәмле ярына басып, мөлдерәп торган чиста суына карап тора да: «Һи-и, бигрәк якты инде бу күл», – ди. 3) Тора-бара аңа «Якты күл» исеме берегеп калды. 4) Күл бу исемне үз итте, яратты, күнекте дә.

5) Борынгы күл инде ул. 6) Аның тирәсенә кешеләр күп килделәр, күп киттеләр. 7) Төбендә уйнаклап йөзгән акбалыкларга, яр читендәге вак камышларга, посып үскән төнбоекларга карап сокландылар, җәйге эссе көннәрдә су коенып, арыган тәннәренә сихәт алдылар. 8) Хәтта бернәрсәдән дә шикләнмичә, аның көмештәй суын эчә дә иделәр әле. 9) Якты күл шул ул, якты күл.

10) Күл яр читендә кармак каптырып утырган малайларны бигрәк якын итте. 11) Аларның үзара сөйләшүләрен гаҗәпләнеп тыңлый, хәтта бераз көнләшә дә әле. 12) Менә бит ничек! 13) Аларның теле бар. 14) Рәхәт­ләнеп сөйләшәләр, шаяралар, бер-берсен аңлашып вакыт үткәрәләр, гомер сөрәләр. 15) Ә күлнең теле юк шул, ул сөйләшә дә алмый. 16) Бары тик талгын җил кузгаткан дулкыннары белән чапыл-чопыл килеп ярга кага, ара-тирә малайларның ялан аякларын суы белән күмеп шаярта, уйный. 17) Монысын малайлар аңлый, көлешеп, ярдан читкәрәк сикерәләр, чыланган ыштан балакларын тезләренә кадәр сызганып, янә яр читенә килеп чүмәшәләр. 18) Күзләрендә нур, тезләрендә кояш нурлары уйный, алларында Якты күл җәелеп киткән.

19) Озак гомерләр менә шулай үзара дус булып, аңлашып яшәде ул кешеләр белән. (Ф. Сафиннан)

Текстның эчтәлегенә туры килгән җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Якты күл үзенә бу исемне кайчан һәм кем кушканын да хәтерләми инде.

2) Якты күл шул ул, якты күл.

3) Менә бит ничек!

4) Аларның теле бар.

5) Монысын малайлар аңлый, көлешеп, ярдан читкәрәк сикерәләр, чыланган ыштан балакларын тезләренә кадәр сызганып, янә яр читенә килеп чүмәшәләр.

Җавап: _______________ .

Чагыштыру кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Якты күл үзенә бу исемне кайчан һәм кем кушканын да хәтерләми инде.

2) Борынгы күл инде ул.

3) Хәтта бернәрсәдән дә шикләнмичә, аның көмештәй суын эчә дә иделәр әле.

4) Ә күлнең теле юк шул, ул сөйләшә дә алмый.

5) Күзләрендә нур, тезләрендә кояш нурлары уйный, алларында Якты күл җәелеп киткән.

Җавап: _______________ .  

1-4 нче җөмләләрдән ияләште сүзенең синонимын табып, күчереп языгыз.

Җавап: ___________ .  

III бүлек

Якты күл шул ул, якты күл. җөмләсендә әйтелгән фикерне ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез.

Файдаланган җөмләләрнең номерларын языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

Табигать белән дус бул әйтеменең мәгънәсен ничек аңлыйсыз? “Табигатьне саклауда минем өлешем” темасына сочинение языгыз. Фикерегезне языгыз. Раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

I бүлек

Наил маҗаралары

Наилгә әтисе кичә базардан өр-яңа чана алып кайтты. Табаннары көзге сыман ялтырап тора. Шуарга чыккач, озак карап торды Наил чанасына. Өр-яңа бит ул! Утыргычы яшел, сары, зәңгәр төсләргә буялган, хәтта терәткече дә бар. Наил кичә яңа чана белән дуслары янына урамга чыгып йөрмәскә булды. Ишегалдындагы лапас каршындагы кечкенә генә таудан шуды. Уйнап туйгач, тәртипләп алып куйды. Мондый чана әле дусты Газинурда да, күрше кызы Зәлиядә дә юк. Газинур агач чанада шуа, ә Зәлиягә әтисе полиэтилен капчыкка салам тутырып «чана» ясап биргән. Чын чанадан тизлеге бер дә ким түгел анысы.

Иртәгесе көнне күрше кызы Зәлия янына кергәндә инде төш вакыты узган иде.

– Кара, – диде Наил Зәлиягә чанасына ымлап. – Кичә әти алып кайтты.

Зәлия әллә ни исе китмичә:

• Матур булган. Миңа да шуарга рөхсәт итәрсең бит?

– Шуарсың, – диде Наил.

Алар икесе дә ике йорт арасындагы тыкрыкка киттеләр. Наил дә, Зәлия дә яңа чананы бик ошатты. Зәлия үзенең салам тутырылган капчыгын сөйрәп чыкса да, Наилнекендә генә элдертте. Бер чанага икәү утырып та, аерым-аерым да шудылар. Битләргә алсулык йөгергәч, куллардагы бияләйләр карга буялып, пәлтә җиңеннән асылынып торган нәрсәләрнең бияләй икәнлеген танырлыгы та калмады.  (Р. Садретдиновтан) (179 сүз)

1 вариант җаваплары

II бүлек

2 – 8 нче биремнәр

2 вариант

I бүлек

Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез.

 Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.  

Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

II бүлек

Текстны укыгыз. Җөмләләрдә тәмамлык дөрес күрсәтелгән очракны билгеләгез. Җавап номерын языгыз.

1. Зөһрә  уянды (1 нче җөмлә)
2.  ял көннәрендә уяна (2 нче җөмлә)
3. дәрескә барасы көннәрдә (3 нче җөмлә)
4. коймак пешереп йөри (4 нче җөмлә)
5. янында яткан курчагы (5 нче җөмлә)

Җавап: _______________ .  

Текстны укыгыз.

Рәт гармониясенә буйсынмаган сүз кулланылган җөмләне табыгыз. Җавап номерын языгыз.

Җавап: _______________  .  

Текстны укыгыз.

Ике нокта куелырга тиешле җөмләләрне табыгыз. Җавап номерларын языгыз.

Җавап: ______________  .

Текстны укыгыз.

Кушма исемне табып языгыз.

Җавап: _______________ .  

1) Элек бакчага Ләйсән әтисенә, йә әнисенә ияреп килә иде. 2) Быел ул да зур үсте, аңа биш яшь булды. 3) Хәзер авылның урамнарында адашмыйча йөри ала.

4) Кичә кичен озаклап яңгыр яуган иде. 5) Иртәнгә туңдырган, хәтта уйсулык өсләрен дә боз элпәсе каплаган. Кетер-кетер ватылалар.

6) Ләйсән көмеш боз өстенә кереп басты, ә ул ватылып китте. 7) Ул тагын да эчкәрәк барды. 8) Аңа ияреп килгән күрше абыйларның эте Сарбай шыңшып куйды. 9) Колакларын үрә торгызды. 10) “Чык тизрәк!”— дигәне идеме?

11) — Юк, чыкмыйм,— дип киреләнде Ләйсән, боз өстеннән нәкъ уртага басып, сикергәләп тә алды.

12) Сарбай тагын да шыңшыды. 13) Ләң-ләң килеп өргәләп маташты. 14) “Чык,— имеш,— чумасың хәзер!”

15) — Юк,— диде Ләйсән,— әйдә, син дә кер, монда тирбәтә!

16) Сарбай тагын да өрде, алгы тәпиләрен Ләйсәнгә сузды, шыңшыды.  17) Гүяки: “Чык тизрәк! Бакчага соңга каласың!”— дип әнисе тавышы белән әйтә иде.

18) — Юк!— дип аяк типте Ләйсән. 19) — Кит моннан! 20) Бар, ияреп йөрмә!

21) Сарбай үпкәләп артка чигенде. 22) Боз шунда чатнап китте һәм Ләйсән суга тезтүбән чумды. 23) Итекләренә көзге салкын пычрак су тулды. 24) Ләйсән елап җибәрде. 25) Узып баручы абзыйның каршына чыгып, Сарбай ярдәмгә чакырып өрде.

26) — Ни булды, сеңелем?

27) Ләйсәнне абзый кулларына күтәреп алды һәм:

28) — Елама, сеңелем, елама,— диде. 29) — Хәзер өегезгә алып кайтырмын, салкын тимәсен!

30) Ләйсәннең әнисе, борчылып:

31) — Ни булды? Ай балакаем!— дип каршы алды. 32) Чыгып баручы абзыйны рәхмәтләре белән озата калды.

33) — И кызым, ни булды? 34) Елама, хәзер, чишенеп, яңадан киенербез, бакчага бергә барырбыз, суга аякларыбызны да басмабыз!— дип, аны яңа матур киемнәргә киендерде.

35) Бакчага барышлый, юлларында су җыелып торган күлләвекләр аларга бик күп очрады. 36) Ләйсән күршеләренең Сарбаен очратмавын уйлап алды. 37)  “Аңа рәхмәт әйтергә кирәк булгандыр инде!”— дип әнисенә әйткән иде, ишетмәде, ахрысы.  (Ф. Яхиннан)

Текстның эчтәлегенә туры килгән җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Быел ул да зур үсте, аңа биш яшь булды.

2) Иртәнгә туңдырган, хәтта уйсулык өсләрен дә боз элпәсе каплаган.

3) Колакларын үрә торгызды.

4) Бар, ияреп йөрмә!

5) Аңа рәхмәт әйтергә кирәк булгандыр инде!”— дип әнисенә әйткән иде, ишетмәде, ахрысы.  

Җавап: _______________ .

Күчерелмә мәгънәдәге сүз кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Кичә кичен озаклап яңгыр яуган иде.

2) Ләйсән көмеш боз өстенә кереп басты, ә ул ватылып китте.

  3) Узып баручы абзыйның каршына чыгып, Сарбай ярдәмгә чакырып өрде.

4) — И кызым, ни булды?

  5) Ләйсән күршеләренең Сарбаен очратмавын уйлап алды.

Җавап: _______________ .  

15-29 нчы җөмләләрдән хәтере калып сүзенең синонимын табып, күчереп языгыз.

Җавап: ___________ .  

III бүлек

“Аңа рәхмәт әйтергә кирәк булгандыр инде!”— дип әнисенә әйткән иде, ишетмәде, ахрысы. җөмләсендә әйтелгән фикерне ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез.

Файдаланган җөмләләрнең номерларын языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

Тугры дус әйтеменең мәгънәсен ничек аңлыйсыз? “Авыр чакта булышырга дуслар кирәк” темасына сочинение языгыз. Фикерегезне языгыз. Раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

I бүлек

Ни өчен тирәк агачы җимешсез булып калган

Иң элек тирәк агачы да, башка җимеш агачлары ши­келле, җимеш бирәсе булган, буйга-сынга да алар белән бер чамада гына үскән. Тик ул, ни өчендер, үз алдына һаваланып китеп: мин башкалар ише генә түгел, мин алар белән тиң түгел, дип сөйләнергә керешкән. Сөйләнә торгач, шуның белән күңелләре төрләнеп китеп, җилсез көндә дә җилберди башлаган. Менә шуннан, эреләнеп, башын тиешеннән артык күккә күтәреп, тотынган, ди, үсәргә, тотынган, ди, үсәргә. Шулай киерелә-сузыла торгач, һәммә җимеш агачларыннан да биег­рәк, калкурак булып киткән.

Тик аның болай үз дәрәҗәсеннән чамасыз артык үсүе үзенә файдага булып чыкмаган. Аның шулай: «Мин минме икән, мин кем икән?» — дип, үзенә-үзе шаккатып торган чагында гына, агачларга җимеш өләшү башланган. Алма­гач үзенең алмасын, шо­мырт, балан, миләшләр дә — бары да, бары да үз җимешләрен алып, җимешләнеп беткәннәр, тик үзенә-үзе исе киткән тирәк­нең генә моны күрергә вакыты булмаган, башын-борынын югары күтәрү аркасында, җимеш өләшкәндә коры торып кал­ган да куйган имеш.

Шуның өчен дә  борынгыларның берсе әйткән: «Тирәк­тәй син коры калма кирәктән»,— дигән. Бу сүздә дә шулай корыга масаюга тирәкне мисалга китергәннәр шул инде. (Р. Садретдиновтан) (169 сүз)

2 вариант җаваплары

II бүлек

2 – 8 нче биремнәр

3 вариант

I бүлек

Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез.

 Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.  

Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

II бүлек

Текстны укыгыз. Җөмләләрнең оештыручы үзәкләре (грамматик нигезләре, баш кисәкләре) дөрес күрсәтелгән очракны билгеләгез. Җавап номерын языгыз.

1. югарырак күтәрелә бара (1 нче җөмлә)
2.  елмаюларын да язга саклаган (2 нче җөмлә)
3. алтын нурларын кочагы-кочагы белән сибә (3 нче җөмлә)
4. бәйләргә онытмый ул (4 нче җөмлә)
5. челтәрләрен саклый (5 нче җөмлә)

Җавап: _______________ .  

Текстны укыгыз.

Ирен гармониясенә буйсынган сүз кулланылган җөмләне табыгыз. Җавап номерын языгыз.

Җавап: _______________  .  

Текстны укыгыз.

Сызык куелырга тиешле җөмләләрне табыгыз. Җавап номерларын языгыз.

Җавап: ______________  .

Текстны укыгыз.

Кушма сыйфатны табып языгыз.

Җавап: _______________ .  

1) Без ел саен шомырт агачыбыз янына кунакка киләбез. 2) Бу килүебездә без аның моңаеп утырганын күрдек һәм дустыбыз каршында башларыбызны иеп, сүзсез басып калдык... 3) Аны талаганнар иде. 4) Ботагы-ботагы белән сындырып алып, бөтен чәчәкләрен урлап киткәннәр. 5) Кул җитәрдәй, урлар чәчәк калмагач, кайсыдыр тагын да өскәрәк үрмәләгән һәм шомыртның югарыдагы бер канатын-ботагын сындырып ук төшергәннәр. 6) Ул ботакның яфраклары, әрнеп, йөзләрен җыерганнар. 7) Сынган урындагы кызгылт-сары җәрәхәттән, дымланып, кан саркый сыман...

8) ― Әти, шомырт безгә нигә тагын чәчәк бүләк итми?

9) ― Үпкәләгән ул кешеләргә, рәнҗегән. 10) Әнә бит, ботакларын бик авырттырып сындыра-сындыра, аның чәчәкләрен урлап киткәннәр. 11) Бер канатын каерганнар. 12) “Арагыздагы ул рәхимсез җаннарны нигә акылга утырта белмисез соң сез?!” – ди ул безгә.

13) ― Инде бер дә, бер дә чәчәк бүләк итмәсмени ул безгә? 14) Җимешләре белән дә сыйламасмы?

15) Икенче көнне без, янәдән килеп, шомыртыбызның җәрәхәтенә сагыз сыман бакча мае сөртеп, аны чиста чүпрәк белән бәйләдек. 16) Сындырылган ботакларын тигезләп кисеп, ул урыннарга да бакча даруы сыладык.

17) Җәйләр үтте. 18) Беркөнне улым:

― Әти!.. Шомырт безне гафу итте микән әле?

19) ― Бәлки, гафу иткәндер, – дидем мин, яралы шомыртыбызның хәлен белергә яздан бирле бара алмавыбызга уңайсызланып.

20) Иртәгесен аланлыкка юнәлдек. 21) Хозурланып кына атлыйбыз. 22) Һәм кинәт... тукталып калдык. 23) Бу юлы шомыртның канатын каерып кына калмаганнар, бугазына ук ябышканнар. 24) Өске ботакларында сакланып калган чәчәкләр җимеш өлгерткәннәр, күрәсең. 25) Шуларга комсызланып, шомыртның өске ботакларын чәрдәкли-чәрдәкли каерып төшергәннәр. 26) Инде ике канаты да каерылган, бөтен тәне әрнүле җәрәхәтләнгән шомыртның. 27) Без акрын гына шомыртыбыз янына килеп җиттек.

28) ― Шомырт... елый, – диде улым, агачның һәр ботагында җемелдәгән тамчыларга карап һәм үзенең дә күзләреннән мөлдерәп чыккан яшьләрен кул аркасы белән сөрткәләп.

29) Әйе, елый иде шомырт... (Р. Төхфәтуллиннан)

Текстның эчтәлегенә туры килгән җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Без ел саен шомырт агачыбыз янына кунакка киләбез.

2) Ул ботакның яфраклары, әрнеп, йөзләрен җыерганнар.

3) Җәйләр үтте.

4) Иртәгесен аланлыкка юнәлдек.

5) Әйе, елый иде шомырт...

Җавап: _______________ .

Фразеологик әйтелмә кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Аны талаганнар иде.

2) ― Үпкәләгән ул кешеләргә, рәнҗегән.

  3) ― Бәлки, гафу иткәндер, – дидем мин, яралы шомыртыбызның хәлен белергә яздан бирле бара алмавыбызга уңайсызланып.

4) Өске ботакларында сакланып калган чәчәкләр җимеш өлгерткәннәр, күрәсең.

  5) Без акрын гына шомыртыбыз янына килеп җиттек.

Җавап: _______________ .  

1-7 нче җөмләләрдән шатланып сүзенең антонимын табып, күчереп языгыз.

Җавап: ___________ .  

III бүлек

“― Үпкәләгән ул кешеләргә, рәнҗегән. җөмләсендә әйтелгән фикерне ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез.

Файдаланган җөмләләрнең номерларын языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

Табигать – безнең байлыгыбыз. әйтеменең мәгънәсен ничек аңлыйсыз? “Табигать ул – тиңсез хәзинә” темасына сочинение языгыз. Фикерегезне языгыз. Раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

I бүлек

Наять

Печәнлектә рәхәт.  Җәй исе килә. Күк йөзе чалт аяз.

Наять күзләрен җиң очы белән сөртеп ала, иреннәрен тешләп, яшь килүен тыярга тырыша, күккә карый. Кем чәчкән бу йолдызларны шул тиклем?

Әнә, уртада – ике якты йолдыз.  Әни йолдыз белән әти йолдыз, яннарында – бала йолдызлар. Йолдызлар шулкадәр күп, Наять кенә берьялгызы...

      Бервакыт әбисеннән сорады:

     − Әби, йолдызларны кем чәчкән?

• Үзләре чәчелгән, − диде әбисе. − Дөнья яралганда.
• Ә дөнья каян яралган?

     − Ул кадәргесен белмим, улым. Дөнья яралганда мин юк ием әле.

     − Ә кем белә?

 − Аптыратма әле шул юк-бар сорауларың белән! Әнә, сабагыңны кара. Мәктәптә барысын да өйрәтерләр.

         Гел шулай Наятьнең әбисе: “Дәресеңне укы”, − дип бәйләнә, ә сораганыңа җавап бирми.

Печәнлектә рәхәт, монда Наятьнең үз куышы. Кышын ук ясап куйган иде. Менеп-төшеп йөрергә дә уңайлы: ындыр артына гына чыгасың да, койма башына үрмәлисең. Аннан инде туп-туры печән чүмәләсенә! Беркем белми, беркем күрми. Мондый урын булу әйбәт ул. Күккә дә якынрак.

         Ә йолдызлар күп. Чалкан ятып та санап бетерерлек түгел. Әни йолдыз, әти йолдыз, яннарында – бала йолдызлар...  (Н. Акмалдан) (169 сүз)

3 вариант җаваплары

II бүлек

2 – 8 нче биремнәр

I бүлек

Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез.

 Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.  

Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

II бүлек

Текстны укыгыз. Җөмләләрдә рәвеш хәле дөрес күрсәтелгән очракны билгеләгез. Җавап номерын языгыз.

1. болытлар таралды (1 нче җөмлә)
2. аяз, матур көн (2 нче җөмлә)
3. сахра уйный башлады (3 нче җөмлә)
4. шатлана-шатлана, далага чәчелделәр (4 нче җөмлә)
5. җәйләүдән җәйләүгә чаптылар (5 нче җөмлә)

Җавап: _______________ .  

Текстны укыгыз.

Ирен гармониясенә буйсынган сүз кулланылган җөмләне табыгыз. Җавап номерын языгыз.

Җавап: _______________  .  

Текстны укыгыз.

Өтер куелырга тиешле җөмләләрне табыгыз. Җавап номерларын языгыз.

Җавап: ______________  .

Текстны укыгыз.

Кушма исемне табып языгыз.

Җавап: _______________ .  

1) Ничек кенә авыр булмасын, сугыш вакытында мәктәптә дәресләр тукталмады. 2) Уку көннәре кыскарды, әмма мәктәп ябылмады. 3) Суык та, ачлык та үзәкләрне өзә, әмма авыл малайлары киләчәктә укуның никадәр кирәклеген аңлыйлар иде.

4) Безнең мәктәптә дә әйбәт укучылар, шулай ук начар укучылар, тәртипле балалар, шулай ук тәртип бозучылар бар иде. 5) Бигрәк тә Зөфәр исемле малай нык җәфалады укытучыларны. 6) Тәртипсез булса да, гадел малай ул. 7) Уйнаганда да, эштә дә хәрәмләшми. 8) Дус та була белә. 9) Ә менә мәктәпне атлап керүгә “җене кузгала”, билләһи!

10) Бер вакыйгадан соң мәктәптә аңа мөнәсәбәт үзгәрде. 11) Хәтта ул үзе дә үзгәрде. 12) Шул хакта бөртекләп сөйләмәкче булам.

13) Ботаника дәресе иде. 14) Зәмзәмия апа керә. 15) Беркөнне Зәмзәмия апа Зөфәрне “тотты”. 16) Иң арткы партада астан гына нидер эшләп утыра иде ул.

17) Укытучы аның иелгән башын күреп калды да:

— Сәфәргалиев! — диде.

18) Зөфәр шундук башын күтәрде, сикереп торып, үрә катты. 19) Ул арада идәнгә нәрсәдер шапылдап төшеп китте.

20) Зөфәр төшкән әйберен иелеп алмакчы булган иде, Зәмзәмия апаның тавышы аны кабат үрә бастырды:

— Сәфәргалиев! Такта янына чык!

21) Зөфәр болай да артык озын, алга сузылып йөрүче гәүдәсен тагын да бөкрәйтебрәк такта янына узды, класс ягына борылып, теләсәгез нишләтегез дигән кебек, башын иде.

22) Зәмзәмия апа, дәрес хакында тәмам онытып, Зөфәрне тиргәргә кереште.

23) Ул арада класс ишегендә мәктәп директоры Нәзиров агай күренде. 24) Коридорда барганда ишетеп калган, күрәсең…

25) — Нинди тавыш монда, нәрсә булды?

  27) — Нәрсә булсын, әнә, һаман шул Сәфәргалиев инде…

28) — Тагын нәрсә?

29) — Дәрес вакытында астан гына кирәкмәгән эшләр эшләп утыра…

30) Нәзиров агай Зөфәргә табан борылды.

— Нинди эш ул?

31) Зөфәр дәшмәде.

32) Бу юлы Нәзиров агай үзе барып тикшерергә булды. 33) Зөфәрнең партасы астыннан калын гына китап тартып чыгарды.

34) Озак кына ул китапның тышына карап торды, актаргалап чыкты, аннары, такта ягына борылып:

— Зөфәр бит әле? — дип сорады.

35) — Әйе… 36) — Бу юлы Зөфәргә җан керде.

37) — Менә шул, Зөфәр туган, сиңа бик мөһим эш бирелә. 38)  Тиз арада шушы китабыңны укып чык та класс белән әңгәмә үткәр, аңладыңмы?

39) Нәзиров агай, Зөфәрнең җавабын да көтеп тормыйча, кызу-кызу атлап чыгып китте, ә без, дәррәү килеп, теге серле китап өстенә ябырылдык. 40) Зөфәрнең биш чатлы йолдыз тырналган партасында “Дошманны ничек җиңәргә?” дигән китап ята иде. (Г. Гыйльмановтан)

Текстта кире сүз тәртибе кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Уку көннәре кыскарды, әмма мәктәп ябылмады.

2) Бигрәк тә Зөфәр исемле малай нык җәфалады укытучыларны.

3) Бер вакыйгадан соң мәктәптә аңа мөнәсәбәт үзгәрде.

4) Зәмзәмия апа, дәрес хакында тәмам онытып, Зөфәрне тиргәргә кереште.

5) — Зөфәр бит әле? — дип сорады.

Җавап: _______________ .

Сөйләм телендә кулланыла торган сүз булган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Тәртипсез булса да, гадел малай ул.

2) Ботаника дәресе иде.

  3) Беркөнне Зәмзәмия апа Зөфәрне “тотты”.

4) Коридорда барганда ишетеп калган, күрәсең…

  5) Бу юлы Зөфәргә җан керде.

Җавап: _______________ .  

1-9 нчы җөмләләрдән интектерде сүзенең синонимын табып, күчереп языгыз.

Җавап: ___________ .  

III бүлек

“Зөфәрнең биш чатлы йолдыз тырналган партасында “Дошманны ничек җиңәргә?” дигән китап ята иде.” җөмләсендә әйтелгән фикерне ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез.

Файдаланган җөмләләрнең номерларын языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

Гадел була белү әйтеменең мәгънәсен ничек аңлыйсыз? “Нәрсә ул гаделлек?” темасына сочинение языгыз. Фикерегезне языгыз. Раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

I бүлек

Софья Васильевна Ковалевская

Әле иртәнге сәгать җиде генә, тирән тынлык. Их, торасы килми дә соң инде! Ләкин гувернантканың боерулы тавышы ашыктыра. Бер, ике, өч... Ул тиз генә юрганын ачып ташлый да сикереп тора, салкын су белән коенып ала. Аны киеренке эш көне көтә. Башта – музыка күнегүләре, аннары дәресләр. Ниһаять, китап уку һәм иң яратканы: шигырьләр. Софья шагыйрә булу турында хыяллана. Ләкин башкача килеп чыга.

Софьянең әти-әниләре, өйне ремонтлаган чакта, балалар бүлмәсенә обой җитеп бетмәгәч, бер стенага математика дәреслеге битләрен ябыштыралар. Кыз билгесез тамгаларга сәгатьләр буе карап тора, аларны аңларга тырыша. Алар аның хәтеренә шулкадәр нык сеңеп кала ки, күп еллар узгач, математика укытучысы кызның катлаулы формулаларны тиз  үзләштерүенә гаҗәпләнә.

Софьянең укуын бик дәвам итәсе килә. Ләкин патша Россиясендә хатын-кызларга университетка керү рөхсәт ителми. Моны бары тик чит илләрдә генә эшләргә мөмкин була.

Бервакыт кич белән Берлин математигы Вейерштрасс ишеген яшь кенә хатын-кыз шакый. Атаклы галимнән ул үзенә математикадан дәресләр бирүен үтенә. Бу – Софья Ковалевская, киләчәктә атаклы математик галим була. («Кем ул? Нәрсә ул?» китабыннан) (156 сүз)

4 вариант җаваплары

II бүлек

2 – 8 нче биремнәр

5 вариант

I бүлек

Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез.

 Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.  

Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

II бүлек

Текстны укыгыз. Җөмләләрнең оештыручы үзәкләре (грамматик нигезләре, баш кисәкләре) дөрес күрсәтелгән очракны билгеләгез. Җавап номерын языгыз.

1. төпсез кое янында (1 нче җөмлә)
2.  әле ярый булган (2 нче җөмлә)
3. алны-артны белми торган (3 нче җөмлә)
4. чаклар булган (4 нче җөмлә)
5. балачак белән чагыштырганда (5 нче җөмлә)

Җавап: _______________ .  

Текстны укыгыз.

Кече тел охшашлануы булган сүзләр кулланылган җөмләне табыгыз. Җавап номерын языгыз.

Җавап: _______________  .  

Текстны укыгыз.

Өтер куелырга тиешле җөмләләрне табыгыз. Җавап номерларын языгыз.

Җавап: ______________  .

Текстны укыгыз.

Ясалма исемне табып языгыз.

Җавап: _______________ .  

1) Габдулланы Сапый абзый иң элек үз өенә алып кайтты. 2) Бу  –  Җаекның читендәрәк бер тыкрыкта читән коймалы йортта эче-тышы белән җыйнак кына бер катлы агач өй иде. 3) Хуҗаларның кайтып төшүе өйдә биниһая ыгы-зыгы кузгатты. 4) Әллә нинди карчыклар, яшь кенә кызлар һәм зур киез итек кигән бер аксак малай чыр-чу килеп аларны каршы алдылар. 5) Сапый абзый, өйгә килеп керү белән:

–  Җитәрлек якмагансыз. 6) Болай буламыни? 7) Өстәргә кирәк, –  дип боерык бирде. 8) Бер таза гына карчык белән әлеге аксак малай тиз генә йортка чыгып утын алып керделәр. 9) Озак та үтмәде, күрше бүлмәдән утынның четер-четер яна башлавы ишетелде һәм бу якка бик тәмле булып каен тузының көек исе чыкты. 10) Зарыктыргыч озын һәм авыр юлның ниһаять очына чыгуына ышанмаган сыман аптырабрак торган Габдулланың билбауларын чиштеләр, бишмәтен һәм бүреген салдырдылар. 11) Ул берьюлы җиңеләеп калды. 12) Авыр киемнәр эчендә хәрәкәтсезлектән оеп каткан кулларын бер алга, бер артка чайкап, Габдулла идән буйлап йөреп китте.13)  Сапый абзый, киез итекләрен салганнан соң, читекләрен киеп алды һәм аларның куныч сырларын тигезләп сыпыра-сыпыра сөйләнде:

          –     Аллага шөкер, исән-сау кайтып җиттек әле, юл газабы  –  гүр газабы дип белми әйтмәгәннәр шул.

14) Алгы якта тышкы ишекнең шыгырдап ачылуы һәм кемдер килеп керүе ишетелде. 15) Ишек төбендә кемнәрдер чыш-пыш сөйләшеп алдылар, аннан соң Хәят апа:

–  Әйдә, Газизә җаным, түрдән уз! –  диде. 16) Газизә дип дәшелгәне басынкы гына кызлар тавышы белән сөйли башлады:

–  Рәхмәт, узып тормыйм, кайтканнарын күреп, кереп әйттеләр. 17) Ашыга-ашыга килеп җиттем. 18) Минем энекәш…

19) Габдулла Газизәнең үз апасы икәнлегенә төшенде һәм тиз генә ал якка йөгереп чыкты. 20) Башыннан ук чапан бөркәнгән һәм буйга җиткән кыз зур кара күзләре белән Габдуллага карап елмайды һәм чапан астыннан ике кулын чыгарып, аңа сузды.

21) – Апаң бу синең, Габдулла, күреш! – диде Хәят апа.  (Ә. Фәйзидән)

Текстның эчтәлегенә туры килгән җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Хуҗаларның кайтып төшүе өйдә биниһая ыгы-зыгы кузгатты.

2) Бер таза гына карчык белән әлеге аксак малай тиз генә йортка чыгып утын алып керделәр.

3) Болай буламыни?

4) Ашыга-ашыга килеп җиттем.

5) Габдулла Газизәнең үз апасы икәнлегенә төшенде һәм тиз генә ал якка йөгереп чыкты.

Җавап: _______________ .

Әйтем кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Габдулланы Сапый абзый иң элек үз өенә алып кайтты.

2) Җитәрлек якмагансыз.

  3) Аллага шөкер, исән-сау кайтып җиттек әле, юл газабы  –  гүр газабы дип белми әйтмәгәннәр шул.

4) Минем энекәш…

  5) – Апаң бу синең, Габдулла, күреш! – диде Хәят апа.

Җавап: _______________ .  

1-7 нче җөмләләрдән күп сүзенең синонимын табып, күчереп языгыз.

Җавап: ___________ .

III бүлек

“Габдулла Газизәнең үз апасы икәнлегенә төшенде һәм тиз генә ал якка йөгереп чыкты.” җөмләсендә әйтелгән фикерне ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез.

Файдаланган җөмләләрнең номерларын языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

Юл газабы  –  гүр газабы әйтеменең мәгънәсен ничек аңлыйсыз? “Юлга чыксаң, юлдашың яхшы булсын.” темасына сочинение языгыз. Фикерегезне языгыз. Раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

I бүлек

Коймадагы кояш

Койма тактасына сары буяу белән буяп ясалган Кояш күк йөзендәге кара-кучкыл болытларга дәште:

–  Әй, болытлар, күрәсезме мине? Мин – Кояш! Мин кояшларның да кояшы!

Коймадагы Кояш бөтерелә-бөтерелә чыркылдаган Чыпчыкка дәште:

–  Әй, чыркылдык, күрәсеңме мине? Мин – Кояш! Кара миңа, соклан! Миңа һәр кеше сокланып карый.

Кара-кучкыл болытларга коймадагы кояшның шулай әрсезләнеп шапырынуы ошамады.  Алар шыбыр-шыбыр яңгыр яудыра башладылар. “Бу – мин... мин...” – дип бытылдаган Кояшны яңгыр тамчылары коймадан күз ачып йомганчы юып төшерде.

 Яңгыр туктагач, күктә чын Кояш – җылы, нурлы Кояш пәйда булды. Җирдәге үләннәр, агачлардагы яфраклар яшелләнеп, яшәреп киттеләр. Чәчәкләрдән хуш исләр таралды. Яңгырдан куркып качкан Чыпчык та оясыннан чыгып чыркылдарга тотынды.

Беркем дә коймадагы Кояшны телгә алмады. ( Нәкыйп Каштаннан) (108 сүз)

5 вариант җаваплары

II бүлек

2 – 8 нче биремнәр

6 вариант

I бүлек

Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез.

 Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.  

Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

II бүлек

Текстны укыгыз. Җөмләләрнең оештыручы үзәкләре (грамматик нигезләре, баш кисәкләре) дөрес күрсәтелгән очракны билгеләгез. Җавап номерын языгыз.

1. өй булган (1 нче җөмлә)
2. кечкенә кызы белән Мәрьям апа (2 нче җөмлә)
3. ишегалдында үскән (3 нче җөмлә)
4. салкын кыштан яшереп (5 нче җөмлә)
5. көннәрдән бер көнне (6 нчы җөмлә)

Җавап: _______________ .  

Текстны укыгыз.

Ирен гармониясенә буйсынган сүз кулланылган җөмләне табыгыз. Җавап номерын языгыз.

Җавап: _______________  .

Текстны укыгыз.

Сызык куелырга тиешле җөмләләрне табыгыз. Җавап номерларын языгыз.

Җавап: ______________  .

Текстны укыгыз.

Кушма сүзне табып языгыз.

Җавап: _______________ .  

1) Көзге кояшның салмак алтын нурлары таңгы офык артыннан югарыга сибелгән вакытта, без урман эчендәге аланда яңа гына казылган кабер янында тора идек. 2) Ак тактадан ясалган табутта баштанаяк хәрби кием кигән Акморат ята. 3) Яралы башы ак марля белән бәйләнгән. 4) Табут янына Акморатның разведка кораллары куелган: бер ягында автомат, икенче ягында күп фашистларның йөрәгенә кадалган үткер хәнҗәр...

5) Йомшак кар өстеннән акрын гына кыштырдап подполковникның автомашинасы килеп туктады. 6) Подполковник машинадан төшеп кабер янына килде. 7) Аннары без аның кабер өстенә басып сөйләгән ялкынлы сүзләрен тыңладык. 8) Алар Акморат һәм, Акморат кебек, Ватан өчен сугыш кырында батырларча корбан булган йөрәкле егетләр турында иде. 9) Без, Акморатның якын иптәшләре, батыр егетнең табутын кабергә төшерергә әзерләндек.10)  Шул вакыт түбәннән генә, нәкъ безнең баш турыбыздан, канатлары кызыл йолдызлар белән бизәлгән тиз йөрешле өч бомбардировщик очып үтте. 11)  Алар элекке төнне дошман тылында без Акморат белән икәү актарып йөргән урманга таба юл тоттылар.

12) Без Акморатны кабергә төшердек. 13) Төшерүебез булды, еракта, дошман тылында, каты гөрселдәгән тавышлар ишетелде. 14) Бөтенебез дә борылып шул якка күз салдык. 15) Акморат белән икәү планын төшергән урман эченнән, ургылып-ургылып, ялкын катнаш кара төтен күтәрелә, урманның көле күккә оча иде. 16) Минем йөрәк әллә ни эшләп җилкенеп китте. 17) Тын гына борылып, мин кабердә яткан Акморатка күз төшердем. 18) Түзмәдем, тирән дулкынлану белән Акморатка – сугыш кырындагы иң якын дустыма соңгы аерылышу сүзләремне әйттем:

– Тыныч йокла, иптәш! 19) Үлсәк тә, бушка үлмибез без. 20) Каһәрле дошманның көлен күккә очырып үләбез. 21) Күрәсеңме, без синең белән эзебезне калдырып үткән дошман тылындагы урманда дошман, аның көче, корал белән тутырылган складлары бер-бер артлы шартлыйлар. 22) Алар кара төтен булып күккә күтәреләләр. 23) Җил аны ерактагы таулар артына илтеп тарата, юк итә.

24) Ә без калабыз! 25)  Ата-аналар, туганнар, иптәшләр, якын дуслар кала!

26) Сөйгән халык кала. Туган ил кала!

27) Туган илнең күкрәп торган урманнары, шаулап аккан елгалары, яңгырап торган таулары, киң тугайлары кала. 28) Без төзегән яшәп туймаслык матур тормыш кала! (Ф. Кәримнән)

Текстның эчтәлегенә туры килгән җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Яралы башы ак марля белән бәйләнгән.

2) Йомшак кар өстеннән акрын гына кыштырдап подполковникның автомашинасы килеп туктады.

3) Без Акморатны кабергә төшердек.

4) Минем йөрәк әллә ни эшләп җилкенеп китте.

5) Үлсәк тә, бушка үлмибез без.

Җавап: _______________ .

Фразеологик әйтелмә кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Подполковник машинадан төшеп кабер янына килде.

2) )  Шул вакыт түбәннән генә, нәкъ безнең баш турыбыздан, канатлары кызыл йолдызлар белән бизәлгән тиз йөрешле өч бомбардировщик очып үтте.

  3) Тын гына борылып, мин кабердә яткан Акморатка күз төшердем.

   4) Ата-аналар, туганнар, иптәшләр, якын дуслар кала!

  5) Туган илнең күкрәп торган урманнары, шаулап аккан елгалары, яңгырап торган таулары, киң тугайлары кала.

Җавап: _______________ .  

18-23 нче җөмләләрдән рус теленнән кергән алынма сүзне синонимын табып, күчереп языгыз.

Җавап: ___________ .

III бүлек

“Үлсәк тә, бушка үлмибез без.” җөмләсендә әйтелгән фикерне ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез.

Файдаланган җөмләләрнең номерларын языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

Туган ил төшенчәсенең мәгънәсен ничек аңлыйсыз? “Туган җирдәй җир булмас, туган илдәй ил булмас.” темасына сочинение языгыз. Фикерегезне языгыз. Раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

I бүлек

Туган туфрак

Монда җире дә, һавасы да бүтәнчәрәк икән — ничектер дала исе аңкый. Бөрчекләнеп торган кара туфрак, эсседән, кипкән сирәк үлән һәм ефәк чуклы кылганнар... Казан тирәсендә юк бит алар.

Сания, иелеп, җиргә учлам-учлам ябышып үскән вак кына зәңгәр чәчәкле бер үләнне йолкып алды да Кларага:

— Мәгез әле, иснәп карагыз! —дип сузды.

Клара үләнне алып борынына китерде һәм хәйран кал­ды: үлән искиткеч хуш исле иде.

— Нәрсә бу?

— Ислекәй... Ислемай үләне,— диде Сания.

Ислемай үләне! Клара аны тирән итеп, кат-кат иснәде һәм бер мәлгә исереп киткәндәй булды. Сания тагын ак әремне дә уып иснәтте. Монысыннан да дала эссесе, дала исе аңкып тора иде.

Клара ихтыярсыздан: «Әтием бу исләрне ничек оныта алды икән?» — дип уйлап куйды. Ә менә бабасы онытмаган иде, сагына иде. Әгәр ул исән булса, Клара бу үләннәрне алып кайтып, аңа иснәткән булыр иде. (Ә.Еникидән) (132 сүз)

6 вариант җаваплары

II бүлек

2 – 8 нче биремнәр

7 вариант

I бүлек

Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез.

 Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.  

Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

II бүлек

Текстны укыгыз. Җөмләләрдә вакыт хәле дөрес күрсәтелгән очракны билгеләгез. Җавап номерын языгыз.

1. бураннар алып килгән (1 нче җөмлә)
2. эре-эре тамчыларын сибәргә тотынган (2 нче җөмлә)
3. каты суык (3 нче җөмлә)
4. иртәгесен каплап алган (4 нче җөмлә)
5. мескен карт куак (5 нче җөмлә)

Җавап: _______________ .  

Текстны укыгыз.

Рәт гармониясенә буйсынмаган сүз кулланылган җөмләне табыгыз. Җавап номерын языгыз.

Җавап: _______________  .  

Текстны укыгыз.

Ике нокта куелырга тиешле җөмләләрне табыгыз. Җавап номерларын языгыз.

Җавап: ______________  .

Текстны укыгыз.

Ясалма сыйфатны табып языгыз.

Җавап: _______________ .  

1) Замана йорты бу. 2) Бу байлыкның хуҗасы Инсан Ниязович барысына да үз хәләл көче, үз тырышлыгы белән иреште. 3) Институтны тәмамлагач, җитди, тәртип яратучан, төпле акыл иясе булганга, райондагы төрле оешмаларны җитәкләде. 4) Кешеләр белән эшли белде. 5) Менә хәзер ул районның иң зур заводы директоры.

        6) Аның янына кешеләр төрле гозерләре белән дә күпләп керәләр һәм аннан һәрвакыт гадел җавап, ярдәм, акыллы киңәш алып чыгалар.

        7) Инсан Ниязович әйбәт гаилә корды. 8) Хатыны Гөлгенә – табибә, чибәрлеге, ачык йөзе белән бөтен районга билгеле ханым. 9) Ике бала үстерәләр.

        10) Мондый зур җитәкченең эш-мәшәкате – диңгез! 11) Әмма Инсан Ниязович катгый куйды: якшәмбе – аныкы. 12) Иртәдән төшкә кадәр бакчасында казына. 13) Рәхәтләнеп, иркенләп түтәлләрен карый, чүп утый, сирәкли, суын сибә. 14) Ә төштән соң мунча керәләр, кичен бөтен гаилә җыйналып бәйрәм итәләр. 15) Аз гына вакыт калса, Инсан Ниязович үзенең ял бүлмәсендә ялгыз калып утыруны да бик ярата. 16) Монда аның дуслары – китаплары. 17) Ул хәтта ярлы студент вакытында да, яхшы китап очраса, акчасын жәлләмәде. 18) Эшли башлагач, бик яхшы, бай китапханә булдырды. (Радик Фәизовтан)

Текстта кире сүз тәртибе кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Замана йорты бу. 

2) Кешеләр белән эшли белде.

          3) Ике бала үстерәләр.

4) Ә төштән соң мунча керәләр, кичен бөтен гаилә җыйналып бәйрәм итәләр.

5) Эшли башлагач, бик яхшы, бай китапханә булдырды.

Җавап: _______________ .

Күчерелмә мәгънәдәге сүз кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

         1) Кешеләр белән эшли белде.

2) Аның янына кешеләр төрле гозерләре белән дә күпләп керәләр һәм аннан һәрвакыт гадел җавап, ярдәм, акыллы киңәш алып чыгалар.

3)  Инсан Ниязович әйбәт гаилә корды.

          4) Ике бала үстерәләр.

          5) Иртәдән төшкә кадәр бакчасында казына.

Җавап: _______________ .  

10-17 нче җөмләләрдән кызганмады сүзенең синонимын табып, күчереп языгыз.

Җавап: ___________ .  

III бүлек

“Монда аның дуслары – китаплары.” җөмләсендә әйтелгән фикерне ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез.

Файдаланган җөмләләрнең номерларын языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

Тырышлык төшенчәсен ничек аңлыйсыз? “Эш сөйгәнне ил сөйгән.” темасына сочинение языгыз. Фикерегезне языгыз. Раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

I бүлек

Кинәт якындагы йорт бакчасында сандугач сайрап җибәрде. Солдат вагон баскычыннан сикереп төште дә сандугач каршысына йөгерде. Кечкенә киртә аркылы бакча эченә сикереп төште, шомырт агачына килеп капланды. Сандугач тынып калды. Шау чәчәккә төренгән шомырт агачын кочаклап алды, йөзен куе яфраклар эченә яшерде, үпкәсенә шомырт чәчәге исе тулды, башы әйләнде. Кат-кат кочаклады, битеннән аккан күз яшьләрен тоймыйча, шомырт куагына йөзе белән капланды. Солдат әле алмагачларны, әле сиреньнәрне барып кочаклады, алсу-ак шәлгә төренгән чияләр белән серләште, шомырт агачларына һәм сиреньнәргә серләрен сөйләде. Яшел үлән өстенә капланып, газиз туган җир туфрагын кат-кат үпте. Учларына яңа казылган түтәлдән дымлы туфрак алды, туфрак исен иснәде, сугыш мәхшәреннән талчыккан күзләренә, битләренә туфрак каплады.

– Улым, балам, суганнарымны таптагансың инде, карлыганнарымны сындыра күрмә, зинһар. – Ак яулык бәйләгән карчык солдатка аптырап карап тора иде. – Бик сагынгансың, ахры, бәбкәм, өйгә кайтышыңмы?!

        Солдат, иреннәрен көчкә кыймылдатып, татарча эндәште:

– Юк шул, әбекәй. Ун минутка гына тукталдык без. (Халисә Ширмәннән) (145 сүз) 

7 вариант җаваплары

II бүлек

2 – 8 нче биремнәр

8 вариант

I бүлек

Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез.

 Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.  

Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

II бүлек

Текстны укыгыз. Җөмләләрнең оештыручы үзәкләре (грамматик нигезләре, баш кисәкләре) дөрес күрсәтелгән очракны билгеләгез. Җавап номерын языгыз.

1. кояш чыгып килә (1 нче җөмлә)
2.  һәркөн үзенчә чыга (2 нче җөмлә)
3. үзенең төсләрен (3 нче җөмлә)
4. беренче мәртәбә күренә (4 нче җөмлә)
5. арган кыяфәттә (5 нче җөмлә)

Җавап: _______________ .  

Текстны укыгыз.

Рәт гармониясенә буйсынмаган сүз кулланылган җөмләне табыгыз. Җавап номерын языгыз.

Җавап: _______________  .  

Текстны укыгыз.

Өтер куелырга тиешле җөмләләрне табыгыз. Җавап номерларын языгыз.

Җавап: ______________  .

Текстны укыгыз.

Ясалма фигыльне табып языгыз.

Җавап: _______________ .  

1) Байның ун яшьлек кызы асрау белән каядыр китеп бара иде. 2) Ишек төбендә калтыранып торган, сакал-мыек, кашлары бозланган бабайны күрүгә, ул тукталып кала.

3) – Бабай, ни эшләп торасың? – дип сорый кызчык.

4) – Эш таба алмадым. 5) Өйдә утыным юк, ашарга юк, бер ятим балам бар, – ди бабай.

6) Кыз бала бабайны кызгана. 7) Ул муфтасыннан егерме тиен акча алып бабайга бирә. 8) Өйгә чабып кереп китә.

9) – Әнкәй, алтыным, ишек төбендә бер бабай туңып, өшеп тора. 10) Мин аны кызганам. 11) Безнең аш бар бит, аңа бирик, ул кереп ашасын, бераз җылынып та алыр иде, – ди.

12) Әнкәсе кызының теләгенә каршы килә алмый.

13) Җылы ашханә бабайга җәннәт төсле күренде. 14) Аның туңган бармаклары бик озакка кадәр кашыкны авызына китерә алмыйча йөдәп беттеләр. 15) Кыз бала картның ашаганын карап, һәрбер капканы саен рәхмәтләр укыганын ишетеп тора һәм бик кызгана иде...

16) Ашап бетергәч, бер кисәк пешкән ит белән зур гына телем икмәкне, тиз генә бер кәгазьгә төреп, бабайның куенына тыкты. 17) Бу аның ятим оныгына иде. 18) Этләр тимәсен дип, кыз бала бабайны капкага чаклы озата чыкты.  (Ш. Әхмәдиевтән)

Текстның эчтәлегенә туры килгән җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Байның ун яшьлек кызы асрау белән каядыр китеп бара иде.

2) – Бабай, ни эшләп торасың? – дип сорый кызчык.

3) Кыз бала бабайны кызгана.

4) Әнкәсе кызының теләгенә каршы килә алмый.

5) Җылы ашханә бабайга җәннәт төсле күренде.

Җавап: _______________ .

Күчерелмә мәгънәдәге сүз кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) – Бабай, ни эшләп торасың? – дип сорый кызчык.

2) Ул муфтасыннан егерме тиен акча алып бабайга бирә.

3)  – Әнкәй, алтыным, ишек төбендә бер бабай туңып, өшеп тора.

  4) Бу аның ятим оныгына иде.

  5) Этләр тимәсен дип, кыз бала бабайны капкага чаклы озата чыкты.  

        Җавап: ____________ .  

1-8 нче җөмләләрдән рус теленнән кергән алынма сүзне табып, күчереп языгыз.

Җавап: ___________ .  

III бүлек

“Кыз бала бабайны кызгана.” җөмләсендә әйтелгән фикерне ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез.

Файдаланган җөмләләрнең номерларын языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

Игелеклелек төшенчәсен ничек аңлыйсыз? “Ана сөте белән кергән онытылмый” темасына сочинение языгыз. Фикерегезне языгыз. Раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

I бүлек

Умарталыкта

Әлфия, Дамирга ияреп, умарталыкка бик еш бара башлады. Барган саен кортлар турында күбрәк белде. Күбрәк белгән саен, аларга мәхәббәте артты. Ә беркөнне хәтта ул Дамир белән Гыйлемдар бабайга корт күче җыешты. Ул көнне берьюлы берничә корт аерды. Берсе бик биек агачка сарган иде. Шуңа күрә Гыйлемдар бабай:

‒ Агач башына сез менәрсез, балалар, ‒ дип әйтеп куйды.

Әлфия белән Дамир берсүзсез риза булдылар. Алар битлек киеп җибәрделәр, төтен өрдергечне алып, тал башына үрмәләделәр. Бабай киңәше буенча, башта корт анасын тотып алдылар. Шуңа күч тиз генә җыелып та бетте. Җәй буе балалар бабайга шулай ярдәм иттеләр. Эш-мәшәкать белән каникул сизелми үтеп тә китте.

Мәктәптә укулар башланыр вакыт җитте. Әлфия белән Дамир умарталык һәм таллар белән саубуллашып йөрделәр. Кайвакыт Әлфия үзен шушы авылда туып үскән итеп тоя башлады. Әйтерсең лә ул Дамир белән Гыйлемдар бабайны гомере буе белгән, алар өянкесендә кечкенәдән атынган.  (Фәнис Яруллиннан)         (140 сүз)

8 вариант җаваплары

II бүлек

2 – 8 нче биремнәр

9 вариант

I бүлек

Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез.

 Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.  

Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

II бүлек

Текстны укыгыз. Җөмләләрдә туры тәмамлык дөрес күрсәтелгән очракны билгеләгез. Җавап номерын языгыз.

1. рәхимсез суык бураннар (1 нче җөмлә)
2. куе болыт көтүләрен куып китергән (2 нче җөмлә)
3. каты суык (3 нче җөмлә)
4. күбәләк-күбәләк кар (4 нче җөмлә)
5. ап-ак кар белән күмелеп калган (5 нче җөмлә)

Җавап: _______________ .  

Текстны укыгыз.

Кече тел охшашлануы күзәтелгән сүз кулланылган җөмләне табыгыз. Җавап номерын языгыз.

Җавап: _______________  .  

Текстны укыгыз.

Сызык куелырга тиешле җөмләләрне табыгыз. Җавап номерларын языгыз.

Җавап: ______________  

Текстны укыгыз.

Тезмә исемне табып языгыз.

Җавап: _______________ .  

   1) Алтын көз. 2) Апалы-энеле Айнур белән Рафис йөгерешеп урамга чыктылар да тау итәгендә үскән агачлар арасына ашыктылар. 3) Исәпләре төрле-төрле агач яфракларын җыеп, альбомнарына тезү иде. 4) Ул яфраклар шундый матурлар: сары, кызыл, куе кызыл, көрән, тагын әллә нинди төслеләр... 5) Мине ал, мин менә монда дигәндәй, кызыктырып чакырып торалар, җилгә ияреп, аяк астына түшәләләр.

  6) Айнур бик ашыгып җыя, хәтта энесе күреп алган яфракларны да аның кул астыннан ук эләктереп алырга өлгерә. 7) Энесе кулын сузган килеш авызын гына ачып кала һәм тагын тырыша-тырыша җыярга керешә. 8) Матуррак яфрак тапкан саен, апасы:

   ‒ Кара әле, Рафис, мин менә ниндиен таптым! – дип мактана. 9) Тик үзе, Рафис күреп өлгергәнче, күзләрен елтыратып, тапкан яфрагын тиз генә яшереп тә куя.

   10) Менә Рафис та бик матур каен яфрагы табып, шатлыгыннан:

   ‒ Әй, апа, мин синекеннән дә матуррагын таптым! – дип кычкырып җибәрде.

 11) Апасы, шунда ук йөгереп килеп:

   ‒ Бу миңа, ‒ диде һәм энесе кулындагы яфракны тартып алып, үзенекеләр арасына яшереп тә куйды.

 12) Рафис гарьлегеннән чүт кенә еламыйча калды. 13) Ул, апасы ягына ачулы караш ташлап:

   ‒ Үзеңнеке генә җитмимени? – дип куйды да янәдән җиргә иелде.

  14) Бераздан соң Айнур энесен өйгә дәште.

  15) ‒ Күп булды инде, әйдә, өйгә кайтыйк, ‒ диде.

  16)  Рафис апасы кочагындагы яфракларга карап көрсенеп куйды, ләкин калып җыясы итмәде. 17) Алар куыша-куыша йөгереп кайтып киттеләр.  18) Менә кинәт көчле җил кубып, башта Рафисны йолкып-талкып үтте, аннан соң бөтерелә-бөтерелә Айнурга килеп җитеп, кызның куенындагы яфракларын очыртып алып китте. 19) Айнур, нишләргә дә белмичә, яфракларга ымсынып карап калды. 20) Рафис, йөгергән җиреннән туктап:

   ‒ Апа-а-а-а, ни булды? – дип кире борылып килде.

 21) Айнур яшь аралаш:

‒ Җил алып китте... – дип кенә әйтә алды.

 22) Аның хәрәмләшә-хәрәмләшә җыйган берсеннән-берсе матур яфраклары һавада бөтерелә иде.       (Нәкыйп Каштановтан)

Сөйләм телендә кулланыла торган сүз булган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Ул яфраклар шундый матурлар: сары, кызыл, куе кызыл, көрән, тагын әллә нинди төслеләр...

2) Мине ал, мин менә монда дигәндәй, кызыктырып чакырып торалар, җилгә ияреп, аяк астына түшәләләр.

3) Тик үзе, Рафис күреп өлгергәнче, күзләрен елтыратып, тапкан яфрагын тиз генә яшереп тә куя.

4) Рафис гарьлегеннән чүт кенә еламыйча калды.

  5) Җил алып китте... – дип кенә әйтә алды.

Җавап: _______________ .

 Фразеологик әйтелмә кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Апалы-энеле Айнур белән Рафис йөгерешеп урамга чыктылар да тау итәгендә үскән агачлар арасына ашыктылар.

2) Мине ал, мин менә монда дигәндәй, кызыктырып чакырып торалар, җилгә ияреп, аяк астына түшәләләр.

3) Энесе кулын сузган килеш авызын гына ачып кала һәм тагын тырыша-тырыша җыярга керешә.

4) Айнур, нишләргә дә белмичә, яфракларга ымсынып карап калды.

5) Аның хәрәмләшә-хәрәмләшә җыйган берсеннән-берсе матур яфраклары һавада бөтерелә иде.

Җавап: _______________ .  

1-5 нче җөмләләрдән рус теле аша кергән Европа алынмасын табып, күчереп языгыз.

Җавап: ___________ .  

III бүлек

“Аның хәрәмләшә-хәрәмләшә җыйган берсеннән-берсе матур яфраклары һавада бөтерелә иде.” җөмләсендә әйтелгән фикерне ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез.

Файдаланган җөмләләрнең номерларын языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

 Юмартлык дошманны да дус кылыр, саранлык балаларны да дошман кылыр. мәкален ничек аңлыйсыз? “Саранлык – начар гадәт.” темасына сочинение языгыз. Фикерегезне языгыз. Раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

I бүлек

Туган йорт

        Октябрь урталары. Көннәр кояшлы торса да, көз инде үз көченә кергән. Кичләрен шактый ук салкынайта. Таң алдыннан ап-ак кырау төшә. Җил булмаса да, каеннар алтын яфракларын ташлап утыралар. Кош-кортның тавышы ишетелми. Антоновкалар гына ямь-яшел, агарып саргая башлаган алмаларын кояшта ялтыратып, тирә-юньгә ямь бирәләр.

        Дөньяда җитмеш ел яшәгән Таҗетдин карт әкрен генә урыныннан торды да өянке төбенә килде, сыерчыкларны күзәтә башлады.

        Сыерчыклар оя эченнән чыктылар да һавага күтәрелделәр. Бакча өстендә әйләнделәр дә көньякка очып киттеләр.

– Балаларына туган йортларын искәрттеләр, ахры, болар. Без кайта алмасак, сез, яшьләр, онытмагыз төп йортны дигәннәрдер, – дип пышылдады Таҗетдин карт.

Әй туган җир! Синнән дә якынрак, синнән дә кадерлерәк нәрсә бар соң бу дөньяда!                     (М. Шәймидән) (111 сүз) 

9 вариант җаваплары

II бүлек

2 – 8 нче биремнәр

10 вариант

I бүлек

Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез.

 Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.  

Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

II бүлек

Текстны укыгыз. Җөмләләрнең оештыручы үзәкләре (грамматик нигезләре, баш кисәкләре) дөрес күрсәтелгән очракны билгеләгез. Җавап номерын языгыз.

1. Гатаның холкы (1 нче җөмлә)
2. башкалар кебек түгел (2 нче җөмлә)
3. яшәү рәвеше (3 нче җөмлә)
4. үзенә тырышырга (5 нче җөмлә)
5. таянычы – әтисе (6 нчы җөмлә)

Җавап: _______________ .  

Текстны укыгыз.

Рәт гармониясенә буйсынмаган сүз кулланылган җөмләне табыгыз. Җавап номерын языгыз.

Җавап: _______________  .  

Текстны укыгыз.

Өтерләр куелырга тиешле җөмләләрне табыгыз. Җавап номерларын языгыз.

Җавап: ______________  .

Текстны укыгыз.

Парлы сүзне табып языгыз.

Җавап: _______________ .  

1) Төлке белән Елан дуслаша. 2) Аларга бер зур елга аша икенче ярга йөзеп чыгарга кирәк була.

3) Төлке Еланнан сорый:

— Мин үзем йөзә беләм, син ничек?

4) — Төлкекәем-апакаем, мин бит бөтенләй йөзә белмим. 5) Әгәр рөхсәт итсәң, синең муенга уралыйм да теге ярга бергәләп чыгыйк,— ди Елан.

6) Хәйләкәр Төлке Еланның бу сүзләрендә бернинди ялган да күрми. 7) «Ярый»,— ди.

8) Елан Төлкенең муенына урала һәм судан башын чыгара. 9) Шаулы елганың көчле агымлы уртасына җиткәч кенә, Елан Төлкене буа башлый. 10) Иптәшенең мәкерле уен тиз аңлап ала Төлке, әмма соң була инде.

11) — Нишләвең бу, дускаем? 12) Кызгана күр, мин бит сиңа яхшылык эшләдем!— дип ялвара ул. 13) Әмма Елан Төлкенең бугазын һаман ныграк кыса.

14) Котылыр чара эзләп, Төлке кинәт һушыннан язган булып кылана башлый һәм берничә мәртәбә салкын суга чумып ала.

15) Елан, куркуга калып, Төлкенең муенын ычкындыра. 116) Ә Төлкегә шул гына кирәк тә. 17) Еланны башыннан эләктереп ала да буа, тешли башлый. 18) Рольләр алмашына. 19) Инде җаны чыгар хәлгә җиткән Еланны Төлке теге як ярга алып чыгып, җиргә сузып сала. 20) Бөтен буена туп-туры булып сузылсын өчен, аны бик озак тарткалап, типкәләп маташа.

21) Кәкре-бөкре урыннарын бетергәч, бик каты кычкырып әйтә Төлке соңгы сулышта яткан Еланның колагына: «Дуслык дигән нәрсә дә нәкъ менә шундый туры булырга тиеш».

22) Шундый була Төлкенең иң соңгы һәм бик урынлы киңәше, гыйбрәт сүзе. (Мәсәл)

Текстның эчтәлегенә туры килгән җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Төлке белән Елан дуслаша.

2) Әмма Елан Төлкенең бугазын һаман ныграк кыса.

3) Бөтен буена туп-туры булып сузылсын өчен, аны бик озак тарткалап, типкәләп маташа.

4) Кәкре-бөкре урыннарын бетергәч, бик каты кычкырып әйтә Төлке соңгы сулышта яткан Еланның колагына: «Дуслык дигән нәрсә дә нәкъ менә шундый туры булырга тиеш».

5) Шундый була Төлкенең иң соңгы һәм бик урынлы киңәше, гыйбрәт сүзе.

Җавап: _______________ .

Фразеологик әйтелмә кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Аларга бер зур елга аша икенче ярга йөзеп чыгарга кирәк була.

2) Шаулы елганың көчле агымлы уртасына җиткәч кенә, Елан Төлкене буа башлый.

3) — Нишләвең бу, дускаем?

4) Инде җаны чыгар хәлгә җиткән Еланны Төлке теге як ярга алып чыгып, җиргә сузып сала.

5) Бөтен буена туп-туры булып сузылсын өчен, аны бик озак тарткалап, типкәләп маташа.

Җавап: _______________ .  

15-22 нче җөмләләрдән беренче сүзенең антонимын табып, күчереп языгыз.

Җавап: ___________ .  

III бүлек

Кәкре-бөкре урыннарын бетергәч, бик каты кычкырып әйтә Төлке соңгы сулышта яткан Еланның колагына: «Дуслык дигән нәрсә дә нәкъ менә шундый туры булырга тиеш». җөмләсендә әйтелгән фикерне ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез.

Файдаланган җөмләләрнең номерларын языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

Дус алдавы дошман ялганыннан яманрак әйтеменең мәгънәсен ничек аңлыйсыз? “Ялган дуслык буламы?” темасына сочинение языгыз. Фикерегезне языгыз. Раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

I бүлек

Ышаныч

Ундүрт яшемдә әни мине педучилищега бирде. Сугыш вакыты, һәр көн кадерле. Мин йорт өчен кышлык утын, печән әзерлим, колхозда эшлим, көтү чиратына чыгам. Шуңа күрә, әни, минем таныклыгымны алып, үземнән гариза яздыртып, кеше аркылы педучилищега биреп җибәрә.

Җәй буе колхозда эшләп, мин шактый йончыдым, сентябрь ахырында укырга китү турында сүз кузгаткалый башладым. Әни дәшмәде. Беренче октябрьдә иртүк уятты да, китап-дәфтәр, кашык-стакан салынган кечкенә бер сандыкны җилкәсенә күтәреп, мине өйдән алып чыгып китте.

Ундүрт яшьлек егет – мин - сандыгымны әнидән күтәртеп барам. Әмма әнинең монда да үз планы бар икән. Яшел чирәмле җир уртасындагы имән янына җиткәч, ул сүзсез генә сандыкны минем җилкәгә куйды да:

– Бар, улым, акыллы бул, алдыңны-артыңны карап йөр, – диде.

Бераз киткәч, мин борылып карадым. Әни, ике кулын күтәреп, мине дога белән озата иде.

Өч ел уку дәверендә әни бер генә мәртәбә дә миннән ничек укуым турында сорамады. Аның ышануынча, ана теләге бала өчен закон иде. Ул үз улының яхшы укуын тели, димәк, мин яхшы укырга тиешмен. Беренче курста без дүрт класс укыдык, икенче курста ике генә калдык, ә өченче курста, аттестат алганда, бары тугыз кеше генә калдык һәм шуларның берсе мин идем. (М. Мәһдиевтән)  (185 сүз)

10 вариант җаваплары

II бүлек

2 – 8 нче биремнәр

11 вариант

I бүлек

Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез.

 Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.  

Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

II бүлек

Текстны укыгыз. Җөмләләрнең оештыручы үзәкләре (грамматик нигезләре, баш кисәкләре) дөрес күрсәтелгән очракны билгеләгез. Җавап номерын языгыз.

1. таулардан төшкән күләгәләр (1 нче җөмлә)
2. төпләре эңгер-меңгерләнә (2 нче җөмлә)
3. куе яшел төскә керәләр (3 нче җөмлә)
4. җырлап купшыланмыйлар (4 нче җөмлә)
5. әле икенче куакка күчеп (5 нче җөмлә)

Җавап: _______________ .  

Текстны укыгыз.

Рәт гармониясенә буйсынмаган сүз кулланылган җөмләне табыгыз. Җавап номерын языгыз.

Җавап: _______________  .  

Текстны укыгыз.

Өтерләр куелырга тиешле җөмләләрне табыгыз. Җавап номерларын языгыз.

Җавап: ______________  .

Текстны укыгыз.

Ясалма фигыльне табып языгыз.

Җавап: _______________ .  

1) Иртәгә Сабан туе дигән кичне кем генә тыныч йоклый алды икән! 2) Көне буе урамнан кайтып кергән юк, телең чыгардай булып арылган. 3) Инде күзләрең дә йомылып, йоклап та барасың. 4) Юк, кая ул! 5) Йоклыйм гына дигәндә, күрше малайларның Сабан туена дип тектергән яңа күлмәкләре, камзуллары, йә булмаса, яңа кәләпүшләре күз алдына килә. 6) Сузылып кына үзеңнең баш очына әзерләп куйган киемнәреңне капшап карыйсың да авыр сулап куясың.

7) ... Иртә белән шыгырдап ишек ачылган тавышка уяндым. 8) Кичтән таң белән тормакчы булып ятсам да, барыбер соңга калганмын. 9) Әни кемнәр беләндер сөйләшә, ишек янында кемнәрдер кыштырдый. 10) Аларның шәүләләре генә күренә. 11) Ник дисәң, әле яктыра гына башлаган. 12) Бүген юри ут кабызмыйлар дип уйладым, чөнки әгәр лампа яндырсаң, Сабан туе иртәләрендә генә була торган бу үз алдына бер моңсу, соры тынлык юкка чыгар да, бәйрәм куанычының кайсы ягыдыр китек булыр кебек иде...

13) ...Ул арада инде урам тагын да тагын да җанлана төшә. 14) Аллы-гөлле яңа күлмәкләрен киеп, эре чәчәкле чуар алъяпкычларын ябып, капка төпләренә курчак шикелле кечкенә кызлар килеп җитә. 15) Уникешәр бала итәкле, зәңгәр, яшел, алсу күлмәк кигән купшы кызлар, кәс-кәс басып, чулпыларын чылтыр-чылтыр китереп, каядыр йомыш белән баралар. 16) Ак, зәңгәр я алсу сатин күлмәк өстеннән җиңсез кара камзул киеп, кәләпүшләрен кыңгыр салган мут егетләр, гармунчыны ияртеп, каядыр үз юллары белән китәләр. 17) Капка төбенә бәйрәмчә киенгән картлар чыгып баса.

18) Тагын бераздан урамнар атларының ял-койрыкларына кызыл чуклар таккан егетләр, яшүсмер малайлар белән тула. 19) Алар, йорттан-йортка кереп, шау-гөр килеп, йомырка җыеп йөриләр. 20) Шул арада гармун тартып, җырлап та җибәргәлиләр. 21) Сабан туеның беренче көнендә шул йомырка белән мәйдан ачыла. 22) Башта балалар көрәшә, аннары олылар тотына. 23) Йөгерешәләр, чүлмәк ваталар, аркан тартышып уйныйлар, хәтта ат чабышлары да булып ала.

24) Әмма болар һәммәсе дә Сабан туеның бисмилласы гына әле. (Г. Бәшировтан)

Күчерелмә мәгънәдәге сүз кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Иртәгә Сабан туе дигән кичне кем генә тыныч йоклый алды икән!

2) ... Иртә белән шыгырдап ишек ачылган тавышка уяндым.

3) Әни кемнәр беләндер сөйләшә, ишек янында кемнәрдер кыштырдый.

4) ...Ул арада инде урам тагын да тагын да җанлана төшә.

5) Капка төбенә бәйрәмчә киенгән картлар чыгып баса.

Җавап: _______________ .

Чагыштыру кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Көне буе урамнан кайтып кергән юк, телең чыгардай булып арылган.

2) Кичтән таң белән тормакчы булып ятсам да, барыбер соңга калганмын.

3) Аларның шәүләләре генә күренә.

4) Ник дисәң, әле яктыра гына башлаган.

5) Шул арада гармун тартып, җырлап та җибәргәлиләр.

Җавап: _______________ .  

18-24 нче җөмләләрдән өлкәннәр сүзенең антонимын табып, күчереп языгыз.

Җавап: ___________ .  

III бүлек

Әмма болар һәммәсе дә Сабан туеның бисмилласы гына әле. җөмләсендә әйтелгән фикерне ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез.

Файдаланган җөмләләрнең номерларын языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

Милли рух төшенчәсенең мәгънәсен ничек аңлыйсыз? “Миллилек нәрсәдән башлана?” темасына сочинение языгыз. Фикерегезне языгыз. Раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

I бүлек

Яңа йортта

Рәбига әбине яңа өйгә күчергәч, 8 нче сыйныф укучылары моңаеп калдылар. Аларга эш бетте. Элек Рәбига әбигә утын кисәләр, су китерәләр, ишегалларын җыештыралар иде. Рәбига әбинең җиз самавырында чәй кайный, табасында коймак чыжылдый башлый иде. Бу яңа йортта бер эш юк. Су торбадан агып тора. Газ кергән. Идәннәре шома. Тәрәзәләре зур. Тик Рәбига әби генә боегып калды. Укучылар аптырадылар:

‒ Рәбига әби, әллә өйне яратмыйсыңмы? Хәзер син бик моңсу, ‒ диделәр.

‒ Өйне бик яраттым, балалар. Иске өемдә минем яшьлегем калды, ‒ дип җавап бирде әби.

Рәбига әбиләрнең иске өе янында миләш үсеп утыра. Аны алар яшь чакларында карты белән утыртканнар. Көз көне балалар шул миләшне әбинең яңа өе каршына күчереп утырттылар. Әти-әниләре дә булышты. Тәрәзәсе каршында яшьлегендә үзе үстергән миләшне күргәч, Рәбига әби чынлап яшәреп китте. Элеккечә яулыкларын чөеп бәйләде, җыр сузды, нәни дусларын елмаеп каршылады. Миләш һәр иртәне Рәбига әбине тәрәзәсеннән үрелеп карый, башын күккә борып, аяк очларына баса-баса, язны күзәтә. (Фәнис Яруллиннан)  (153 сүз)

11 вариант җаваплары

II бүлек

2 – 8 нче биремнәр

12 вариант

I бүлек

Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез.

 Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.  

Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

II бүлек

Текстны укыгыз. Җөмләләрдә тәмамлык дөрес күрсәтелгән очракны билгеләгез. Җавап номерын языгыз.

1. моңсу аваз ишетелә (1 нче җөмлә)
2.  торналар җылы якка китә (2 нче җөмлә)
3. бу яңгырый (4 нче җөмлә)
4. тавышына колак салмый (5 нче җөмлә)
5. карлыгач койрыгы кебек (6 нчы җөмлә)

Җавап: _______________ .  

Текстны укыгыз.

Ирен охшашлануы күзәтелгән сүз кулланылган җөмләне табыгыз. Җавап номерын языгыз.

Җавап: _______________  .  

Текстны укыгыз.

Сызык куелырга тиешле җөмләләрне табыгыз. Җавап номерларын языгыз.

Җавап: ______________  .

Текстны укыгыз.

Парлы исемне табып языгыз.

Җавап: _______________ .  

1) Көзнең пычрак, ямьсез көннәреннән берсе иде. 2) Карт имәннәр, шәрәләнгән гәүдәләрен сыкратып, авыр ыңгырашалар. 3) Имәннәрнең күз яшедәй берән-сәрән сары яфраклары очкалый.

4) Без әни белән урманга корыган ботаклар җыярга килдек. 5) Басу капкасыннан чыккач, кызыл яр кыры­енда авыру кешедәй саламга төренеп утырган иске өебезне җылыту өчен, без көн саен шулай җилкә бе­лән утын ташыйбыз. 6) Кышын да шулай, көзен дә.

7) Әнинең кулында озын ыргак. 8) Ул аны корыган бо­такка эләктерә дә, без аңа икәүләп асылынабыз. 9) Ботак шартлап сынгач, башка төшмәсен дип, читкә тайпы­лабыз.

10) Шулай маташа торгач, көн дә кичекте. 11) Урманга кичке караңгы сирпелә башлады. 12) Ә безнең кайтасы җир ярыйсы ук ерак.

13) Мин үзем күтәрәсе бәйләмне киндерә белән бәйлә­дем дә әнигә булыштым. 14) Ул үзенә иң авыр ботаклар­ны җыйган. 15) Шуның өстенә тагын миннән калган чы­бык-чабыкны да үз бәйләменә сыйдырмакчы булып азаплана.

• 16) Җитәр инде, әни, бик авыр була,— дигәч, күтә­релеп карады. 17)  Шул сүзне әйткәнгә күңеле булгандыр, күрәсең, елмаерга итте.
• 17) Нишлим соң, улым! 18) Инде бер килгәч, күбрәк кайтсын дим. 19) Көннең-көн саен утын ташып син дә бик йөдәдең, әллә берәр көн килми калырбызмы диюем иде,— диде.

20) Аның бәйләменнән бер-ике ботакны үземә алырга сузылгач, ул аларны бирмәде.

         — 21) Инде мин чирлисен чирләгән, улым, мине кай­гыртма. 22) Син дөнья көтәсе кеше, гарип булып калма... сеңелләрең дә синең өстә... — 23) Әни сүзен әйтеп бетермәстән кинәт туктады, аркамнан сыйпап:

 — Синең буыннарың ныгымаган әле, шуңар гына әйтәм,— дип төзәтеп куйды. (Г. Бәшировтан)

Текстның эчтәлегенә туры килгән җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Көзнең пычрак, ямьсез көннәреннән берсе иде.

2) Имәннәрнең күз яшедәй берән-сәрән сары яфраклары очкалый.

3) Кышын да шулай, көзен дә.

     4) Ә безнең кайтасы җир ярыйсы ук ерак.

5) Син дөнья көтәсе кеше, гарип булып калма... сеңелләрең дә синең өстә...

Җавап: _______________ .

 Диалекталь сүз кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Карт имәннәр, шәрәләнгән гәүдәләрен сыкратып, авыр ыңгырашалар.

2) Без әни белән урманга корыган ботаклар җыярга килдек.

  3) Урманга кичке караңгы сирпелә башлады.

4) Шул сүзне әйткәнгә күңеле булгандыр, күрәсең, елмаерга итте.

  5) Инде мин чирлисен чирләгән, улым, мине кай­гыртма.

Җавап: _______________ .  

7-15 нче җөмләләрдән тарала сүзенең синонимын табып, күчереп языгыз.

Җавап: ___________ .  

III бүлек

Әни сүзен әйтеп бетермәстән кинәт туктады, аркамнан сыйпап:

 — Синең буыннарың ныгымаган әле, шуңар гына әйтәм,— дип төзәтеп куйды. җөмләсендә әйтелгән фикерне ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез.

Файдаланган җөмләләрнең номерларын языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

 Күңел күрү әйтеменең мәгънәсен ничек аңлыйсыз? “Кешене шатландырырга күп кирәкми.” темасына сочинение языгыз. Фикерегезне языгыз. Раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

I бүлек

Ни өчен тирәк агачы җимешсез булып калган

Татар халкының күңелле бәйрәмнәре, бай гореф-гадәтләре һәм йолалары бар. Мәсәлән, ел фасылларына бәйле Сабантуй һәм Нәүрүз бәйрәмнәре, ислам диненә бәйле Корбан бәйрәме, йолаларга бәйле каз өмәсе һ.б. Еллар үткән саен, бу бәйрәмнәр яңара, аларның формалары үзгәрә һәм эчтәлекләре тулылана бара.

Каз өмәсе ничек оештырыла һәм үткәрелә соң?

Башка өмәләр кебек үк, каз өмәсен оештыру һәм уздыруның да үзенә генә хас тәртибе бар. Ул һәр елны көз ахырында яисә кыш башында үткәрелә. Бүтән өмәләрдән аермалы буларак, каз өмәсе – башыннан азагына кадәр кызлар өмәсе. Казлары күп кешеләр иртәгә өмә уздырыласы көнне кызларны чакырып чыгалар.

Өмәнең иң күңелле вакыты – чистартылган казларны, көянтә башларына элеп, кызларның су буена юарга барулары. Ә кич белән кызлар өмә булган өйгә җыелалар, төрле уеннар уйныйлар, җырлар җырлыйлар. (Р. Садретдиновтан) (119 сүз)

12 вариант җаваплары

II бүлек

2 – 8 нче биремнәр

13 вариант

I бүлек

Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.

Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез.

 Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.

Изложениенең күләме 70 сүздән ким булмаска тиеш.  

Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

II бүлек

Текстны укыгыз. Җөмләләрнең оештыручы үзәкләре (грамматик нигезләре, баш кисәкләре) дөрес күрсәтелгән очракны билгеләгез. Җавап номерын языгыз.

1. безнең алмагачлы юл (1 нче җөмлә)
2.  мин үттем (2 нче җөмлә)
3. Мәскәү янындагы Останкино шоссесы (3 нче җөмлә)
4. юлның ике ягында (5 нче җөмлә)
5. минем биеклеге булыр (6 нчы җөмлә)

Җавап: _______________ .  

Текстны укыгыз.

Кече тел охшашлануы күзәтелгән җөмләне табыгыз. Җавап номерын языгыз.

Җавап: _______________  .  

Текстны укыгыз.

Өтер куелырга тиешле җөмләләрне табыгыз. Җавап номерларын языгыз.

Җавап: ______________  .

Текстны укыгыз.

Ясалма исемне табып языгыз.

Җавап: _______________ .  

1) Авылыбызның Хөсәен абзый хәтергә төшә. 2) Мәшһүр бакчачыбыз ул безнең. 3) Аның сугыштан кайтуга ук теге кырык икенче елгы салкын кышны корыганнары урынына утырткан алмагачлары авылда беренче булып алма бирә башладылар. 4) Әмма күрше малайлары һич тынычлык бирмәделәр аның бакчасына. 5) Хөсәен абзый, җан ачулары чыгып, сүгенә иде.

6) — Валлаһи, бер-бер хәл эшлим. 7) Я ул малайларның аякларын сындырам, я булмаса, алмагачларымны кисеп ыргытам. 8) Шайтаныма кирәк иде, үз башыма үзем җәфа алырга монда...

9) Ул алмагачларын кисеп ыргытмады. 10) Биек итеп койма корды, койма өстен чәнечкеле чыбык белән уратты. 11) Әмма алма яратучы нәни авылдашларым барыбер җаен таптылар... ...

12) Хөсәен абзый, ачуы басылгач, тирән генә көрсенеп әйтә иде:

— Бер караганда, малайларны гаепләп тә булмый, җәмәгать. 13) Бала бит... 14) Әгәр дә ки, алмагач һәр өйдә булса, алмасы, тегесе-монысы җаның күпме тели шуның кадәр булса, керер идемени ул кеше бакчасына? 15) Әлбәттә юк. 16) Каһәр ала-ала нигә керсен ул... 17) Ә бит җан тели...

18) Хәзер Хөсәен абзый колхозда зур бакча үстерә. 19) Авылда үз алма бакчалары булган йортлар да арта бара.

20) Врачлар әйтәләр, алмада ниндидер бик кыйммәтле витаминнар күп була, яшьтән үк алма ашап үссәң, таза, нык буласың, яшең йөзгә якынлашса да йөрәгең һаман яшь, күңелең шат була, диләр. 21)  Рәхмәт, мең рәхмәтләр сезгә, кешеләребез шулай мәңге яшь, мәңге шат булсын өчен тырышучылар!  (Р. Төхфәтуллиннан)

Кире сүз тәртибе күзәтелгән җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Авылыбызның Хөсәен абзый хәтергә төшә.

2) Әмма күрше малайлары һич тынычлык бирмәделәр аның бакчасына.

3) Я ул малайларның аякларын сындырам, я булмаса, алмагачларымны кисеп ыргытам.

4) Ул алмагачларын кисеп ыргытмады.

5) Хәзер Хөсәен абзый колхозда зур бакча үстерә.

Җавап: _______________ .

Фразеологик әйтелмә кулланылган җөмләне күрсәтегез. Җавап номерын языгыз.

1) Мәшһүр бакчачыбыз ул безнең.

2) Хөсәен абзый, җан ачулары чыгып, сүгенә иде.  

3) Биек итеп койма корды, койма өстен чәнечкеле чыбык белән уратты.

4) Әлбәттә юк.

  5) Авылда үз алма бакчалары булган йортлар да арта бара.

Җавап: _______________ .  

6-11 нче җөмләләрдән кечкенә сүзенең синонимын табып, күчереп языгыз.

Җавап: ___________ .  

III бүлек

Әгәр дә ки, алмагач һәр өйдә булса, алмасы, тегесе-монысы җаның күпме тели шуның кадәр булса, керер идемени ул кеше бакчасына? җөмләләрендә әйтелгән фикерне ничек аңлыйсыз? Шулар турында языгыз. Фикерегезне раслау өчен, укылган тексттан 2 мисал китерегез.

Файдаланган җөмләләрнең номерларын языгыз яки тексттан цитата китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

Һәр агач үзенең җимеше белән ямьле әйтеменең мәгънәсен ничек аңлыйсыз? “Табигать – сәламәтлек чыганагы” темасына сочинение языгыз. Фикерегезне языгыз. Раслау өчен, укылган тексттан 1 мисал, үзегезнең тормыш тәҗрибәсеннән 1 мисал китерегез.

Сочинениенең күләме 70 сүздән дә ким булмаска тиеш.

Укылган текстка таянып язылмаган эшкә билге куелмый.

Бирелгән текстны күчереп яисә аның эчтәлеген аңлатмаларсыз язган өчен ноль балл куела.

Сочинениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

I бүлек

Иртәгә язгы каникулга туктыйлар. Бүген класс җитәкчесе дәресләрдән сон таралышмаска кушты. Каникул алдыннан үгет-нәсихәт бирергәдер, дип уйлады Гайфар Алай түгел икән. Мәктәпне тәмамлагач, кемнен кая барасын тәгаен белергә боерганнар икән, район җитәкчеләренә шундый мәгълүмат бик тә тиз кирәк булып чыккан. Ашыгычлыкның шушы серен яшермичә әйтте укытучы.

Гайфар аска карап, парта кырына учларын ышкып утырды. Ул күзләрен усалландырды, башын чайкады         Гәүдәсен турайтты, җиргә ябышкан зур ташны куптарып йөккә салган кешедәй иркенәеп уфылдады һәм укытучыны:

— Ни хасияте бар икән яшьләр турында хафаланган булып кылануның?!— дип бүлдерде. Һәм, ялгышын аңлап, укытучы эндәшүдән элек, торып басты — һәркем үз теләгәнен сайлар.

Класс җитәкчесенең үзен тотышыннан ук Гайфар белән килешүе сизелә иде, шулай да ул:

—Тәгаенләргә кирәк,—диде. — Менә син, Тугиев, кем буласыңны класска хәзергәчә әйтмисең.

— Моны әйтәсе дә юк! Мин авылда калам. Әти-әнине ташлап, шәһәргә китмәсем билгеле. Аларга минем ярдәмнән башка авыр булачак. (М. Хуҗиннан) (138 сүз)